SAMUEL LOUIS (SEM) HARTZ (1912-1995): letter- en postzegelontwerper + grafisch vormgever

Tags

, ,

EnschedeJW

SAMUEL LOUIS (SEM) HARTZ (1912-1995): excellent  letter- en postzegelontwerper en  grafisch vormgever

buste

Buste van Samuel Louis Hartz bij de firma Joh. Enschede, in 1927 vervaardigd door Auke Hettema 

In de jaren dat ik directeur was van de Heemsteedse bibliotheek maakte ik kennis met verschillende (oud-)directeuren en medewerkers van de Haarlemse grafische firma Joh.Enschedé en Zonen, zoals B.F.Enschedé (van 1938 tot 1971 eigenaar van Ipenrode, daarna woonachtig in de Burghave), D.J.Enschedé, ontwerper Bram de Does, archivaris Jan Willem Enschede en conservator mw. A.J. (Gonne)  Flipse. Als lid van het bibliofiel en grafisch genootschap Het Beschreven Blad (HBB) bovendien met Flip Mayer, Pieter Proost, Pieter Wetselaar en Johan de Zoete. Het meest intensief zijn echter de contacten geweest met Sem Hartz. Deze zijn begonnen in 1973 toen hij in de Meerlhorst bij het 25-jarig bestaan van de bibliotheek medewerking verleende bij een demonstratie drukken en sindsdien is een representatieve verzameling van zijn werk bijeengebracht.  Zijn private press Tuinwijk kreeg in 1986 een vaste plaats in de leeszaal van de Heemsteedse bibliotheek, waar de drukker tot zijn overlijden in 1995 enkele malen per week kwam om kleine met de hand gezette drukwerken te vervaardigen. Bij gelegenheid van zijn 75ste verjaardag in 1987 is in de bibliotheek o.a. een tentoonstelling van zijn werk ingericht en is door de Mercatorpers een lofdicht van Jaap Meijer onder pseudoniem Saul van Messel ‘Ad Sem Hartz’ vervaardigd. In dat jaar schreef ik een hommage aan deze eigenzinnig letter-kundige.

Hartz4

                                                      Sem Hartz  letterontwerpen bestuderend

Grafisch kunstenaar van allure

Tot zijn om gezondheidsredenen vervroegde pensionering was hij ruim 40 jaar in dienst van de firma Johan Enschedé en Zonen, op het laatst als ‘general art director’, als op opvolger van Jan van Krimpen. Als vakman was Hartz voortdurend bij het ambachtelijke, industriële en creatieve proces van de Haarlemse drukkerij betrokken. Hij schetste, tekende en graveerde, wees het technische procedé aan dat voor een bepaald drukwerk het meest geëigend leek, doceerde en knoopte verbindingen aan met landen als Portugal en Indonesië die nuttig waren voor het Huis Enschedé met een uitgeverij, drukkerij en lettergieterij. Zijn werkzaamheden laten zich als volgt samenvatten: kalligraaf of schoonschrijver, boekverzorger, stempelsnijder, ontwerper van twee nieuwe drukletters, maar vóór alles ontwerper en graveur van bankbiljetten, postzegels en exlibris. Zijn werk is aristocratisch en beheerst, uiterst fijn geciseleerd en gedetailleerd. Hartz maakte meer dan 300 postzegels van Nederland, maar ook voor o.a. de Nederlandse Antillen, Nieuw Guinea, Luxemburg, Portugal en de Verenigde Naties. Mèt Jan van Krimpen heeft hij tussen 1935 en 1960 in hoge mate het gezicht van de Nederlandse filatelie bepaald. Alom bekend en onder filatelisten gewaardeerd zijn z’n portretten van het staatshoofd, eerst Wilhelmina, sinds 1948 Juliana, en van historische persoonlijkheden als Michiel de Ruyter, Rembrandt, Hooft, Van Leeuwenhoek, Staring, Jacob Maris, Kamerlingh Onnes, Heldring en Erasmus. Ze zijn fraai van nuancering, prachtig van techniek en intens van expressie en hebben zowel de Nederlandse postzegel als het aloude drukkershuis Enschedé in alle werelddelen bekendheid gegeven.

Geboren in Leiden, getogen in Heemstede

S.L.Hartz is op 28 januari 1912 in Leiden geboren. Zijn vader Louis Hartz, afkomstig uit Amsterdam en in 1935 te Heemstede overleden, schilderde portretten, stillevens, naakten, strandgezichten en landschappen.

louishartz6

Op de Tuinwijkpers door S.Hartz ontworpen kaartje naar aanleiding van een tentoonstelling met schilderijen van zijn vader Louis Hartz in de openbare bibliotheek Heemstede,  maart 1988.

Zijn moeder was muzikaal begaafd als pianiste.  Op achtjarige leeftijd verhuisde de jonge Sem in 1920 met zijn ouders,  naar de toenmalige nieuwbouw in de Amaryllislaan 6, op voormalige bollengrond, niet ver van het treinstation Heemstede-Aerdenhout. In dezelfde straat vestigde zich de kunstschilder, tevens componist G.H.G.von Brucken Fock (eveneens in 1935 in Heemstede overleden). Achter deze huizen was de bloembollenkwekerij van Preijde (voorheen Rosencrantz)  gelegen.  Met genoegen dacht hij later terug aan zijn lagere schooltijd aan de Voorweg, waar meester J.de Jong bovenmeester was, tevens hoofd van de in 1920 geopende ULO. Van zijn Heemsteedse schooljeugd was hem bijgebleven dat hij veel optrok met zijn klasgenote Marijke, een dochter van burgemeester Van Doorn, die in de Van Merlenlaan woonde.

Voorweg

De zesde klas van de Voorwegschool in  1923 onder leiding van hoofdmeester J.de Jong, die veel voor de school heeft betekend en zels leerlingen uit Haarlem aantrok. Op deze foto v.l.n.r. Sem Hartz (de latere grafisch ontwerper), Dik Zuidhof, onbekend, Anton Duiveman, Fré de Jong, Bernhard Cliteur, Marijke van Doorn (dochter van de burgemeester), Tinus Slinger, Ali Wildeboer, Jugo Sauman, Trees Stijnhof, Willem Eveleens, Frans Kleibrink, Hansje Hartinbg (vooraan, dochter van graveur Dirk Harting), Piet Visser, Peter Woudenberg, een onbekende.

Oela

De jongere broer van Sem, Louis ofwel ‘Oela’ Hartz (1916-1965)  zat het laatste jaar in 1929 op de Dreefschool. Op bovenstaande foto van de zesde klas genomen in de achtertuin van de tijdelijke schoolvilla ‘Djokjakarta’ aan de Kerklaan zit hij gekruist op de voorste rij, vierde van rechts. Op de klassefoto zien we op de bovenste rij v.l.n.r.: G.S.Hackenberg, Lizzie Sara Maij (de latere schrijfster), onbekend, Coba Zieren, Corrie Molenaar, onbekend, onbekend, (hoofd)meester D.Kikkert, Carla v.d.Sluis, Corry Stefels, onbekend, Sjaantje Kolk, onbekend, Jopie Eggers, Catotje Verburg,. Middelste rij: Henk den Belder, Jaap Fontein, Piet van Veen, Jaap v.d.Laag, Evert Slijper, Jan Hellings, Han Bakker, Wim van Breda, Simon Hellings, Tonny Dallemagne. Voorste rij: George Simons, Jan Uvenhoven, Rob Tonus, v.d.Pols, Jilles Schelling, Louis Hartz, Wim Verspoor, George Leih, Henk Leloux.

Voorts de plagerijen, soms ontaardend in vechtpartijen tussen leerlingen van de Voorwegschool en jongens van de katholieke St.Jozefschool aan de Herenweg van meester Pronk bleven in zijn geheugen gegrift. Er werd met katapulten geschoten en sportriemen geslagen, waarbij meer dan eens de Heemsteedse poltitie tussenbeide moest komen. De vechtpartijen hadden veelal plaats nabij de IJzeren Brug. In de vijver van de pastorie werd werden met een eigengemaakte ‘harpoen’ karpers gevangen. In 1924 ging Sem over naar de dichterbij gelegen Bosch en Hovenschool. In het ouderlijk huis kwamen kwamen vooral op zondag veel bevriende  kunstbroeders op theevisite. In de Koediefslaan woonde de schilder Herman Heuff en schrijfster Minca Verster-Bosch Reitz en vlakbij ook de kunstschilder A.L.Koster. Met de in de Schilderswijk woonachtige etser Dirk Harting zou Sem Hartz zeer bevriend raken.

In de voetsporen van zijn vader

Na de Rijksnormaalschool, waar directeur Huib Luns een van zijn bekwame leermeesters was, in de hoofdstad te hebben doorlopen is Hartz toegelaten als leerling van de Rijksacademie van Beeldende Kunsten in de hoofdstad onder leiding van professor J.J.Aarts en J.H.Jurres. Spoedig ontwikkelde zich zijn belangstelling voor het tekenen en etsen, vooral graveren. In 1932 werd hij ingeschreven als dienstplichtig militair.  In 1934 wordt hij als volontair bij de grafische firma Enschedé aangenomen, maar na een leerperiode van 1,5 jaar is de stage voorbij. Op advies van de beeldhouwer Mendes da Costa ging Sem Hartz met een map tekeningen en enkele gravures naar mr.J.F.van Royen, algemeen secretaris der Posterijen en Telegrafie die de P.T.T. tot een modelbedrijf maakte wat de verzorging van haar drukwerk betrof. Van Royen onderkende zijn talent en raadde hem aan naar de firma Enschedé  terug te gaan, waar sinds 1814 Nederlandse bankbiljetten en andere waardepapieren en sinds 1866 alle Nederlandse postzegels werden gedrukt. Sem Hartz schreef daarover in 1986 in een hoofdstuk over ‘de opdrachtgever en zijn invloed’: ‘9…) Een samenwerking tussen enige ontwerpers-graveurs, de eerste tijd nog onder wat men tegenwoordig de “overkoepelende” leiding van Van Konijnenburg zou noemen, en wat later kreeg Van Royen zijn zin: ik was de verbinding geworden tussen het bedrijf Enschedé, ontwerpers en graveurs, een bedrijf waarmee ik mijn gehele werkende leven zo nauw verbonden zou blijven.’  Op 13 mei 1936 trouwde Sem Hartz in Amsterdam met Nelly (Toet) Juch. In 1941 woonde hij korte tijd in Velsen en vanaf 1942 was hij ondergedoken in Amsterdam. In 1946 is het echtpaar in Haarlem komen wonen, in de Tuinwijklaan, war hij in 1995 is overleden.

