DE NSB IN HEEMSTEDE; ofwel een zoldervondst ‘oorlogsbuit’

Na een voorbereiding van bijna 5 jaar publiceerde ik in 1985 met Marcel Bulte het boek ‘Heemstede 1940-1945; een gemeente in bezettingstijd’ (Haarlem, De Vrieseborch). Toen jaar later verscheen daarvan een tweede licht herziene druk. Resultaat van het vooronderzoek is ook zeker 25 archiefdozen. Talrijke gesprekken zijn gevoerd met personen die de Tweede Wereldoorlog meemaakten, doch uiteindelijk is hiervan nauwelijks gebruik gemaakt omdat het geheugen na zoveel jaar gebeurtenissen en ervaringen vervormen. Grotendeels is gebruik gemaakt van eigentijdse kranten, publicaties archiefbescheiden, politierapporten en dagboeken. Eén hoofdstuk is gewijd aan ‘De N.S.B. en collaborateurs in Heemstede’. Het toeval wil dat bij de ontruiming van een huis enkele weken geleden allerlei interessante NSB-memorabilia uit een kast op de bovenverdieping te voorschijn kwamen. Deze zijn geschonken aan de historische vereniging. Ze zijn afkomstig van de heer C.P.H.Verbeek (17 juli 2002 in Heemstede begraven), die in Amsterdam werkzaam was en tijdens de bezetting in de Koediefslaan woonde. Tijdens de overgang van bezetting naar bevrijding april/mei 1945 maakte hij deel uit van een lokale verzetsorganisatie: de Ordedienst der Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten (NBS). De N.B.S.Heemstede, Gewest 12,  had als taken de overname van arrestanten van de arrestatieploegen, bewaking (voornamelijk overgebracht naar en ingesloten in kazerne De Koudenhorn te Haarlem) en verzorging van de arrestanten.

Een openbare NSB-bijeenkomst op 4 september 1942 op het Wilhelminaplein in Heemstede, in die tijd Kerkplein geheten (foto A.Peperkamp)

Een openbare NSB-bijeenkomst op 4 september 1942 op het Wilhelminaplein in Heemstede, in die tijd Kerkplein geheten (foto A.Peperkamp)

Als ‘trofeeën’ nam de heer Verbeek in beslag genomen materiaal mee, afkomstig van de ‘Volksche Boekhandel’ van D.J.Eikema, Binnenweg 91 tegenover winkelgalerij, waar nu een lifestyle-winkel is gehuisvest. Volgens een bericht in het politiedagrapport van 5 mei 1945 blijkt dat deurwaarder Elbrink om 11.20 uur die dag toezicht vroeg wegens beslaglegging. Uit deze NSB-winkel komen o.a.:

1) een aantal fotoplaten en ansichtkaarten, met name van Hitler, Mussert, Rost van Tonningen en zijn vrouw Florrie, Van Geelkerken, Max Blokzijl, H.J.Woudenberg, A.J. Zondervan, Feldmeijer e.a. Voorts een Duitse en Nederlandse editie van ‘Mein Kampf’ en de gepubliceerde ‘Rede van den Führer en Rijkskanselier gehouden voor den Duitschen Rijksdag van den 11den december over de schuld aan den oorlog van Franklin D.Roosevelt’.

Fotokaart van Adolf Hitler die Mussert ontvangt. Photo-Hoffmann, München

Fotokaart van Adolf Hitler die Mussert ontvangt. Photo-Hoffmann, München

2) materiaal dat zich bevond in het vroegere woonhuis van de ‘foute’ politiechef P.L.G. Kramer, waaronder een van de voordeur afgeschroefd emaille naamplaatje en verder een schietpatroon en een boksbeugel. Op 30 maart werd hij door Rauter ontslagen omdat hij in zijn enthousiasme verzetsmensen en joden te arresteren de Duitse bezetters teveel voor de voeten liep. Na een onderduikperiode werd hij 30 oktober door de POD ingesloten in het politiebureau te Heemstede. Door het Bijzonder Gerechtshof is 16 april 1948 15 jaar celstraf tegen hem geëist. Na vervroegde vrijlating trouwde hij met een Duitse vrouw en vestigde zich in 1954 te Kirchein. In 1992 is tevergeefs getracht hem te interviewen, maar zijn echtgenote hield dat af en berichtte dat hij in een moeilijke tijd slechts had uitgevoerd wat hem van hogerhand was opgedragen.  “(…) Wie Ihnen bekannt sein würde, gab Gen.Lt. Rauter für das ganze Land Verordnungen aus, mitunterschrieben von dem damaligen Niederländischen Sekr.Gen der Jusztiz, die von der Niederländischen Polizei im grossen ganzen prompt ausgeführt wurde.”

