EEN NOORS HOUTEN HUIS AAN DE RAND VAN GROENENDAAL

De Van Merlenlaan en het Grotstuk

Na vanaf 1767 in het bezit geweest te zijn van de Engelse familie Hope kwam Groenendaal, verenigd met Bosbeek, in 1873 in handen van het echtpaar jonkheer J.B.van Merlen en Clasina Aleida Visser (van Hazerswoude). Als compensatie voor het afsluiten van een openbare weg, de Doodweg, te beginnen bij de begraafplaats en lopend door Bosbeek en Meer en Berg naar het Manpad is op kosten van Van Merlen in 1881/1882 een laan aangelegd van het raadhuis (‘Overlaan’) naar de Herenweg (nabij toegang tot ‘Ipenrode’)  Voor die tijd liep hier al een duinpad, deel uitmakend van de oude Berchlaen ofwel  Bergweg. Tevens is een vaart, de van Merlenvaart, aangelegd met aansluiting op de Ringvaart en Zandvaart.  De naar Van Merlen genoemde laan, eerst in de volksmond en later geformaliseerd door de gemeente, werd aanvankelijk ook wel de ‘Nieuwe Doodweg’ genoemd.

Het Grotstuk in natuurlijke staat

Het Grotstuk nog zonder bebouwing omstreeks 1910

Het eerste huis aan de Van Merlenlaan gebouwd is het notarishuis ‘De Meeerlhorst’ van mr.C.J.Boerlage, Van Merlenlaan 2, dat in 1904 gereed kwam. Nadien volgden meer villa’s, zoals in 1909 een door bouwmeester K.P.C.de Bazel ontworpen pad (in 1976 gesplitst: 4 en 4a).

Tussen de waterlelievijver en de Van Merlenlaan lag een bebost duingebiedje, restant van de oude strandwal, aangeduid met het Grotstuk. Zo genoemd omdat daar een ten dele boven- en ondergrondse ijskelder was gelegen. Bij de aanleg van ‘nieuw’ Heemstede, waartoe als richtsnoer het in 1912 opgezette uitbreidingsplan diende, werd gestreefd naar de ontwikkeling van een ‘tuindorp’.

IJskelder van Bosbeek in het 'Grotstuk' Tekening met potlood en penseel in kleur, circa 1800, door Jurriaan Andriessen

IJskelder van Bosbeek in het ‘Grotstuk’ Tekening met potlood en penseel in kleur, circa 1800, door Jurriaan Andriessen

Omstreeks 1924 is hier een villaparkje ontworpen met centraal het Hugo de Vriesplein, dat zijn onbebouwde middenterrein heeft weten te behouden en daaromheen enkele wegen vernoemd naar andere biologen/plantkundigen: Clusiuslaan, Oudemanslaan, Jac. P.Thijsselaan, Heimanslaan, Melchior Treublaan en Ritzema Boskade. Voorts de Wakkerkade . Deze is bij raadsbesluit van 29 juni 1949 gewijzigd in Burgemeester van Doornkade. Een hierop uitkomende – in dat jaar aangelegde nieuwe weg – kreeg toen de naam Wakkerlaan. Over de uitloper van de Van Merlenlaan is de Ritzema Boskade door middel van een kneppelhoutbruggetje verbonden met de aan de rand van Groenendaal (naar de Herenweg met aan het begin daarvan een poort met  pilasters bekroond door stenen bollen) gelegen Torenlaan. De beuken aan deze laan zijn omstreeks 1820 geplant.