Directeur B.F.Enschedé heeft eens opgemerkt ‘Dat de uiteenlopende opvattingen en capaciteiten van Hartz en de aan het bedrijf verbonden vaklieden bij de afdeling Geldswaardig Materiaal problemen en spanningen opriep is welhaast niet te voorkomen’ . Evenzeer constateerde deze Enschedé-telg  met genoegen dat ondanks haast onoverwinnelijk schijnende moeilijkheden bij de vervaardiging van postzegels en bankbiletten ‘juweeltjes van kunst en techniek’ zijn tot stand gekomen. Tot diens dood werkte hij samen met de in 1958 te vroeg overleden typografische verzorger Jan van Krimpen, woonachtig aan de Weissenbruchlaan in Heemstede, terwijl Hartz woonde in de nabijgelegen Tuinwijklaan. Van 1936 tot 1941 ontwierp Hartz o.a. verschillende waarden van de zomerzegels. Voor de oorlog in politiek opzicht rechts georiënteerd sloot Hartz zich aan bij de NSB, waarvan hij zich bij het uitbreken van de oorlog distantieerde, nadat hem de ware aard van deze beweging duidelijk was geworden.

Oorlogsjaren en onderduik

In 1940 was de grafische inrichting Johan Enschedé en Zonen, met in 1905 nog maar 350 werknemers, in het centrum van Haarlem uitgegroeid tot een onderneming met zo’n 1200 personeelsleden, waar behalve postzegels en waardepapieren van alles gedrukt werd: boeken, later een encyclopedie, kleurenplaten, bloembollencatalogi, evenals persoonsbewijzen en distributiebonnen. Sem Hartz, een jood, kon aanvankelijk nog zijn werk voortzetten. Al of niet met medeweten van de directie zijn diverse clandestiene drukwerken bij Enschedé van de persen gerold. In 1940 is in een zeer kleine oplage de tekst van het Wilhelmus gedrukt met een portret en familiewapen van Willem van Oranje, gegraveerd door Hartz. Eén exemplaar is het land uit gesmokkeld en in hetzelfde jaar door een Engelandvaarder als verjaardagsgeschenk aan koningin Wilhelmina in Londen aangeboden. Hij had Europa op de stier gegraveerd, onder de gesel van het hakenkruis met een gevleugeld woord van de Vader des Vaderlands Willem de Zwijger die tijdens de Spaanse bezettingstijd adviseerde niet te vertwijfelen. Een van de directeuren (overigens geen telg uit het geslacht Enschedé) wees Hartz de deur, toen bleek dat veel kaartjes niet meer uit de roulatie konden worden genomen. Hartz’ vrouw ontving weliswaar een maandelijkse toelage, maar deze was niet toereikend voor het levensonderhoud, zodat schilderijen en meubilair verkocht moesten worden. Dankzij de goede zorgen van de familie Alberga kon men onderduiken in een pand aan de Euterpestraat te Amsterdam, toevalligerwijs tegenover het hoofdkwartier van de SS. Ondergronds ging Hartz zich toeleggen op het vervalsen van persoonsbewijzen en bonnen. ‘Ik heb hele reeksen joden doen veranderen van geloof en geboortedatum’ en via gravures werkte hij mee aan het verschijnen van twee clandestien uitgegeven boekjes. Hartz en echtgenote Toet kwamen nog korte tijd in de gevangenis, nadat men had geprobeerd het schilderijenbezit van zijn vader, zo’n 750 doeken, die door de Duitsers werden gestolen, in veiligheid te brengen, maar men had het geluk om vrij te komen waarna men wederom is gaan onderduiken, bij de vrienden Mayer in Haarlem. Op 6 mei 1942 kwam de order dat alle joden uit Haarlem, Heemstede en Bloemendaal naar Amsterdam moesten verhuizen met medeneming van enkel één handkoffer. In deze periode wilde van Royen tien portretten van 17e eeuwse zeehelden op postzegels afbeelden. Hartz graveerde op verzoek Cornelis Evertsen de Jongste, evenwel onder de geleende naam van zijn vriend professor Kuno Brinks. Nog lang na de bevrijding heeft die bewuste postzegel in internationale filatelistische catalogi gestaan onder die naam gestaan. Rijkscommissaris A.Seyss-Inquart deed Hartz de twijfelachtige eer aan deze postzegel uit te kiezen als naar diens smaak de beste van de zeeheldenserie. Gedurende deze onderduikperiode die tot de bevrijding in mei 1945 voortduurde werkte Hartz met energie aan een nieuw lettertype, de ‘Emergo’, aldus genoemd naar de wapenspreuk van Zeeland ‘Luctor et Emergo’: ik worstel en kom boven. Na de oorlog zou hij nog een tweede lettertype, de Juliana ontwerpen.

Naoorlogse periode (1945-1995)

 

Hartz10

Exlibris in kopergravure van Sem Hartz vervaardigd voor hemzelf en zijn vrouw Toet Hartz-Juch. Volgens exlibris-kenner Lambert Hermkens een van de fraaiste boekmerken uit de vorige eeuw

Gedurende bijna een halve eeuw werkte Hartz met guts, burijn en naald in hout, metaal, glas en steen. In zijn experimenteerdrift lukte het hem in 1953 de beeldenaar van koningin Juliana in plastiek te graveren. Eerder had hij als eerste voor een Luxemburgse postzegel een detail van een gebouw genomen om het geheel te karakteriseren. De persoonlijke gerichtheid van Sem Hartz maakte hem bij uitstek geschikt voor het vervaardigen van postzegels met de beeltenis van het staatshoofd. W.G.Gouwe heeft die mening in één volzin samengevat: ‘Traditie, tact, begrip van de officiële zowel als van de artistieke eisen in dit bijzondere geval, portrettekenaar, voorliefde voor subtiele grafische kunst en voor de plaatdruk, kennis en ervaring op ’t gebied der postzegels en van de drukkerij, savoir vivre en savoir faire’. 

In zijn persoon waren het ideaal van ontwerper èn graveur in één persoon vertegenwoordigd, met andere woorden de tekenaar die zijn eigen ontwerpen in het metaal bracht. Zelf schreef hij hierover: ‘Het is jammer dat de combinatie van ontwerper-graveur, in ons land praktisch is uitgestorven. Of de ontwerper kan niet graveren, soms nauwelijks tekenen, óf de vakgraveur kan niet ontwerpen.’ En typisch voor zijn sombere kijk op het heden en toekomst voegt hij er aan toe: ‘En soms heb ik het gevoel dat er postzegels gemaakt worden door lieden die geen van beiden beheersen.’ Binnen de ‘postzegelkunst’ wordt Sem Hartz vrij algemeen als één van de bekwaamste ontwerper-graveurs beschouwd, in het bijzonder van portretten. Zijn zin voor het detail maakte hem bij uitstek geschikt als maker van dit o overheidsdrukwerk’, alom verzameld door collectioneurs in alle werelddelen. De filatelie wordt nog altijd gerekend tot één van de meest verbreide liefhebberijen wereldwijd. Hartz ontwierp postzegels voor andere Luxemburg, Portugal, de Antillen, Suriname, Indonesië, Belgisch Congo, Rwanda en andere staten. Internationaal zeer gewaardeerd is zijn bekende UNO-zegel uit 1951 voor UNICEF, een artistiek hoogstandje, waarbij een volwassen hand een kinderhand reikt. Hartz’ voorkeur ging uit naar de kopergravure, een techniek die in Nederland met alle nieuwe (computer)ontwikkelingen niet meer gebruikt wordt, in tegenstelling tot de Zweedse Posterijen. Bij rasterdiepdruk of offsetzegels blijf je aan het oppervlak, met een loep valt het beeld uit elkaar, hoe fijn het raster ook is. Bij de meeste zegels die wij tegenwoordig te zien krijgen is de eerste indruk niet die van een gecomprimeerd kunstwerkje, maar meer van een verkleind affiche. Bij de goede gravure kan men als het ware door het uiterlijk tot het innerlijk doordringen. Mr. Jean Francois van Royen van de Nederlandse Posterijen beschouwde Sem Hartz in dit verband als zijn bijna ideale opdrachtgever. Zijn wijze van graveren conform lijnen met eigen karakter en gevoeligheid is destijds nagevolgd door ontwerpers in België en staten die later tot het Oostblok werden gerekend. Opmerkelijk is dat zowel de eerste als laatste ontworpen postzegel de internationale humanist Erasmus als motief heeft, verschenen in respectievelijk 1936 en 33 jaar later in 1969.

Lettertypen

emergo

Voorbeeld van het door S.L.Hartz ontworpen Emergo lettertype

Behalve postzegels tekende en graveerde Hartz ook bankbiljetten (o.a. voor Indonesië), ex-libris, emblemen, fabrieksmerken, monogrammen, portretten, rijmprenten, boekillustraties, stofomslagen, bandstempels (onder andere voor de Winkler Prins Encyclopedie). Hij ontwierp de belettering voor de Nederlandsche Bank aan het Frederiksplein Amsterdam en voor de Universiteitsbibliotheek aan het Singel in Amsterdam [welke ontwerpen ik destijds van Hartz voor de Heemsteedse bibliotheek ontving, maar als betere bewaarplaats heb overgedragen aan de afdeling  Bijzondere Collecties van de universiteit Amsterdam). Ook de belettering op het vernieuwde graf voor Frans Hals in de Grote Sint Bavokerk zijn van zijn hand. Voorts op verzoek van zijn vriend, directeur dr. Herman Liebaers van de Koninklijke Bibliotheek in Brussel, een glasraam voor de gotische Sint Joriskapel in de Belgische hoofdstad met in calligrafie ‘Je maintiendrai’ in een Nederlandse vertaling. In 1962 is in samenwerking met architect Johannes Leupen (1901-1985) en beeldhouwer  L.H.P.Waterman (1912-1988), die een zuil ofwel obelisk  vervaardigde, een Joods monument geplaatst op de binnenplaats van de Hollandse Schouwburg in Amsterdam, vanwaar tijdens WO11 duizenden Joden via Westerboek naar de Duitse vernietigingskampen zijn overgebracht en Hartz de calligarafische achtergrondttekst ontwierp.. Een opmerkelijke prestatie was het ontwerpen van een nieuw lettertype, de ‘Emergo’ tijdens de bezettingstijd voorbereid en na de oorlog in 1949 gegoten bij Joh. Enschedé en Zonen.