De kleine collectie bevat ook een herinneringsbordje ‘Hou Zee NSB’, 23 draagspeldjes met NSB, WA en SS-propaganda, een insigne met NSB-symbool: de wolfsangel, sigarettenwikkels met NSB-reclame, een spaarpotje, 3 gipsen beeltenissen van Hitler, een broekriem en bordje met het opschrift ‘Blokploeg L.B. [= Luchtbescherming), een beeldje van een Duitse soldaat met helm, sluitzegels e.d. Verder twee klompjes met inscriptie ‘Holland 1944-1945’, waarvan de betekenis nog achterhaald moet worden.

Dit metalen klompje met opschrift 'Holland 1944-1945' is fakomstig uit de schenking van NSB-spullen. Vermoedelijk van een legering met lood, zijn deze verkocht in o.a. de Volksche Boekhandel. De betekenis ervan is nog nog niet bekend. Mocht u het wellicht weten, dan vernemen wij dat graag!

Dit metalen klompje met opschrift ‘Holland 1944-1945’ is afkomstig uit de schenking van NSB-spullen. Vermoedelijk van een legering met lood of tin zijn deze verkocht in o.a. de Volksche Boekhandel. De betekenis ervan is nog nog niet bekend. De grootte is 13×6 centimeter. Mocht iemand de betekenis weten graag bericht.

Eind 1931 is de Nationaal Socialistische Beweging (N.S.B.) opgericht door ir.A.A.Mussert en C.van Geelkerken. Men had succes bij vooral ontevreden mensen, die in de crisisperiode een harde aanpak van een leider voorstonden en meenden dat de toenmalige regering geen oplossing kon geven voor de economische en politieke problemen. In 1933 scoorde men in Heemstede ongeveer 5%. Twee jaar later bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten steeg het aantal stemmen tot 1013 (circa 13%). Zeer hoog scoorde Zandvoort met een percentage van bijna een-kwart van de kiezers. In 1937 en 1939 daalde de N.S.B.-aanhang tot respectievelijk 702 en 663 stemmen, doch het percentage bleef in Heemstede twee keer zo hoog als het landelijk gemiddelde. In de mobilisatietijd van 1939 verminderde het ledental van de partij in Heemstede van511 injanuari naar 391 aan het eind van het jaar. Na de overgave in mei 1945 groeide het aantal tot december van 331 naar 581, de zogenaamde ‘meikevers’ ofwel ‘brood-N.S.B’ers, veelal profiteurs, baantjesjagers en avonturiers. Onderzocht is dat de NSB-leden voor de oorlog merendeels afkomstig waren uit de betere buurten van Heemstede, bewoond door forenzen en renteniers en in de oorlogsjaren veel mensen uit deze wijken hun lidmaatschap opzegden, terwijl het aantal nieuwe leden uit de meer arbeiderswijken juist toenam.

In Heemstede woonachtig was ook de gepensioneerde majoor van de Koninklijke Landmacht (die hij het K.N.I.L. officier was geweest)  C.J.A.Kruyt (1940-1945). Omdat hij werd gepasseerd als leider van de NSB-afdeling Haarlem richtte hij naar het voorbeeld van de NSDAP de N.S.N.A.P. op [Nationaal Socialistische Nederlandsche Arbeidersparij) welke in tegenstelling tot de NSB in de begintijd zeer antisemitisch was. Hij noemde zich ‘Rijksleider’, maar zijn bijnaam was ‘Rijkszenuwlijder’. In 1935 behaalde de partij in Heemstede nog 264 stemmen, twee jaar later gedaald tot slechts 11 (in Haarlem 29). Omdat de Duitse autoriteiten inzagen dat voor deze partij in Nederland geen enkel draagvlak was onder de bevolking werd de NSNAP zeer tot zijn teleurstelling al in juli 1940 verplicht op te gaan in de N.S.B.

Majoor Kruyt op een foto uit 1939

Majoor Kruyt op een foto uit 1939

In januari 2006 publiceerde eigenzinnig journalist Dick Verkijk een boekje ‘Harry Mulisch fel anti-nazi. Maar sinds wanneer?’ Hij beweerde hierin dat Harry Mulisch in 1941 – destijds woonachtig in Heemstede, verhuisd naar Haarlem – lid zou zijn geweest van de Nationale Jeugdstorm, op basis van twee getuigenverklaringen. Mulisch ontkende en eigen (archief)onderzoek leverde geen enkel bewijs op. Vermoedelijk heeft men zijn groene welpenpakje aangezien voor het uniform met lichtblauwe bloes en korte broek van de Jeugdstorm.

Scan1566

Fotokaart van Adolf Hiter die Anton Mussert begroet

Ten aanzien van de vraag  waarom relatief veel NSB-kopstukken teruggekeerde Indiëgangers waren wordt vermoed dat ontevredenheid over de werking van de parlementaire democratie tijdens de crisisjaren hier debet aan is geweest.

Een verbranding van NSB-boeken kort na de Bevrijding in 's-Gravenhage (NIOD)

Een verbranding van NSB-boeken kort na de Bevrijding in ‘s-Gravenhage (NIOD)

NSB-parafernalia

NSB-parafernalia