Enkele bijzondere huizen in dit villawijkje zijn: Herenweg 48/hoek Jac. P.Thijsselaan een in 1927-1928 gebouwd woonhuis in de trant van de Amsterdamse School-stijl ontworpen door N.J.Nijman; Jac.P.Thijsselaan 2: landhuis ‘De Rietvorst’ uit 1939-1940 onder architectuur van J.van Erven Dorens uit Amsterdam; Clusiuslaan 1, hoek Ritzema Boskade: de villa ’t Heem net imposante samengestelde kap met rieten dekking, in 1927-1928 gebouwd in opdracht van P.H.Kaars-Sijpesteyn naar een ontwerp van Andries de Maaker;

De villa 'Rietvorst aan de Clusiuslaan op een foto uit 1928

De villa ‘t Heem vervaardigd naar een ontwerp van architect Andries de Maaker. Foto uit 1928.

Oudemanslaan 8: woonhuis uit 1955-1956 naar een ontwerp van architect P.C.van Uchelen uit Laren; Herenweg 40/hoek Ritzema Boskade ‘Le Tigre’ uitzonderlijk woonhuis in 1935 in opdracht van C.Dekker Jr. (directeur van de in 1909 opgerichte Algemeene Nederlandsch-Indische Electriciteits-Maatschappij) gebouwd naar een ontwerp van J.van Bleijswijk Sombeek met invloeden van de in de jaren twintig geïntroduceerde scheepsarchitectuur van de Zwiters-Franse architect Le Corbusier (1). Het pand staat anno 2013 te koop en is opgenomen op de Provinciale Monumentenlijst;

Gezicht op "Le Tigre'

Gezicht op “Le Tigre’

Van Merlenlaan 31, hoek Heimanslaan: villa ‘de Horst, karakteristiek landhuis met indrukwekkende rieten kap. In 1927-1928 gebouwd in opdracht van mevrouw P.J.E.Lefebvre-Sijpesteyn naar een ontwerp van architect Klaas Jonkheit; Melchior Treublaan 11. In 1948 als eerste na-oorlogse huis, ‘De Nolle’ genaamd, gebouwd in de vrije sector, in opdracht van de heer H.P.Siegers en naar een ontwerp van W.J.Pieterse. [Dezelfde architect uit Aerdenhout ontwierp ook in 1954 het pand Van Merlenlaan 33, in opdracht van Den Breejen van den Bout].

(1) Door publicatie in De Volkskrant van 29 juli 1961 en ‘Het merckwaerdigste meyn bekent’ is het onterechte verhaal in de wereld gekomen dat  een gepensioneerde zeekapitein de voor die tijd moderne villa liet bouwen, “die hij duidelijk het aanzien van een zeekasteel gaf.” In werkelijkheid keerde de heer C.Dekker jr. begin 1935 terug uit Nederlands-Indië waar hij vertrouwd was geraakt met enkele gelijksoortige panden die in de jaren twintig en dertig in Bandoeng waren gebouwd.

Jonkheer Samuel van Lennep en ‘de Echo’

Huize 'de Echo' in het groen

Huize ‘de Echo’ in het groen

In 1913 is dankzij burgemeester David Eliza van Lennep Groenendaal aangekocht voor de gemeente en als openbaar wandelbos voor het publiek opengesteld. Zijn broer jonkheer Samuel van Lennep (geboren 1 juli 1866) woonde in Amsterdam en was directeur van de N.V. Amsterdamsche Maatschappij voor Gemeente Crediet. Hij besloot in 1915/1916 een stuk grond aan de Van Merlenlaan te kopen. Zijn keuze viel op het diepste kavel met uitzicht op Groenendaal. Als men iets riep in de richting van het bos gaf dat een echo, reden om zijn toekomstig huis aldus ‘de Echo’ te noemen, van Merlenlaan 23.

Vanwege de Eerste Wereldoorlog met een grote schaarste aan voedsel werd het grondstuk in eerste instantie bepoot met aardappelen. Van Lennep ging op zoek naar een bouwer in de gemeente en kwam uit bij timmerman-aannemer W.A.van Amstel. Namens deze firma vond correspondentie plaats met D.F.de Wilde. Onder meer over de verzending van aardappelen naar Amsterdam, zoals of de vracht al of niet per paard en wagen verzonden moet worden of toch beter per beurtschipper, in welk geval de 23 mud een paar keer dient te worden overgeladen.