HartzJuliana

                                                          Sem L.Hartz in zijn Juliana-lettertype

Juliana

                          Werktekeningen voor lettertype Juliana door S.L.Hartz (Linotype)

In 1958 kwam nog en nieuw lettertype tot stand, de ‘Juliana’, een smalle en zuinige letter door de Engelsman Walter Tracy als één van de meest elegante ontwerpen van de vorige eeuw bestempeld en door expert Stanley Morrison getypeerd als ‘; goed ontworpen, praktisch, economisch en geschikt om succesrijk te worden’. Dit lettertype is onder meer aangewend in de bekende serie ‘Penguins’.

Hartz3

Een jonge Sem Hartz aan het werk bij de firma Enschede bij een postzegelontwerp

Vakmanschap

In de bundel ‘Boektypografische verkenningen’ (1968) worden Hartz  ‘vakkundigheid en zorg voor het minutieuze geprezen. Vakmanschap als drager van een gevoelig en fijnzinnig kunstenaarschap. Zijn instelling ten aanzien van zijn werk is typisch Engels gereserveerd te noemen: ‘een terugdringen van alle emotionaliteit in het ontwerp tot het allereenvoudigste en ook het meest essentiële en daarbij de versieringsmotieven tot het uiterste beperkt.’ Zijn collega-ontwerper Cristiaan de Moor, die in 1960 een standaardwerk over postzegelkunst publiceerde karakteriseerde hem als een Renaissance-mens: ‘Zijn lust tot het onderzoeken van ambachtelijke werkwijzen, het streven naar technische vernieuwingen, zijn veelzijdige belangstelling in culturele vraagstukken, zijn belezenheid en spontane levenswijze stellen hem naast de kunstenaars der Renaissance, die op zoveel verschillende terreinen de bewijzen van hun kundigheid gaven.’

In 1955 verscheen van zijn hand het boek ‘The Elseviers and their contempories’, als een bijzonder fraai door uitgeverij Elsevier uitgebracht geïllustreerd commentaar. Hartz doceerde aan de Rijksacademie voor Beeldende Kunsten in Amsterdam en aan het Hoger Instituut voor de Typografie in Antwerpen. Hij was ‘founding member’ van het drukkersgezelschap ‘Non Pareil’ (*) en lid van de Koninklijke Academie van Kunst en Wetenschappen in Brussel en erelid van de Vereniging Mercator in Nederland en enkele Britse genootschappen. Van zijn leerlingen kunnen worden genoemd, de ontwerper en kalligraaf Pieter Wetselaar uit Bennebroek (1923-2000 ). Over hem verscheen in 1988 een monografie: ‘Werk van Pieter Wetselaar’ door Rudolf E.O.Ekkart bij de Walburg Pers in Zutphen.  Voorts Cees van Dijk, voormalig directeur van de Stadsbibliotheek Haarlem, die aanvankelijk tussen 1964 en 1972 meewerkte aan de Tuinwerk pers en na het drukkersvak geleerd te hebben raakten de twee gebrouilleerd – in cultureel Haarlem van de vorige eeuw een meer voorkomend verschijnsel, men denke aan Jan van Krimpen die in  conflict kwam met ander Stols, maar vooral aan de altijd recht voor zijn raap reagerende kunstschilder Kees Verwey  – en Van Dijk startte vervolgens met succes zijn eigen Carlina pers in Haarlem startte. Hartz gaf verder les aan o.a.  Nikè van Oosten en Lou Strik.

Wetselaar

Pieter Wetselaar (1923-2000) was als grafisch vormgever in  dienst van de firma Enschedé. Zijn persoonlijke specialiteiten waren o.a. kalligrafische monogrammen, sluitzegels en portretgravures. Na zijn pensionering heeft hij veel fraaie exlibris vervaardigd, zoals bovenstaand boekmerk voor (wijlen) Jacob Glas uit Heemstede, de schoonvader van zijn zoon, die ook als tandarts werkt.

(*) Citaat van H.Liebaers uit ‘Meestal in opdracht’ Jan van Krimpen en Sem Hartz gingen in belangrijkheid toenemen naarmate ik meer en meer betrokken raakte bij problemen van boekproduktie. Jan van Krimpen was toen voorzitter van het Amsterdamse genootschap Nonpareil, waarvan ik het eerste buitenlandse lid zou worden. (1). Nonpareil is de naam van een heel klein lettertype, slechts zes punten groot, en het lidmaatschap van de kring was beperkt tot enkele boekmensen: twee auteurs, twee uitgevers, twee boekhandelaars, twee drukkers, twee boekbinders enz. en ook twee bibliothecarissen (de andere was Herman de la Fontaine Verwey, tevens secretaris van de club). Voorts: Hartz was in persoonlijke gesprekken altijd goed voor anekdotes. Liebaers vermeldt in voornoemde autobiografie het volgende verhaal dat Ben Hartz hem ooit vertelde over de Hollandse dichter Jacques Bloem: ‘Tijdens de oorlog had Jacques Bloem het niet breed en vrienden zorgden ervoor dat hij in rijksdienst werd opgenomen. Na enkele maanden riep de directeur hem op zijn kamer en zei: “Maar, mijnheer Bloem, u komt toch iedere dag zó laat” , en de dichter gaf dit wondermooie antwoord: “Daar staat evenwel tegenover, mijnheer de directeur, dat ik ook iedere dag zó vroeg wegga”.’

(1)  Op 2 augustus 1978 hield professor dr.G.W.Ovink voor het gezelschap Nonpareil een voordracht ‘Tradtie en vernieuwing’, welke in dat haar is gepubliceerd. Opgericht in 1948 door Jan van Krimpen, in samenwerking met bibliothecaris prof. H.de la Fontaine Verwey en boekenverzamelaar H.A.Warmelink, telde Monpareil in 1978 de volgende 39 leden: P.Bergmans (Heemstede), D.Boon Czn. (Wormerveer), L.J.C.Boucher (Den Haag), dr.E.Braches (Overveen), C.Buddingh'(Dordrecht), G.H.Bührmann (Castellina in Chianti, It.), mr.K.J.Cath (Den Haag), H.Dirx (Antwerpen), D.Dooijes (Amsterdam), N.van Roessen Douwes (Den Hag), prof.drs.A.C.R.Dreesmann (Amsterdam), C.van Dijk (Haarlem), M.D.Frank (Aerdenhout), S.L.Hartz (Haarlem), N.Israël (Amsterdam), W.J.B.Jansen (Haarlem), G.de Jong (Wormerveer), mr.J.Kist (Haren Gr.), Th. Kurpershoek (Amsterdam), Chr.Leeflang (Amsersfoort), E.Lefebvre (Heemstede), ir.J.Leupen (Overveen), dr.H.Liebaers (Brussel), F.Mayer (Haarlem), Chr. de Moor (Santa Maria a Monti It.), G. Noordzij (Tuil), M.B.B.Nijkerk (Amsterdam), prof.dr.G.W.Ovink (Amsterdam), dr.C.Reedijk (Den Haag), prof.ir.C.Wegener Sleeswijk (Amsterdam), drs.E.van Tongeren (Amsterdam), drs.A.R.A.Croiset van Uchelen (Maarsen), prof.mr.H.de la Fontaine Verwey (Amsterdam), R.Visser (Amsterdam), prof.dr.J.van Weringh (Amsterdam), drs.C.A.Woudt (Amsterdam) en P.J.van Zee (Nijmegen).

logo1

                                                  Logo van het letteren-gezelschap Nonpareil

Hartz9

De 80-jarige grafisch ontwerper bij de opening van de Heemsteedse bibliotheek in de vroegere Dreefschool in 1986 legt de werking uit van de Tuinwijkpers aan wethouder mw. Saskia Noorman-den Uyl.Op de pers is bij deze gelegenheid in circa 100 exemplaren een beknopte geschiedenis van boeken en bibliotheken in Heemstede gedrukt.

In 1969 werd een tentoonstelling georganiseerd van Hartz’ grafisch werk in museum Meermanno Westreenianum/Museum van het Boek, tegelijk met de verschijning van een mooi uitgegeven boekje in de Nederlandse en Franse taal, waarin een aantal vakgenoten en vrienden hun visie geven op verschillende facetten van zijn grafisch werk. Opmerkelijk is dat hij al bij zijn leven stond vermeld in diverse algemene encyclopedieën zoals de Encyclopedia Britannica en de Duitse Brockhaus. Als èchte Haarlemmer bleef hij Haarlem en niet Mainz, als bakermat van de zwarte kunst beschouwen. Ten aanzien van zijn vroegere werkgever Joh. Enschedé  en Zonen hechtte hij bij zijn 75ste vetjaardag op te merken: ‘Ik heb het altijd een groot voorrecht gevonden in een bedrijf met een dergelijke traditie en faam te moge werken, met een bemanning van vakmensen, zoals die bijna nergens onder één dak gevonden wordt; en met hen als orkest het werk van veel van mijn collega’s uit te voeren.’  Hij stond in zijn omgeving bekend om zijn eruditie en talrijke anekdotes. Hartz’ grote passies waren zeilen, jagen, privé-drukken, naast het cultiveren van een zekere luiheid.

Tuinwijklaan

De door architect J.B.van Loghem ontworpen Tuinwijklaan, waar Sem Hartz een groot deel van zijn leven woonde op nummer 2

                          Drukkersvignet van de Tuinwijkpers:

sem8

Tuinwijkpers

Hartz5

Een van de talrijke op de Tuinwijkpers vervaardigde druksels: eerste zondagsopenstelling openbare bibliotheek Heemstede door wethouder mw.Marijke Mous, 5 januari 1992

Het is niet verwonderlijk dat Hartz de eer te beurt viel bij enkele staatsbezoeken te worden uitgenodigd een luxe-boek te vervaardigen, zoals in 1954 voor de Franse president René  Coty. In 1981 heeft hij op verzoek van het Belgische Hof bij het staatsbezoek van Koningin Beatrix aan België  een door hem vormgegeven gelegenheidsdrukwerk aangeboden aan de Nederlandse en Belgische vorstinnen (**). Voor postzegels portretteerde hij onder andere koningin Wilhelmina, koningin Juliana, de prinsessen en in Jakarta president Soekarno.

