Tags

,

HAARLEM(MERS) EN HEEMSTEDENAREN OP POSTZEGELS – een aanvulling

In Beschreven Bladen, jaargang 6, nummer 7, oktober 1996, schreef ik over Haarlemmers, en personen uit de regio, die filatelistisch zijn afgebeeld. Zo’n 5 jaar later kunnen enkele aanvullingen worden gemeld. Ondanks het feit dat steeds meer bedrijven, met frankeer- machines werken en de elektronische post allengs toeneemt, verschijnen nog altijd wereldwijd talrijke postzegels. Gelukkig neemt de firma Enschedé uit Haarlem als drukker van dit kleinood ook buiten ons land nog altijd een belangrijke plaats in.

De vorige keer meldde ik dat de Duitser Johan Gutenberg door verscheidene landen op postzegels is afgebeeld, maar nimmer één van de vermeende en in ieder geval legendarische uitvinder van de boekdrukkunst Laurens Janszoon Coster. Daar is nu ten dele verandering ingekomen, dankzij een Nederlandse postzegel van de Haarlemmerhout, waarop het Coster-monument van Zocher uit 1823 is te zien. De emissiedatum was 2 maart 1999. Een serie van PTT Post met vier postzegels in de waarde van 80 cent, gewijd aan de vier jaargetijen in Nederlandse parken. De Haarlemmerhout, Sonsbeek, Keukenhof en De Weerribben (een moerasgebied van Staatsbosbeheer bij Steenwijk) zijn respectievelijk gefotografeerd in de herfst, winter, lente en zomer. De totale oplage bedroeg 2,2 miljoen. De boekhistoricus Jacobus Koning, aan wie de Stadsbibliotheek veel incunabelen te danken heeft, had in 1816 ‘wetenschappelijk’ vastgesteld dat L.J.Coster de uitvinder van de boekdrukkunst was. Hij had berekend dat Coster omstreeks 1420 met zijn experimenten was begonnen. Omdat in 1426 de Hout was omgehakt bij het beleg van Haarlem door Jacoba van Beijeren besloot de stad Haarlem als compromis tussen 1420 en 1426 het jaar 1423 uit te roepen als jaar dat de boekdrukkunst was uitgevonden. Dat ging gepaard met grootse feesten, feestliederen, toneelstukken, een illuminatie, een vuurwerk, zilveren gedenkpenningen, uitgave van zinnebeeldige voorstellingen etcetera. De tuinarchitect Jan David Zocher ontwierp als blijvend huldeteken een monument op de plek van de uitvinding. Een kubusvorm, wat lijkend op een tombe, met op elk van de vier kanten van het bovendeel een allegorische voorstelling afgebeeld. De letter A (uitgesneden letter uit een beukenboom), een beukentak, een lamp (‘de verlichting van de mensheid’) en een cirkelslang (eeuwige roem voor Haarlem en Coster), terwijl op de zijvlakken van de kubus zelf de heraldische wapens van Coster en de stad Haarlem, alsmede een Latijnse en Nederlandse inscriptie zijn aangebracht. Sinds de annexatie door Haarlem van dit deel van Heemstede in 1927 bevindt het monument zich op Haarlems grondgebied. In 1824 verscheen nog bij de Haarlemse uitgever en boekhandelaar Vincent Loosjes een boek ‘Gedenkschriften’. De in Haarlem geboren Antonius van der Linde heeft in publicaties van 1869/1870 afdoend aangetoond, dat elk bewijs ontbreekt dat L.J.Coster de uitvinder was. Sindsdien ging hij in Wiesbaden verbitterd door het leven als ‘Costermoordenaar ‘. Zelfs pater Kruitwagen, die het veel later feitelijk met hem eens was, kwalificeerde Van de Linde postuum als een wildeman, een psychopaat en een houwdegen. Ook archivaris mr.J.W.Groesbeek die alle archivalia in het stadsarchief nog eens tegen het licht heeft gehouden kon tot zijn spijt geen document vinden waarin van ene Coster in relatie tot een drukkerij/lettergieterij sprake is. Een oude genealogie is destijds voor het goede doel op cruciale punten vervalst. Ook de zogeheten in Haarlem bewaarde ‘Costeriana’ – o.a. in 1654 door de stad Haarlem van een antiquair uit Den Haag – kunnen niet aan een drukker Coster toegeschreven worden, zoals pater Bonaventura Kruitwagen en anderen al hadden vastgesteld. Ene L. Coster, die werkelijk geleefd heeft, was in 1441 leverancier van zeep en kaarsen, een jaar later ook van olie en in 1451 van wijn.