In 1916 vindt aankoop plaats van de grond en Samuel van Lennep schetst zelf een villa/landhuis in neoklassieke stijl. Op basis daarvan zit in het dossier een ontwerp van de Amsterdamse architect C.B.Posthumus Meijes van een traditioneel stenen villa. Voornaam, een beetje in de stijl van het toen nieuwe raadhuis. In 1917 is een compleet bestek vervaardigd. Samuel van Lennep achtte het plan als zeer kostbaar. Hij logeerde regelmatig in het Gooi bij de familie Dedel in ’s Graveland en die maakten hem attent op houten huizen in het schootsveld van de Waterlinie, de Stelling van Amsterdam, die aanzienlijk goedkoper waren. Dat sprak de financier, lid ook van de Raad van Beroep Directe Belastingen, erg aan.

Noors bouwpakket

Houten huizen kwamen veelal uit de Verenigde Staten en Canada, op basis van een frame, een houtskelet, maar ook uit Noorwegen. Deze huizen uit Scandinavië werden aangeduid als ‘Noorsch Balken-huis’ omdat ze opgebouwd waren als gestapelde stammen. Bestaande uit een zeer solide, zware bouw. Van Lennep besluit daarop zich te laten informeren over de mogelijkheid een woning als bouwpakket. In het bewaard gebleven archief zijn veel documenten beschikbaar zoals over de opdracht en het vervoer per zeiltjalk Wolberdina door kapitein J. Klugkist vanuit de Strömmen Traekvarefabrik in Christiana (Oslo) in Noorwegen.

Aankomst van de Wolberdina in de haven van Heemstede

Aankomst van de Wolberdina in de haven van Heemstede

Met alle problemen van dien. In het voorstel aan de gemeenteraad wordt vrijstelling gevraagd voor houten gevels met als eis dat voor rekening van de adressant een brandput wordt gemaakt. De rekeningen van de (meestal plaatselijke) leveranciers zijn nog aanwezig, zoals van ‘Van Baaren en Beers’ in Norton Pijpwellen, Grondboringen, Kelderdrainerng, Grond- en Heiwerken’ uit Schoten bij Haarlem; ‘K.Gaikhorst, schilder te Heemstede’; ‘Jac Roest Jr. , loodgieter en zinkwerker, koper- en blikslagerij’ in Heemstede; ‘H.J.Draijer – Hovenier, aanleg en onderhoud van tuinen, parken ‘Knapenburg’, Heemstede;

De kar van de firma Draijer ['Knapenburg'] met hovenier-eigenaar H.J.Draijer en twee knechten

De kar van de firma Draijer ['Knapenburg'] met hovenier-eigenaar H.J.Draijer en twee knechten

P.J.van Empelen, Bloemist aan de Binnenweg 28; Van den Asdonk, huis- en kachelsmederij, Groenendaal rijwielen, Kerklaan, hoek IJzeren Brug’; ‘N.Wildschut, nabij de kerk Heemstede, specialiteit in het maken van hekwerken’. Door ‘Runder- en varkensslachterij Raadhuisstraat 94 b.d. IJzeren brug’ zijn meermaals ossenlappen voor de aannemer geleverd.  De bekende firma ‘Heringa & Wuthrich’ , Groote Markt 25 in Haarlem’ verzorgde de elektra. De offerte was ƒ 475,- maar de uiteindelijke rekening bedroeg 1.212,83 gulden. Tevens is door deze firma de warmwatervoorziening, de bliksembeveiliging en centrale verwarming aangelegd. Op 27 mei 1920 meerde de ‘Wolberdina’ aan in Heemstede. Met de stenen fundering was toen al gestart en al op 10 juni gingen de pannen op het dak. Na oplevering bestelde Samuel van Lennep uit Noorwegen twee rendiergeweien voor 45 gulden ter verfraaiing van het huis.