(**) Dr.Herman Liebaers schreef hierover in zijn autobiografie ‘Meestal in opdracht’ (1982) : ‘De vriendschappelijke omgang van Clark Stillman, Christine d’Haen, Sem Hartz en mij heeft ertoe geleid dat Sem Hartz een gelegenheidsdrukwerk van Christine d’Haens Nederlandse vertaling van de opdracht aan koningin Elisabeth in Edmund Spencers ‘Fairie Queene” in Brussel aangeboden heeft ter gelegenheid van het staatsbezoek van koningin Beatrix aan België in 1981’.  (p.147).

In 1951 startte hij in zijn huis aan de Tuinwijklaan met het vervaardigen van edities in kleine oplagen, bekend als de Tuinwijkpers.  Sinds maart 1986 is deze antieke Duitse handpers opgesteld geweest in de nieuwe huisvesting van de Heemsteedse Bibliotheek en na zijn overlijden is de drukpers verhuisd naar het atelier van museum Meermanno-Westreenianum in Den Haag. In 1987 vond een officiële huldiging plaats in de Heemsteedse bibliotheek met een tentoonstelling en bibliofiele uitgave.  Sem Hartz hield de regie van zijn leven tot het laatst toe graag in eigen hand en besliste zelf over het einde hiervan.

Hartz28

SEM-per(s)  Zeven in-drukken nopens een 75-jarige [= Sem Hartz] door Saul van Messel = Jaap Meijer, 1987.

Hartz24

Schrijven aan Hans Krol van Sem Hartz, gedateerd 23 januari 1977

Hartz8

Huldiging Sem Hartz in Heemsteedse Bibliotheek, Heemsteedse Courant 30 januari 1987

Hartz7

(Expositie Sem Hartz in Bibliotheek Heemstede, uit: Heemsteedse Koerier van 4 februari 1984)

KBNRC01_000029615_mpeg21_p029_image

Bericht uit NRC van 17 januari 1992 naar aanleiding van uitzending documentaire gewijd aan Sem Hartz in de serie ‘Markant’

Hartz6

Bedankbrief van regisseur Ton Neelissen naar aanleiding van televisieopnamen voor NOS-uitzending Markant, gewijd aan S.L.Hartz, uitgezonden op Nederland 3 in 1991.

Hartz27

Hommage aan Samuel Louis Hartz in Teylers Museum. Namens de Nederlandsche Vereniging voor Druk- en Boekkunst: F.Mayer, secretaris, 28 januari 1992

KBNRC01_000029485_mpeg21_p019_image

Ter gelegenheid van zijn 80ste verjaardag vond van 13 tot 20 februari 1992 een overzichtstentoonstelling van Hartz’ plaats in het Teijlers Museum te Haarlem (NRC, 13-2-1992)

Zijn werkarchief  is ten dele in Museum Enschedé  [tegenwoordig in het Noord-Hollands Archief, locatie Kleine Houtweg] en en ten dele bij Bijzondere Collecties van de UB-Amsterdam terecht gekomen. Voorts is een aantal brieven en ontwerptekeningen aanwezig in 1) Museum Meermanno-Westreenianum en 2) in het voormalig Postmuseum/Museum voor Communicatie,  beide instellingen gevestigd in Den Haag. Zijn particuliere bibliotheek is ten slotte grotendeels  geveild bij veilinghuis Bubb Kuyper in Haarlem, catalogus 24 (22-23 mei 1996), als eerste van in totaal  5 veilingen.  Harts’ echtgenote Nelly (Toet) Hartz-Juch, geboren in 1910, is in 2008 te Bentveld overleden. De keren dat ik haar ontmoette in het altijd gastvrije huis aan de Tuinwijklaan herinner ik mij haar als een altijd vriendelijke, beschaafde en charmante dame. Het Joods Historisch Museum beschikt in de mediatheek over een geluidscassette met een op 38 augustus 2000 opgenomen interview met Tot Hartz-Juch, herinneringen bevattende aan haar schoonvader Louis Hartz en echtgenoot Sem Hartz.     Hans Krol

Hartz2

Overlijdensadvertentie Sem Hartz, uit Haarlems Dagblad

monogram

Monogram Jan van Krimpen; door Sem Hartz

 ‘I discovered through the persons of Jan van Krimpen and Sem Hartz, the wonderful world of postage stamp and banknote printing, with the adjacent fields like type design, calligraphy, layout and all other printing wonders. I received as a present John Dreyfus’ study of ‘The Worlks of Jan van Krimpen’(1952) specially vound in Morocco with an HL [=Herman Liebaers] monogram by Sem Hartz, Jan van Krimpen’s frontispiece portrait was also a woodcut by Sem Hartz. It is one of the most cherished items of my small colleccion of memorabilia’. (Herman Liebaers, In: Mostly in the Line of Duty’, 1980, page 164).

monogram2

                                               Monogram van en door Sem Hartz

Hartz16

Titelblad van ‘Keuze uit Nederlandse lyriek’ , 1978, verzorgd door A.J.Schneiders, J.M.Castelein en B.J.M.Coebergh en bestemd voor hun vrienden”in de Kunsten van Taal en Boek” Jet monogram werd ontworpen door S.L.Hartz te Haarlem

Collega Dick Dooijes over Sem Hartz: ‘(…) Ik weet niet of mijn letter LECTURA later ook in andere Penguin-deeltjes gebruikt werd. In ieder geval was een deeltje, dat ik twee jaar later kocht, gezet uit een ander type, echter ook van Nederlandse herkomst. Dat was de JULIANA van Sem Hartz en ook dat was een prettige verrassing, want ik vind dat een voortreffelijke letter. (…) Een door mij altijd bijzonder gewaardeerde relatie is ontstaan in de Haarlemse Welgelegenstraat waar het echtpaar De Roos in hun laatste jaren woonden. Vele uren heb ik daar doorgebracht met mijn vaderlijke vriend, pratend over letters, over typografie maar vooral over tekenkunst, vn de oude meesters en van hemzelf. Herhaaldelijk ontmoette ik daar een andere trouwe bezoeker, de letterontwerper en meestergraveur Sem Hartz. Dat hij werkte voor Tetterodes grote concurrent, Joh. Enschede en Zonen, speelde in ons samenzijn geen enkele rol. Wat wel van betekenis was, was ons beider grote genegenheid voor Sjoerd de Roos en die heeft Sem en mij, geloof ik, tot elkaar gebracht. Er waren ongetwijfeld nogal wat verschillen van inzicht tussen ons, maar die hebben onze goede verstndhouding nooit verstoord. Een gesprek met Hartz was en is voor mij altijd een genoegen, mede om de spitsheid waarmee hij zijn meningen over mensen en dingen ten beste pleegt te geven – ik benijd hem wel eens om die kunst. Maar meer nog om zijn letters – Juliana en Emergo – om zijn postzegels en om zijn portretten, met als apotheose voor mij de prachtige getekende beeltenis van Sjoerd H. de Roos!’ (Dick Dooijes, in: Mijn leven met letters. Amsterdam, De Buitenkant, 1991).

Roos1

Sjoerd Hendrik de Roos (1877-1962).Portrettekening door S.L.Hartz. Uitgegeven door de Nederlandsche Vereeniging voor Druk- en Boekkunst, zomer 1961 (met een begeidend vers van Harry Prenen). Sjoerd de Roos werkte destijds voor de concurrerende lettergieterij Tetterode in Amsterdam.

 Appendix 1:  Sem Hartz 928 januari 1912 – 25 oktober 1995)

Meer dan veertig jaar, om precies te zijn, 43 jaar, was Samuel Louis Hartz werkzaam bij Joh. Enschedé  en Zonen. Hij begon in dit aloude bedrijf als graveur op de afdeling gelswaardig materiaal, Hij eindigde als General Art Director (veelzijdig regisseur voor de vorm en kleur van grafische producten)  in zijn kamer met een blik op de Oude Bavo, waar zich het graf van Frans Hals bevindt met een grafsteen naar het ontwerp van Hartz. Vanaf de ‘geheime’ afdeling geldwaardig materiaal keek hij op het dak van Pieter Teylers schepping, het oudste openbare museum van Nederland. Tussen deze twee uitzichten heeft een zeer creatief leven plaatsgevonden, wat niet wil zeggen dat na zijn afscheid bij Enschedé de tekeneer, graveur en drukker op zijn lauweren is gaan rusten; hij bleef actief. Samuel Louis (Sem) werd in 1912 te Leiden geboren. De familie verhuisde later naar Haarlem [bedoeld wordt Heemstede], waar zich het Louis Hartzplein bevindt, genoemd naar zijn vader, de kunstschilder die bekend werd om zijn portretten.

zelfportret

                                    Zelfportret van de kunstschilder Louis Hartz, vader van Sem Hartz

Hoewel de kleine Sem in het atelier van zijn vader genoeg penselen in zijn handen heeft gehad, ging zijn voorkeur in Amsterdam, bij de Rijksacademie, toch uit naar de burijn. Met dit graveerinstrument koos hij voor één van de moeilijkste technieken in de grafische wereld, het graveren in staal, koper en hout (buks hout). Ik laat het aan de lezer over om te bepalen of erfelijkheid een rol gespeeld heeft bij deze uitzonderlijke man. Zijn moeder speelde virtuoos piano (zij studeerde in Keulen samen met Mengelberg) en zijn vader was kunstschilder. Hun gastenen – iedere zondag een culturele middag – waren niet alleen kunstenaars maar ook mensen die wetenschap beoefenden, zoals Berlage, Mendes da Costa, Jesserun de Mesquita en Aaltje Noordewier. Sem groeide dus op in een milieu dat van grote invloed op hem is geweest. Terug naar Enschedé. Op de afdeling geldswaardig materiaal was hij een vreemde eend in de bijt van de aldaar werkende vaklieden. Hij stond niet alleen door zijn afkomst en door de lessen van zijn leermeesters op de Academie (Huib Luns, R.N.Roland Holst, J.H.Jurres en de graveur professor Aarts) op een ander niveau, zijn gehele wezen was anders. Om een voorbeeld te noemen: bij ‘hoog’ bezoek op de afdeling was iedereen natuurlijk hard aan het werk, alleen Hartz las verder in zijn boek of stond te genieten van het uitzicht op Tylers Museum. Soms kreeg het bezoek een nota van deze nieuw aangekomene, zoals: “Hoofdgraveurs moeten door Hoofdingangen, Wagengraveurs door Wagenpoorten. Bovendien kennnen Hoofdgraveurs heen ‘normale’ werktijden dus kunnen zij niet binnen of buiten ‘normale’ werktijden toegang hebben tot enige afdeling.’(De personeelsingang van Enschedé  was aan de Wagenpoort en de bedrijfspolitie van de hoofdingang liet niet iedereen binnen.) Hartz had een fenomenaal geheugen, niet alleen voor feiten maar ook – voor een kunstenaar belangrijker en nog uitzonderlijker – voor de mensen en dingen die hij zag. Hierdoor was hij in de wereld van de kunst een wandelende encyclopedie. Hij was zeer belezen en zijn Engels was niet alleen van dat van een Engelsman te onderscheiden, zijn hele wezen was ook Angelsaksisch. Zo kocht hij bij voorkeur zijn jachtgeweer, hoed en schoenen bij vermaarde firma’s in Londen (o.a. bij Locks en Lobb). Degene die snel merkte dat Hartz niet op de voor hem juiste afdeling werkte, was de savant Jan van Krimpen, tot ver over de grenzen befaamd door zijn vele boeken die de naam Enschedé  een extra glans verleenden. Er ontstond een samenwerking tussen gen en spoedig ook een hechte vriendschap. Voor Sem, de portretgraveur, was aanvankelijk het tekenen van een letter nog terra incognita, om van het ontwerpen van een serie maar niet te speken. Is dat dan zo moeilijk? De graveur en letterontwerper Eric Gill zegt hierover onder meer; ‘Ik vond het graveren in hout van een figuur niet zo inspannend als het tekenen van een goede E. ‘In de eerste periode werden de postzegelgravures van Hartz daarom nog voorzien van belettering door Van Krimpen. Hartz kreeg al spoedig contact met opdrachtgevers van bankbiljetten en postzegels en deed dit op een geheel eigen wijze. Chris de Moor, esthetisch adviseur van de PTT zei hiervan: ‘De persoonlijkheid van Sem Hartz is die van een tactvolle, beminlijke en uiterst gentleman-like adviseur, bemiddelaar en reizende ambassadeur, geestig causeur en dus schijnbaar het tegendeel van de diepzinnige, tegen weerstanden strijdende, niet aflatende kunstenaar.’ Het is niet voor niets dat de toenmalige president-directeur B.F.Enschedé, mijnheer Frans, met wie Hartz veel op reis is geweest, later van hem zei: ‘’Ik ben dankbaar voor de steun en vriendschap welke in de loop der jaren van Sem Hartz heb mogen ondervinden.’ Het tekenen en graveren van portretten vormt een hoogtepunt in Sems oeuvre. Hij ontwierp in principe niet met behulp van een foto. Hij wilde de personen die hij uit moest beelden persoonlijk leren kennen en dus van nabij gadeslaan. Zo poseerden voor hem: de groothertogin van Luxemburg, haar echtgenoot en erfprins Jean, koningin Wilhelmina, koningin Juliana en haar kinderen de prinsessen (met kinderen spelen en ze dan ook tekenen!). In dit kort bestek – om alleen bij de postzegels te blijven – noem ik nog zijn zegels van het Cour Internationale de  Justice, voor de UNO. De Rembrandtzegels en die voor het Atlantisch Verdrag. Vooral zijn De Ruyterzegel is een studie waard. Naast de ‘kop’ ziet men (met een loep) sloepen gevechten en de brandende Royal Charles (de naam staat erop!). Het spreekt vanzelf dat Hartz zich wilde bekwamen in het tekenen van letters en het ontwerpen van eigen typen. Hiervoor was zijn onderduiktijd uitstekend geschikt. Zo ontwierp hij de Emergo (wat betekent: na de oorlog dook hij weer op). Deze werd gegoten bij de gieterij Enschedé onder toezicht van de ontwerper en moet met de hand gezet worden, bestemd voor bibliofiele uitgaven. Later vroeg de Linotype (regelzetmachinefabriek) hem een letter te ontwerpen; dit werd de Juliana. Daarnaast heeft hij letters gemaakt voor het nieuwe gebouw van de Nederlandsche Bank. Onze graveur en letterontwerper was ook zetter en drukker. Bij Sem thuis stonden persen en letterkasten met zijn letter en de mooiste van Enschedé. Voor vrienden maakte hij in zeer kleine oplagen drukwerk onder de naam ‘Tuinwijkpers’. Nu zijn dit gevraagde museumstukken. Hij ontwierp ook boekbanden, boekomslagen en ex-librissen. Naast dit grafische werk tekende hij portretten en graveerde hij in glas, steen en hout.

In 1969 is in het Museum van het Boek ’Meermanno-Westreenianum en in de Koninklijke Bibliotheek te Brussel een grote tentoonstelling van zijn werk gehouden, waarbij het boekje ‘S.L.Hartz  in de grafische wereld’ werd uitgegeven. Het behoeft geen betoog dat Hartz in binnen- en buitenland veel gevraagd was voor het houden van lezingen en het schrijven van artikelen. Men kon dan niet alleen genieten van zijn humor, maar ook van zijn grote kennis van lettertypen en grafische technieken. Waar is bijvoorbeeld bij een ets nog de burijn te hulp geroepen? Iedereen kent het verschil tussen een Canaletto en Guardi, maar Sem kon het nog eens precies uitleggen. Naast al dit schreef hij een boek over de Elseviers.

Hol

 

Binnenplein van de Hollandse Schouwburg in Amsterdam met het Joods monument , een obelisk, door Leon Waterman (1912-1988) geplaatst in 1962. Op de achterwand van gepolijst hardsteen staat een door typograaf Sem Hartz (1912-1995) vormgegeven tekst in het Hebreeuws en Nederlands met de woorden ‘ter herinnering aan hen, die van deze plaats werden weggevoerd 5700 – 5705 / 1940 – 1945’. Via de firma Enschedé was Hartz ook intensief betrokken bij het naoorlogse drukken van namenboeken met alle toen bekende Nederlandse slachtoffers van de Holocaust

Tot slot nog iets van totaal andere aard. Sem had een geheel eigen visie over het ontstaan van de losse letter, dus over het begin van de boekdrukkunst. Het ging hier niet om de eeuwige strijd over Coster en Gutenberg. Onze boekdruk-historicus had over de ‘uitvinding’ een geheel andere opvatting. Hartz was erelid van de exclusieve Engelse genootschappen ‘The Double Crown Club’ en ‘Winkin de Worde’ en werd tevens benoemd tot lid van de Koninklijke Vlaamse Academie voor Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten te Brussel. Hij doceerde aan de Typografische Faculteit van het Instituut Plantijn te Antwerpen en aan de Rijksacademie voor Beeldende Kunsten te Amsterdam. Vanaf het begin was Hartz lid van het door Jan van Krimpen opgerichte grafische gezelschap ‘Non pareil’.  De secretaris hiervan schreef over hem: ‘Als hij zweeg of als hij sprak steeds zag of hoorde he een nieuw beeld, een nieuw geluid. Vanaf het moment dat hij binnen kwam leek de lucht geëlektriceerd, de vonken sloegen er af.’ Hartz was zowel bij Enschedé en Zonen als daar buiten een geliefde Haarlemmer. Velen kwamen in zijn gastvrije huis in de Tuinwijklaan waar hij vele jaren met zijn echtgenote Toet Hartz woonde. Tot Hartz had ook kunstgeschiedenis gestudeerd en kon tevens het potlood goed hanteren en maakte prachtige portretten. Ook in dit opzicht een volmaakt echtpaar. Het is een voorrecht deze uitzonderlijke man goed gekend te hebben. Daarom eindig ik deze necrologie met de woorden van Voltaire: ‘L’Amitié d’un grand homme est un bienfait des Dieux’.   F.Mayer, in: Haerlem Jaarboek 1995. Haarlem, 996, p. 235-238.

Hartz

Sem Hartz bij een demonstratie drukken in de Heemsteedse Bibliotheek (Heemsteedse Courant, 23 januari 1987)

P.S. In 1969 verscheen als uitgave van het Rijksmuseum Meermanno-Westreenianum in ‘s-Gravenhage: ‘S.L.Hartz in de grafische wereld’, uitgegeven ter gelegenheid van de tentoonstelling van zijn werk in het Museum van het boek met o.a. gravures, letters, postzegels, plastieken, ex-libris, gegraveerde glazen, typografie, gouaches, portretten en houtsneden. Tevens verschenen in een Franstalige editie. De boekuitgave bevat: 1) Inleiding door B.F.Enschedé, 2) De figuur in de driehoek door Christiaan de Moor, 3) Sem Hartz als figuur in de grafische wereld, door G.W.Ovink, 4) The Juliana Type Design, door Walter Tracy, 5) Our Sem, door Ruari McLean, 6) Stuurmanskunst en stuurkunde, door H.W.Brandes, 8) Sem Hartz: een oefening in samenwerking, door H.D.L.Vervliet, 9) De Tuinwijkpers, door C.van Dijk, Vitae adspexi saltum: Emergo! door F.Mayer. In het colofon staan de volgende gegevens: ‘Deze uitgave is gezet en gedrukt door Joh.Enschedé en Zonen Grafische Inrichting N.V. De tekst is gezet uit de Lutetia van Jan van Krimpen, met wie S.L.Hartz vele jaren heeft samengewerkt. Voor de illustraties werd gebruik gemaakt van boekdruk, offsetdruk, rasterdiepdruk en plaatdruk. Het bindwerk verzorgde W.Knoop en Zonen N.V. Typografische verzorging B.de Does.’

Sem9

Deel van affiche in 1969 verschenen bij gelegeheid an tentoonstelling Hartz in het Museum van het Boek.

Sem1

                         Tekening,  voorstellende S.L.Hartz door Christiaan de Moor (1967).