Voorzijde van het kasboek van 'de Echo'

Voorzijde van het kasboek van ‘de Echo’ uit 1916

Diverse nota's betrekking hebbende op opbouw van 'de Echo'

Diverse nota’s betrekking hebbende op opbouw van ‘de Echo’

============================================================================

Globaal overzicht van kosten ‘de Echo’:

Aankoop terrein à ƒ 3,- per vierkante meter in 1916                   ƒ  15.000,-

Tuinaanleg, schoonmaken terrein, sloot en hek                                 3.000,-

Houten huis uit catalogus met wijzigingen                                       25.000,-

Transport, verzekering, invoerrechten en inklaring                              7.000,-

Bouwkundige kosten aannemer (fundering, herstelwerk, montage)      20.000,-

Noorse opzichter (exclusief onderdak en voeding)                                   100,-

Loodgieter, elektra, centrale verwarming                                              3.000,-

Schilderwerk                                                                                       4.200,-

TOTAAL                                                                                         ƒ  77.300,-

=======================================================================================

Het houten huis 'de Echo' in aanbouw

Het houten huis ‘de Echo’ in aanbouw

Bouw van de Echo in 1920

Bouw van de Echo, foto gemaakt op 11 juni 1920

Bouw van 'de Echo'

Bouw van ‘de Echo’, 10 juli 1920

Timmerlieden aan het werk, juli 1920

Timmerlieden aan het werk, juli 1920

Bezig aan de 'finishing touch'

Bezig aan de ‘finishing touch’

Het gereed komen van het huis

Het gereed komen van het huis met tuinaanleg

Jonkvrouw A.M.C.F. van Lennep-van Valkenburg, echtgenote van Maurits Alexander van Lennep, vertelde aan Ben van Tongeren dat pas in de jaren dertig het huis van binnen kon worden betegeld en behangen. Tot die tijd zat er nog zoveel beweging in de houten balken waaruit de buitenwanden bestaan dat beschieting niet zinvol was. In die dertiger jaren kwamen de Van Lenneps vaak bij elkaar in ‘de Echo’. De zusters die toen op huize ‘Het Manpad’ woonden en de familie die in huize  ‘Welgelegen’ op de hoek van de Koediefslaan/Herenweg woonachtig was. De gezondheid van jonkheer Samuel van Lennep ging echter sterk achteruit. In 1939 wordt nog een warande toegevoegd aan het huis.

Op 20 juni 1943 werd op het adres Van Merlenlaan 23 door zogenaamde leden van de Duitse Sicherheitsdienst huiszoeking verricht. Zij namen een partij levensmiddelen in beslag. Nadat de heer Van Lennep de politie had gewaarschuwd bleek het om een roofoverval te gaan. De daders konden worden aangehouden en de gestolen levensmiddelen teruggegeven.

In 1934 berichtte o.a. de Heemsteder: “Samuel van Lennep, wonende te Heemstede, is bij Koninklijk Besluit, met al zijn wettige, zoowel als vrouwelijke afstammelingen, in den Nederlandschen adel verheven, met de rechten van jonkheer en jonkvrouw als titel te voeren.”  Ook ontving hij een benoeming tot officier in de orde van Oranje Nassau.

Jonkheer Samuel van Lennep, geboren in 1866 is op 17 december 1943 overleden op 77-jarige leeftijd en is op 21 december begraven op de Algemene Begraafplaats aan de Herfstlaan. Eerder was zijn echtgenote, Anna Elisabeth (Betsy) van Lennep-van der Wijck in 1942 gestorven. Het echtpaar liet twee zonen na, te weten: 1) Auguste van Lennep (1902-1982) en 2) Maurits Alexander van Lennep (1908-1998).

Na het overlijden van jonkheer van Lennep is het huis werd gevorderd door de familie André de la Porte, die zelf uit hun huis in het Grotstuk moesten. Deze huurden aanvankelijk het pand maar kochten het later.