Sem2

Het belang van de drukkersfirma Joh.Enschedé en Zonen voor Haarlem en Nederland met vermelding van de 3 belangrijkste grafische vormgevers van het bedrijf in de 20ste eeuw. (uit: Deugd boven geweld. Hilversum, Verloren, 1995)

Sem Hartz met loep een postzegel bekijkend: Hartz2

SELECTIE VAN POSTZEGELONTWERPEN DOOR SEM HARTZRembrandt

                                       Rembrandt-zegel (1606-1669) door S.L.Hartz, 1936

Kamerlingh

                                      H.Kamerlingh Onnes (1853-1926), ontwerp S.L.Hartz, 1936

Prinsessezegels-1

                                               Prinsessenzegels door S.L.Hartz, 1948 (1)

Prinsessezegels2

                                                  Prinsessenzegels door S.L.Hartz (2)

Sem2

Portrettekening van een 8-jarige prinses Beatrix door Sem Hartz, dienende als uitgangspunt voor de weldadigheidszegels van het jaar 1946.

nieuwe

                                                     Nieuwe Kerk Amsterdam, ontwerp S.L.Hartz, 1948

Cour

Dienstzegel Internationaal Hof van Justitie, 1951. Ontwerp Sem Hartz; typografie Jan van Krimpen

Navo

                                                  10-jarig bestaan van de NAVO, ontwerp van S.L.Hartz, 1959

Erasmus1

Erasmus-postzegel, ontworpen door S.L.Hartz in 1936

Erasmus2

Door S.L.Hartz ontworpen Erasmus-postzegel in 1969

Hartz25

Postkaart n.a.v. Ersamustentoonstelling 1969 in Bibliotheek Rotterdam

Steen2

                                                          Jan Steen, ontwerp voor zomerzegel 1940

zeehelden

Ui”: Zeeheldenserie, 1943. Links Michiel de Ruyter en rechts Cornelis Evertsen de Jonge.  Ontwerp S.L.Hartz

kinderpostzegels

Kinderpostzegels 1955 S.L.Hartz. Kinderportretten naar oude schilderijen

Hartzkinderpostzegeld 1957

Kinderpostzegels 1957 S.L.Hartz, naar 19e eeuwse schilderijen + Jan Sluyters

Benelux

                               Benelux-postzegel,  1964 ontworpen door S.L.Hartz (Catawiki)

 

vluchtelingen

Vluchtelingen-postzegels, Sem Hartz, 1966

 

 

inhuldiging

Inhuldigings-postzegel koningin Juliana, in 1948 ontworpen door Jan van Krimpen en Sem Hartz

Wilhelmina

                                    Koningin Wilhelmina-serie, door S.L.Hartz ontworpen voor Curaçao

HartzNA

                   Juliana-postzegels Nederlandse Antillen naar een ontwerp van Sem Hartz,                   

Hartzunicef

Verenigde Naties (UNICEf) postzegel, ontwopen door Sem Hartz. ‘Meer latijns van tekening, gevoelig, levendig en toch monumentaal’, aldus Christiaan de Moor.

Luxemburg

Enkele van de talrijke postzegels die S.L.Hartz in opdracht van de Luxemburgse Posterijen ontwierp

Hartz10bijlage

             Bijlage bij: Sem Hartz, over postzegels graveren en andere bijna vergeten zaken. 1986.

Hartzbijlage14

Bijlage bij artikel van Sem Hartz: over postzegels graveren en andere bijna vergeten zaken. 1986

Appendix 2:  bibliofiele uitgaven van de Tuinwijkpers (Haarlem):

-Deze regels bevatten het alphabet: bekwame xylograafjes schrijven frequent, zonder pen of papier hun testament. 19..?

-Drie amoureuze liedjes = Three  love songs = Tros chansons d’Amour. Circa 1955.

-Ons ghenaket die avensteerne: een kerstlied. 1964.

-De grammar school; door Arthur van Schendel. 1965.

-La résignation est la pire des vertus. 1966.

-Samuel Louis Hartz; Ha-Kohen; door Saul van Messel. 1966

-De kennis van het papier: proeve; voor de leden van het Gezelschap Nonpareil. 1967.

-De kennis van het papier is moeijelijk te verkrijgen…; door Marius van Cleef Jzn., 1967.

-Verscheyden brieven bequaem in de scholen te ghebruyken = Plusieurs lettres missives a l’usage des escoles; door Pierre de la Chambre. 1967.

-Portret van Thijm; door Mari Andriessen, Kees Verwey, Godfried Bomans. 1968.

-Bitterkoekjes; door B.Rijdes. 1968.

-Strelen om de stam. Een bundel priapeeën; door Saul van Messel, 1968.

-Verscheyden brieven bequaem in de scholen the ghebruycken; door Pierre de la Chambre, Sem Hartz. 1968.

– Bij tijd en wijle moet u eens komen kijken: Maastricht in zeven ansichtkaarten; door Charles Nijpels, 1968.

-Kaddisj; een cyclus: door Saul van Messel. 1969.

-Die ons voorging: een kleine cyclus: [gedichten].; door Saul van Messel. 1969.

-Bloedrood zonder schaamte: een bundel priapeeën; door Saul van Messel. 1969.

-Bruid waar blijft je mond: een bundel priapeeën; door Saul van Messel. 1969.

Hartz15

Titelblad van Saul van Messel: Bruid waar blijft je mond. Tweede bundel priapeeën ontstaan in de maand november 1968 en in 1969 gedrukt op de Tuinwijkpers uit de 16 punts Canscellaresca Bastarda van Jan van Krimpen en op de handpers gedrukt in 74 exemplaren.

-Sem Hartz; een gedicht van Saul van Messel. 1969.

-Alles vermoeit slechts weten boeit. [C.van Dijk; NonPareil Gezelschap], 1969.

-Een kwatrijn Alexander Stols ter ere bij zijn zeventigste verjaardag, 28 januari 1970; door A.Roland Holst. 1970.

-ABC quotarium; door Cornelis Bellaert, pseud. Van C.van Dijk. 1970.

-The Sixth of the ‘Cent nouvelles novelles’; door William Royall Tyler. 1970.

-Rood als sirih je mond: Buginese liefdespoëzie; door Netty van Kempen. 1970.

-Haarlem in hout: Eenentwintig houtgravures van Haarlem en omgeving omstreeks het jaar 1909. 1971.[door Sem Hartz, C.van Dijk].

-Limericks van en over elkaar en anderen; door A.Roland Holst; et al. 1973.

-Enige limericks van de grootsten onze dichters. 1973.

-Drie dichtsels: naar het handschrift van Jan van Krimpen.; door J.C.Bloem; Jan van Krimpen. 1974.

-Eis to Soma; door B.Rijdes. 1975.

-Four unplublished letters; door Bruce Rogers; S.H.de Roos. 1975.

-verslag: enige rijmelarijen; door Frank Rabel. 1976.

-‘Patates frites’: zijnde antwoorden op een enquete naar de aard der Hollanders, uitgeschreven door den Heer Henri Habert, vervat in twee brieven, één van André de Ridder, zich noemende Willem Elsschot, de andere door Jan van Nijlen, geschreven tijdens hun verblijf in Holland gedurende de Eerste Wereldoorlog toen de Germaanse furie woedde over België. 1976.

-The faerie queene; door Edmund Spenser; Christine D’Haen. 1981.

-Paix, a Louis XIV: door J.de la Fontaine. 1985.

 

wethouders

            Wethouder en graficus drukkend op de Tuinwijkpers in de Heemsteedse bibliotheek

Appendix 3: selectie van publicaties door Sem Hartz

-Over drukechniek en postzegels. In: Drukkersweekblad, Kerstnummer, 1948,p1-4;

drukkersweekblad

Begin uit: Drukkersweekblad, 1953: S.L.Hartz, over druktechniek en postzegels

-De invloed van de stempelsnijder op de lettervorm. In:  TéTé, jaargang 5, nummer 1, september 1949, p2-7.;

-Ontwikkeling en ondergang van de staalgravure. In: Drukkersweekblad, Kerstnummer, december 1949.

-Jan van Krimpen, 1892-1952. In; De Gulden Passer, jrg.30,1952,p.1-16 (ook in tentoonstellingscatalogus Jan van Krimpen, 1892-1958 Rijksmuseum Meermanno-Westreenianum etc. ’s-Gravenhage, 1967, p.10-14);

-Taal noch Teken. In: Boekcier, jrg. 7, nummer 2, april 1952, p.5-9.

-Bij de verjaardag en enige tekeningen van S.H.de Roos. In: TéTé, jrg.7. nummer 9, september 1952, p.213-215;

-De boekdruk. In: Drukkersweekblad en auto-lijn, Kerstnummer 1953, p.97-103;

-Bodoni, Officina Bodoni en Giovanni Mardersteig. In: Intergrafia, jrg.4, nr.18; juni 1954, p.418;

-Engraving, Photography and Plastic. In: The Penrose Annual, vol.52, 1958, p.77-79;

-The Elsevier sans their contempories. Amsterdam etc., 1955;

-Timbres-poste, photographies et matières plastiques. In: Union Postale, 80eme année, nr.3, mars 1955, p.36-37;

-An approach to type designing. In: The Penrose Annual, vol.54, 1960, p.28-30;

-Trends in Dutsch typography. In: The Penrose Annual, vol.55, 1961, p.1-3;

-Nederlandse letter- en cijferbeelden. NEN 3225. ‘s_Gravenhage, 1962 (uitgave van het Nederlands Normalisatie Insitituut; de voor het werk verantwoordelijke pesonen waren: H.G.J.Schelling, G.W.Ovink, S.L.Hartz, Jan van Krimpen, H.C.Warmelink en C.Wegener Sleeswijk);

– In memoriam S.H.de Roos, Schoenmakerszoon, aristocraat van de geest. In: Haarlems Dagblad, 7-4-1962;

– Sjoerd Hendrik de Roos 14 september 1877 – 3 april 1962. In: Jaarboek Vereeniging Haerlem, 1962, p.21-23;

-Van Krimpen. In: The Penrose Annual, vol.52, 1958, p.

Krimpen

Jan van Krimpen in zijn werkkamer. Hij was de als ‘art director’ bij Joh. Enschede en Zonen de voorganger en collega van Sem Hartz

-S.L.Hartz: bijdrage gewijd aan Jan van Krimpen, in: Jan van Krimpen 1892-1958 tentoonstelling van zijn ontwerpen, letters en boeken. Rijksmuseum Meermanno-Westreenianum (Museum van het Boek), Museum Plantin-Moretus, Koninklijke Bibliotheek van België. 1967, p. 10-14.