In 1980 woonde de heer R.A.F.Schwartz in het ‘Noorse’ huis en deze diende in dat jaar een verzoek in bij Burgemeester en Wethouders van Heemstede om de grond te herverkavelen. Daartoe moest ‘de Echo’ worden afgebroken. Hij stelde zich voor aan de van Merlenlaan een appartementencomplex neer te zetten, een flatgebouw met 5 of 6 wooneenheden. En op de gronden er achter wilde hij enige villa’s laten bouwen. Het gemeentebestuur van Heemstede was tegen de twee bungalows erachter maar had geen principiële bezwaren tegen het bouwen van een appartementengebouw wanneer dat niet hoger zou worden dan 15 meter. De heer Schwartz werd verwittigd dat hij een plan mocht indienen. Blijkbaar was dat niet aantrekkelijk want de heer Schwartz verkocht het pand aan de heer A.R.M.Verbeek die hier tot voor kort nog woonde.

Deze eigenaar heeft in 1983 de garage aanmerkelijk uitgebreid en de raamroeden verwijderd. Hier mag nog worden opgemerkt dat bij een vergroting van de garage in 1932 de eis werd gesteld dat dit gebouwtje aan het oog zou worden onttrokken door een groenblijvende klimplant.

Bij het vaststellen van de lijst voor het MIT, het ‘Monumenten Inventarisatie Project’ van jonge monumenten werd ook dit huis bekeken door de Welstandscommissie. Echter, het andere houten huis – een bouwpakket uit Canada – aan de Bronsteeweg heeft men verkozen als voorbeeld van dit gebouwtype. Bij een rondleiding aan leden van de commissie karakterbehoud in 2002 vertelde heer Verbeek van de verzakking van het houtskelet: de centrale kern met de schoorstenen was goed gefundeerd en gemetseld maar de buitenwanden waren weggezakt. Cosmetisch heeft hij de doorgangen en plafonds recht laten trekken met betimmeringen. De noordwesthoek was verrot en is met veel technisch vernuft gestut en vernieuwd. De periodieke onderhoudskosten zijn vrij hoog. De gevel is in 1999 geverfd in Berlijns blauw. De heer Verbeek is intussen verhuisd naar een appartement in De Glip en ‘de Echo’ kreeg een nieuwe bewoner, de heer W.Reehoorn, die verhuisde vanuit de Johannes Verhulstlaan naar het ‘Noorse’ pand aan de Van Merlenlaan.

Literatuur

- Ben van Tongeren. ‘De Echo’; een Noors huis in Heemstede. In: HeerlijkHeden, nummer 112, april 2002, blz. 95-101.

- Van Merlenlaan 23, de Echo. In: Monumenten van Heemstede; een keuze uit de parels van de Heerlijkheid. Heemstede, VOHB, 2004, blz. 59-60. In deze uitgave ook een beschrijving van houten huis, bouwpakket ‘Bennett Home’ uit 1921, Bronsteeweg 1, blz. 8. Een vergelijkbaar huis van het type ‘Bennet Homes, systeem La Salle’ staat in Bennebroek, Rijksstraatweg 46, hoek Kleine Sparrenlaan en is beschreven in: ‘Monumenten van Heemstede en Bennebroek; opnieuw een keuze uit de parels van de Heerlijkheden. Heemstede, VOHB, 2005, p. 78

- Michel Bakker. Concept Cultuur- en architectuurhistorische kaart Heemstede (26-11-2000).

- W. de Wagt. Houten landhuizen in Bennebroek en Heemstede: Amerikanisme of snobisme, in: Heemschut, september 1990, blz. 18-19.

 

Het Noorse huis de Echo aan de Van Merlenlaan

Het Noorse huis de Echo aan de Van Merlenlaan omstreeks 1930

Bijlage: Sint Nicolaasgedicht uit 1920 van Anna Catharina van Lennep (1867-1926)

Jhr. Samuel van Lennep

Jhr. Samuel van Lennep

Aan de Heer S.van Lennep

“In Heemsteê wilt gij wonen,

In Uw geliefde streek,

Met vrouwlief en met zonen,

Dat is wat U geleek!

Gij kocht daarvoor een plekje

Bij ’t schoone Groenendaal,

Begrensd door sloot en hekje

Dat is uw ideaal!

De bosschen en het koren

Trekken met alle macht

Zij kunnen meer bekoren

Dan d’Amsterdamsche gracht

‘k Begrijp dien wensch volkomen

Stem er geheel mee in,

Maar wat ik mij zou droomen

Wat zijn zou naar mijn zin

Dat zou een huisje wezen,

Van ’t echte Noorsche hout,

Die ’s winters warmte geven

En ’s zomers eerder koud!

Vooral een kleine villa

Zou zijn mijn hartewensch

Doch bij U vergeleken

Ben ik een needrig mensch.

Want, toen ik eens een photo

Van ’t Huis in handen kreeg

Schrok ik zoo ijs’lijk dat ik van

Verbijstering slechts zweeg…

In plaats van ’t kleine huisje

Dat ik mij had gedacht

Zie ik voor mij een groot kasteel

Van zeldzaam rijke pracht

Met torens aan de hoeken

Alles verguld op snee!!

Ik kon slechts één woord staam’len

En dat woord was O.W.!

En ‘k moest mij toch verbazen

Dat dit was Uwe keus

‘k Had U eenvoudiger gedacht

En minder pretentieus!!!

Doch opeens bedacht ik mij

’t Is slechts een luchtkasteel

Aan heel dit grootscheepsche gedoe

Hebt gij noch part noch deel

Het is geen droombeeld, zooals gij

U d’Echo dacht te zijn,

Het is slechts spel der fantasie

Geen werklijkheid, maar schijn.

In waarheid wenscht gij U een huis

Eenvoudiger en klein,

Waarin gij veel gezelliger

Met vrouw en zoons zult zijn.

Zoo dit zoo is, verscheur dan gauw

Deez’ arrogante prent,

Geniet nog van Uw Echo veel

Dan ben ‘k hoogst content.” 

Met in bovenstaand gedacht kasteel is dit pand in Lage Vuursche bedoeld

Met in bovenstaand gedacht ‘groot kasteel’ werd dit kasteel Hooge Vuursche bedoeld, tegenwoordig in gebruik als hotel.

Een zoon van Samuel van Lennep, Maurits Alexander (Mauk) van Lennep schreef hierover: “Nadat mijn vader in november 1916 het terrein, waarop het latere De Echo werd gebouwd, had gekocht maakte hij een foto van het terrein. Bij het ontwikkelen van de plaat kwam daarop de Hoge Vuursche te voorschijn. Hij had de negatieven verwisseld.

scannen0051Luchtfoto van een deel van de FLORA in Groenendaal uit 1935. Links ligt op de glooiende duingrond van de oude strandwal het Grotstuk. Achter het witte tentoonstellingsgebouw en de parkeerplaats voor auto’s  zien we enkele huizen aan de Van Merlenlaan.

Bijlage

11 juni 2004 zijn bij 'Go Centrum' 2 enveloppen uit 1941 geveild afkomstig van jhr.M.A.van van Lennep als gevangene van de Duitse bezetters in het Huis van Bewaring Amsterdam, aan nw. Van Lemnnep-van Valkenburg, Van Merlenlaan 23 Heemstede

11 juni 2004 zijn bij ‘Go Centrum’ 2 enveloppen uit 1941 geveild afkomstig van jhr.M.A.van van Lennep als gevangene van de Duitse bezetters in het Huis van Bewaring Amsterdam, aan zijn echtgenote mw. A.M.C.F. Lennep-van Valkenburg, Van Merlenlaan 23 Heemstede

About these ads