– Beatrice Warde –Paul Beaujon. In: Drukkersweekblad, jrg.57, nr.43, oktober 1969, p.1088-1089;

– Dirk Herman Michael Harting 8 maart 1884 – 28 augustus 1970. In: Jaarboek Vereeniging Haerlem 1970, p.38-41.;

-Eppo Doeve. In: Het Klokhuis, jrg.17,nr.8, augustus 1972, p.3-4. (personeelsorgaan van Joh.Enschedé en Zonen Haarlem)

-Notes on the ‘Types Lyonnais Primitifs’. In: Querendo, vol.4, nr.4, October 1974, p.285-290;

– Over postzegels graveren en andere bijna vergeten zaken. In: W.H.R.Koops, M.C.Sandfort e.a. (ec.). Boek, bibliotheek en geesteswetenschappen. Opstellen door vrienden en collega’s van dr.C.Reedijk geschreven ter gelegenheid van zijn aftreden als bibliothecaris van de Koninklijke Bibliotheek te ’s-Gravenhage. Hilversum, 1986, p.132-136 + 4 bijlagen.

(Uit: Matthieu Lommen: Letterontwerpers; gesprekken met Dick Dooijes, Sem Hartz, Chris Brand, Bram de Does, Gerard Unger’; met een voorwoord van John Dreyfus. Haarlem, Joh.Enschedé en Zonen, 1987, pagina 41).

Tuinwijkcarlina

Tuinwijkpers en Carlinapers, uit: Het ideale boek; honderd jaar private press in Nederland, 1910-2010; door Paul van Capelleveen en Clemens de Wolf, 2011.

Hartz17

Vooromslag van een Carlinapers uitgave van Cees van Dijk. Haarlem 1980, bevattende een bundeltje limericks.

APPENDIX  4: S.L.Hartz in de British Library, London

(From: Publid and be free; a catalogue of blandestine books printed in the Hartz20

(from: Publish and be free; a catalgue of clandestine books printed in the Netherlands 1940-1945 in the British Library. Complied by Anna E.C.Simoni. (The Hague, Martinus Nijhoff in association with British Museum Publications Ltd. for the British Library, 1975.

C7 – Le cahier rouge. Amsterdam, A.A.Blkema, 1945. A new edition of the work originally published in Paris, 1907, with a portrait by S.L.Hartz. According to De Jong 300 copies, according to the colophon present in the copy at Amsterdam University Library 350 copies, printed by Meijer’s Boek- en Handelsdrukkerij, Wormerveer, 208 x 136 mm. De Jong no. 156  AUB no.89  British Library Cup.406.b.37.

W21 – Wilhelmus van Nassouwe. Haarlem, J.Enschedé & Zonen, 1940. An edition of the text of the Dutch national anthem, with a portrait of William of Orange drawn and engraved by S.L.Hartz after I.N.Swanenburg’s design for the window of the church at Gouda depicting the relief of Leiden in 1573, and on the cover William of Orange’s coat of arms also by S.L.Hartz. A copy of the edition was smuggled out of Holland and presented to Queen Wilhelmina in London on het birthday the same year. Only very few copies printed by the publishers, the copy in the British Museum Library presented by Mr.Hartz. 106 x 70 mm.  British Library. Cup.406.a.20.

APPENDIX 5: Saul van Messel (ps. van Jaap Meijer) en Sem Hartz

Messel3

wordt hieronder vervolgd

Adsemhartz

Vooromslag van bibliofiele  uitgave ‘Ad Sem Hartz’, een lofdicht door Saul van Messel, in opdracht van openbare bibliotheek Heemstede, uitgegeven door Mercaror Pers, Santpoort, in 1987 bij gelegenheid van zijn 75ste verjaardag.

 

Ad

Het vers Ad Sem Hartz werd geschreven als hommage aan Sem Hartz, die op 28 januari 197 75 jaar werd, en gedrukt door de Mercatorpers in een oplage van 60 exemplaren, hem aangeboden door de gemeentelijke openbare bibliotheek in Heemstede

Messel2

(Uit: Bibliotheca Rosenthaliana; treasures of Jewish Folklore. Amsterdam University Press, 1994

APPENDIX 6: Artikel van Jos van Waterschoot

Jos

(Jos van Waterschoot, Sem Hartz X2)

APPENDIX 7 (1944)

anoniem.jpg

(Samuel Louis Hartz: C-2, 1944)

Sem2

APPENDIX 8: herinneringen van Sem Hartz aan de oorlogsperiode 1940-1945, uit: In stug verzet 1940-1945. Herinneringen van grafici. Kerstnummer van Grafisch Nederland 1994

ap1

(Hartz, Grafisch Nederland 1994 (1)

Ap2

Hartz, Grafisch Nederland, 1994  (2)

(Ap3

Hartz, Grafisch Nederland, 1994 (3)

Ap4

Hartz, Grafisch Nederland (4)

Ap5

Hartz, Grafisch Nederland,1994  (5)Ap6

APPENDIX 9: BRIEVEN VAN S.L.HARTZ

Shakespeare

Vooromslag van ‘Shakespeare and Civilité’ ; correspondence between Anthony Baker en Sem Hartz; edited by Hans van Eijk. Een gezamenlijke uitgave van de Enkidu Pers en In de Bonnefant, Banholt.

 

 

Hartz, Grafisch Nederland (6)

In een nabeschouwing wordt nog het volgende vermeld: ‘Ontwerper S.Hartz kijkt met positieve gevoelens terug. Hij ondervond ook nauwelijks naweeën. Slechts zelden droomde Hartz nog over de oorlog. Wel was hij cynischer en achterdochtiger geworden. “Je werd er niet beter van, maar ik had het voor geen goud willen missen. Het was geen prettige maar wel een rijke ervaring. Iedere seconde leefde je bewust”.  Achteraf acht hij het van belang dat hij, anders dan Doornekamp, toen geen kinderen had om voor te zorgen. Of gaf het aangeboren optimisme van hem en zijn vrouw de doorslag? Zijn vreselijkste angstervaring beleefde Hartz niet tijdens maar kort na de Duitse bezetting, toen hij in een overvolle tram van Haarlem naar Amsterdam reed en bij het binnenrijden van de hoofdstad op Canadese militairen stuitte die een Duitse muur opbliezen. “Zij vonden dat reuze leuk: die tram afgepakt met mensen en dan een stuk opblazen. Bij de eerste knal schrok iedereen zich te pletter. Waar ze niet op hadden gerekend, was dat de tram nog een eind doorschoof als hij remde. Bij de tweede knal  stonden we er net voor. Ik stond in een hoek en kon niets bewegen. Als haringen in een ton. En daar kwamen de ruiten naar binnen. Een juffrouw stond ineens op de koppen van een stel kerels die ook niets konden doen. Die zat tegen het dak. Dan weet je pas wat paniek is.” Kort na de oorlog hervatte Hartz zijn werkzaamheden bij Enschede te Haarlem.’

APPENDIX 9: correspondentie tussen  Sem Hartz en Anthony Baker

Shakespeare

‘Sem Hartz, een van de grote Nederlandse typografen uit de twintigste eeuw, is terecht beroemd om zijn letterontwerpen en graveerkunst voor onder andere Joh.Enschedé en Zonen en om zijn Tuinwijkpers, waar hij voor zijn eigen genoegen boekjes in kleine oplagen drukte. Voor deze uitgaven gebruikte hij vaak materiaal uit de historische collectie van de firma Enschedé. Anthony Baker begon in 1972 uitgaven te verzorgen voor zijn Gruffyground Press: kleine uitgaven met een of meer gedichten van Engelstalige auteurs, gewoonlijk vergezeld van hotgravures. Zijn belangstelling voor historische letterontwerpen leidde in 1973 tot een verzoek aan Sem Hartz om een kort gedicht van William Shakespeare, “The Phoenix and Turtle”, voor hem te drukken in de Civilité No.11 letter van Joh. Enschede. Hoewel Hartz instemde met het verzoek, volgde het ene uitstel na het andere, tot wanhoop van Anthony Baker, die (lange) brief na brief naar Hartz stuurde met suggesties, veranderingen en plannen – waarop Hartz meestal niet reageerde. In plaats daarvan bevatten de brieven van Hartz verwijzingen naar zijn onderduiktijd in de Tweede Wereldoorlog en zijn afkeer van alles wat Duits was, informatie over de oorsprong van de Tuinwijkpers, zijn Emergo-letter en zijn samenwerking met Cees van Dijk, voor deze de Carlinapers begon. Waarom het zo lang duurde voordat het miniatuurboekje gedrukt was, wordt niet duidelijk uit de correspondentie. Wel blijkt dat Hartz het zetwerk uitbesteedt aan een zetter van Enschede die bekend was met de Civilité letter van Robert Granjon. Ook het innaaien van de boekjes wil Hartz niet uit handen geven aan Baker – hoewel het werk uiteindelijk voor veel geld door een binder van Enschede gedaan wordt. Als de editie dan in 1978 bij de uitgever aankomt, stuurt deze, hevig teleurgesteld met het drukwerk, de hele oplage terug. ‘Shakespeare and Civilité’ is samengesteld door Hans van Eijk, met een inleiding en aantekeningen, naar materiaal uit het archief van Anthony Baker en documenten in de S.L.Hartz collectie van de Universiteitsbibliotheek van Amsterdam. De tekst is gegoten in Monotype Bembo door John Cornelisse van de Enkidu Pers in Philippine, en gedrukt op Magnani velata avorio door Hans van Eijk, In de Bonnefant te Banholt. De oplage van 66 exemplaren, gebonden in rood linnen, telt 98 pagina’s en meet 25 x 16,5 cm. Elk exemplaar bevat een oorspronkelijk prospectus voor de Gruffyground uitgave van ‘The Phoenix and Turtle’,  gedrukt door Sem Hartz op zijn Tuinwijkpers.  De prijs bedraagt 75 euro.’ (bron: DRUKWERK IN DE MARGE).

APPENDIX 10: catalogus 15 jaar Nederlandse bibliofilie: de verzameling van David J.Simaleavich

Simaleavich

Tuinwerkpers/Carlinapers, uit verzameling David J.Simaleavich, uitgegeven door boekhandel De Slegte, Amsterdam, 1989.

Appendix 11: Frans Janssen: Boeken maken in het klein

Janssen

Pagina uit ‘Boeken maken in het klein’ door Frans A.Janssen. Enkhuizen, De Stolphoeve Pers, 1982

EX LIBRIS EN ANDER GRAFSCH DRUKWERK VAN S.L.HARTZ

Hartz34

Een van Sem Hartz ontvangen ets met de voorstelling van een landschap in  Luxburg, Egnach, Zwitserland

bankbiljet

Bankbiljet in de oorlogsjaren 1943-1944 uitgegeven. Getekend door A.Th.van der Vossen en in de onderduik gegraveerd door S.L.Hartz. (Portrettekening van Elisabeth, dochter van Casimir van Nassau-Dietz (1573-162), geschilderd door Paulus Moreelse)

exlibrisvandeyssel

                                          Ex libris Lodewijk van Deyssel; door S.L.Hartz , 1935.

Hartz35

Citaat Cicero. Tuinwijkpers, nieuwjaarswens voor 1990

Hartz39

Tuinwijkpers, van Samuel Louis Hartz voor Saul van Messel, 30-9-1986

Hartz39

                      Thomas Osborne. Welcome Tuinwijkpers, tevens wenskaart

Hartz40

                                                                        Portret van Thomas Osborne, S.L.Hartz

Haarleminhout

 Uit: Haarlem in Hout; 21 houtgravures van Haarlem en omgeving omstreeks het jaar 1909/De Tuinwijkpers, 1971

stadsgezicht

                                       (Onbekend) stadsgezicht in kleurengravure door S.L.Hartz

Hartzverhuisberichtroeters

    Verhuisbericht  en nieuwjaarswens 1957  voor M.J.Roeters van Lennep, ontworpen door S.L.Hartz

Roos

Drukkersmerk van de Nederlandsche Vereniging van Druk en Boekkunst in 1947 ontworpen door S.L.Hartz.De open variant prijkte onder het colofon van de uitgave ‘Waarheid en Droomen’.

 

houtsnede

Houtsnede van Sem Hartz bij een gezette tekst met loden letters afkomstig uit de 17e eeuwse werkplaats van Willem Janszoon Blaeu. Tekst van Constantijn Huijgens. Druk: Joh. Enschede en Zonen, Haarlem, 1941.

MMDA03_000131239_mpeg21_p004_image

‘Het heilig evangelie naar de beschrijving van Lucas. Bandontwerp Sem Hartz. Advertentie uit de Provinciale Drenthse en Asser Courant, 8 juli 1947

Hartz10

Mr.J.F.van Royen (1878-1942); tekening door S.L.Hartz

Hartz11

Jan van Krimpen (1892-1958), tekening-gravure door S.L.Hartz

 

Hartz29

Van liefde en min. Tekst uit de Dwergen-reeks.Gedrukt bij  Enschede, frontispice S.L.Hartz

Hart

Zegels uitgegeven bij het zilveren dienstverband van Maurits Enschede (1954-1979)

29075a01-715c-a86c-04a1-170d8d75d4bf

                                     Portret van Jan van Krimpen; door Sem Hartz (circa 1958)

Quincey

Thomas de Quincey, vertaald en ingeleid door Albert Verwey. De Engelsche postwagen. Gegraveerde titelblad door Sem Hartz voor een ‘De Roos’-uitgave uit 1952.

Hartzbijlage11

Bijlage uit: Sem Hartz, over postzegels graveren en andere bijna vergeten zaken. 1986

Hartzbijlage12

Bijlage bij: Sem Hartz, over postzegels graveren en andere bijna vergeten zaken. 1986.

titelpagina's

Titelpagina’s van enkele door S.L.Hartz vormgegeven boeken (Uit: Matthieu Lommen, Letterontwerpers, 1987)

Sjoerd

Van Sem Hartz ontvangen boek van Dick Dooijes: Over de letterontwerpen van Sjoerd H.de Roos. Bührmann-Ubbens Papier, 1987. N.B.  Bij dezelfde uitgaverij verscheen in 1991 de boekuitgave: De grote vijf: S.H.de Roos, J.F.van Royen, J.van Krimpen, C.Nypels en A.A.M.Stols.

Hartz30

Ontvangen van S.L.Hartz: “‘t is toch vergeven’; twee brieven van Maria Rubens aan haar man Jan Rubens uit het jaar 1621. Haarlem, Joh. Enschede, 1962.

Rossum

Kleingrafiek (dankkaart) door Sem Hartz ontworpen voor mr.W.J.J.van Rossum en E.van Rossum-de Goede.

Hartz36

Titelblad Andreae Navgerii (Naugerius0 voor het eerst vertaald door Du Bellay en Ronsard. Met notitie van H.de La Fontaine Verwey. Haarlem, Joh. Enschede, kerstmis 1947.

Hartz37

Rhytmica Oratio. ontleend aan de folio-editie der werken van Bernardus door Antonius Marcellinus, in 1552 te Bazel verzorgd. Nederlandse vertaling overgenomen uit het eerste deel van ‘Het Goddelick Herte’ door Fulgentius Bottens O.F.M., uitgegeven te Brugge in 1685. Haarlem,, Joh. Enschede en Zonen, Kerst 1948

Onderstaand: getekende portretten door S.L.Hartz als illustraties in’Human Rights in historical perspective. Documented selected and introduces by J.H.W.Verzijl. Haarlem, Enschede, 1958. Bevat; Thomas Jefferson, 1743-1826; James Madison, 1731-1836; John Locke, 1632-1704, Marquis de Lafayette, 1757-1834 en Franklin D.Roosevelt, 1882-1945

Jefferson36

Jefferson 35

Hartz34

 

Hartz31

 

Hartz33

Hartz18

                                         Brief en afdruk Ahasverus van Sem Hartz; door Jaap Meijer/Saul van Messel 

Knoop

Ex libris Caroline François Knoop; door S.L.Hartz

McLean

Ex libris Ruari McLean (S.L.Hartz)

Schouten

Exlibris van S.L.Hartz voor Wim en Dolly Schouten

Nederlandsche

             Ex libris voor de Nederlandsche Boekenclub in ‘s-Gravenhage, ontworpen door S.L.Hartz

Afbeelding van de naam van de Nederlandsche Bank ontworpen door S.L.Hartz voor de hekken van de nieuwe hoofdbank aan het Frederiksplein in Amsterdam + bord met aanwijzingen in de bankSem4

 

Sem5

Nieuwe letter door S.L.Hartz ontworpen voor de belettering en becijfering van de Nederlandsche Bank

Nassau

De Nassau-kapel in het Albertinum (K.B.Albert 1, Brussel) met kalligrafisch glasraam S.L.Hartz (andere foto volgt nog)

Voor de bovengevel aan de universiteitsbibliotheek aan het Singel in Amsterdam ontwierp S.L. Hartz de volgende vier gedenkplaten in herinnering aan Amsterdamse drukkers en uitgevers:

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Gevelsteen in herinnering aan Doen Pieterszoon, de eerste Amsterdamse drukker van belang uit de 16 eeuw (ontwerp Sem Hartz)

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Gevelsteen Jan Ewouts, drukker van Cornelis Anthoniszoon, cartograaf en prenthandelaar (ontwerp Sem Hartz)

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Gedenkplaat voor Menasse ben Israel, 17 eeuwse Portugese rabbijn, die als de grondlegger wordt beschouwd van de joodse wetenschap en Hebreeuwse typografie in Amsterdam (ontwerp Sem Hartz voor gevel UB-Amsterdam)

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Gevelsteen drukker en cartograaf Willem Janszoon Blaeu, Singel UB Amsterdam, ontworpen door Sem Hartz

gevelsteen1

Foto in 1981 genomen na onthulling van een gedenkplaat in herinnering aan de sociëteit Teisterbant in de gevel van restaurant Brinkmann op de Grote Markt  te Haarlem  Links weduwe Pietsie Bomans-Verscheure en rechts HarrtyPrenen. De gevelsteen is ontworpen door Sem Hartz.

gedenksteen

De door Sem Hartz vervaardigde Teisterbant-gedenksteen

Ens1

In 1953 verscheen de boekuitgave: ‘Het Huis Enschede 1703-1953; zeven geslachten van drukkers en lettergieters en een korte geschiedenis van het bedrijf.

Ens2

Vooromslag van een door Just Enschede in 1991 geschreven beknopte bedrijfsgeschiedenis, een uitgave in de serie Jaarlemse miniaturen, deel 23.

Enschede

Bovenstaande boekenlegger verscheen in  2003 bij het 300-jarig bestaan van de firma Joh. Enschede tegelijk met 7 delen geschiedenis van het bedrijf in een cassette.  Aan het huis zijn befaamde typografen verbonden geweest zoals Jan van Krimpen, Sjoerd de Roos, Sem Hartz en Bram de Does. Ook het eerste boek dat vanuit een Amerikaanse raket de maan bereikte is in Haarlem gedrukt.  In 2015 is het archief van museum Enschedé verhuisd naar het Noord-Hollands Archief in Haarlem, locatie Kleine Houtweg. Overigens hadden ook al  voor 2003 ingrijpende reorganisaties plaatsgevonden in het bedrijf, zoals in 1991 de sluiting van de laatste lettergieterij van ons land.

Sem3

                                       Foto van een portret van S.L.Hartz aan het werk

Dirk.png

Buste van ir.Dirk-Jan Enschede (1923-2015) door Ellen Wolff (2016). Hij was behalve directeur van het familiebedrijf, ook o.a. gemeenteraadslid in Heemstede voor het CDA van 1962 tot 1970.

Nieuwjaarsweg Toet & Sem Hartz (Tuinwijkpers), 1980

 

Ommezijde nieuwjaarswens Sem en Toets Hartz (Tuinwijkpers):Hartz22

Hartz19

Hartz26

Nieuwjaarswens voor 1987 van Toetie & Sem Hartz, gedrukt op de Tuinwijkpers: ‘The Cherry-Three Carol [Sem Hartz schreef in potlood: de letter uit 1491, het gedicht waarschijnlijk ouder].

Hartz21

Kattebelletje van Sem Hartz, gedateerd 9 november 1983

Hartz23

                                                       Vervolg van briefje Sem Hartz, 9 november 1983

glas1

 Bij mijn 25-jarig ambtsjubileum ontving ik van Sem Hartz een glazen kan met daarin zijn kalligrafische initialen SLH [Samuel Louis Hartz]  gegraveerd en aan de onderzijde een bekende tekst uit Bijbelboek  Prediker 12: ‘Van vele boeken te maken is geen eynde’

 

 

 

 

 

 

.

 

Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

Doe mee met 212 andere volgers