First-day-cover 2 maart 1999. Linksboven postzegel Haarlemmerhout met Coster-monument

First-day-cover 2 maart 1999. Linksboven postzegel Haarlemmerhout met Coster-monument

Costersluitzegel

Er bestaan diverse (sluit)zegels met het veronderstelde portret van Lourens Janszoon Coster, nochtans geen officiële postzegels

gutcoster

De graficus C.A.van den Oudenalder maakte in 1982 het ontwerp voor 2 postzegel met zowel Coster als Gutenberg voor de Hongaarse posteriijen, maar tot een emissie kwam het niet.

Op 8 juni 1999 emitteerde de PTT 10 postzegels met Nederlandse schilderijen uit de Gouden eeuw: ‘Tien uit de Kunst’. Allemaal met een waarde van 80 cent. Ze zijn ontworpen door Piet Gerards, die de schilderijen op microformaat zo veel mogelijk in hun waarde heeft gelaten. De typografie in de moderne Nederlandse letters Trinité  en Argo geeft de postzegels bovendien een hedendaagse uitstraling. Voor ons zijn twee waarden interessant. Op de eerste plaats een Gezicht op Haarlem (een zogeheten ‘Haarlempje’ van Jacob van Ruysdael (1628/29-1682). Het doek bevindt zich in het ‘Kunsthaus’ te Zürich (cat.45). Op de voorgrond zijn bleekvelden zichtbaar. Dit panorama is geschilderd vanuit het noordwesten ter hoogte van ’t Kopje bij Bloemendaal, evenals het vergelijkbare doek in het Haagse Mauritshuis. Ook andere kunstenaars hebben ‘Harempjes’ vervaardigd, o.a. Jan Vermeer II van Haarlem en Jan van Kessel. Topografisch onderzoek heeft uitgewezen dat een aantal ‘Haerlempjes’ (een merknaam) vanuit het zuidwesten (ter hoogte van de Trapperberg in Heemstede) is weergegeven. Zo ook, het doek “De Bleekvelden”van Jacob van Ruysdael in het Philadelphia Museum of Art, evenals een soortgelijk werk in San Diego.

Voor ons is zeker ook van belang een Zelfportret van Judith Leyster. Dat schilderij is aanwezig in de ‘National Galery of Art’ in Washington. Vroeger aan Frans Hals toegeschreven. In 1929 is het door de heer R.W.Bliss uit Washington gekocht oor 250.000 dollar. In 1949 schonk hij het schilderij aan het kunstmuseum in de Amerikaanse hoofdstad. 10 februari 1660 is Judith Leyster vanuit haar huis ’t Lam in Groenendaal (Heemstede) begraven op het kerkhof te Heemstede. Zij was gehuwd met de kunstschilder Jan Miense Molenaer. Het laatste decennium van de vorige eeuw is veel onderzoek gedaan naar haar werk. In 1989 verscheen een monografie van de Amerikaanse kunsthistorica Frima Fox Hofrichter; in 1993 kwam bovendien een uitgebreid boekwerk uit: ‘Judith Leyster; schilderes in en mannenwereld’ en vond een overzichtstentoonstelling plaats in het Frans Halsmuseum.

8 juni 1999 gaf PTT Post twee velletjes bijzondere zegels uit gewijd aan de zventiende eeuwse schilderkunst met o.a. een zelfportret van Judith Leyster (National Gallery of Art, Washington) en 'Gezicht op Haarlem' van Jacob van Ruisdael (Kunsthaus Zürich)

8 juni 1999 gaf PTT Post twee velletjes bijzondere zegels uit gewijd aan de zventiende eeuwse schilderkunst met o.a. een zelfportret van Judith Leyster (National Gallery of Art, Washington) en ‘Gezicht op Haarlem’ van Jacob van Ruisdael (Kunsthaus Zürich)

Op 15 mei 2001 verscheen een velletje ‘Nieuwe Kunst’ omstreeks 1900. Van de 10 postzegels zijn er 3 interessant in relatie tot Haarlem (en Bloemendaal), te weten:

1) N.Roland Holst/H.P.Berlage. Het interieur van de bondsraadvergaderzaal op de eerste verdieping van het gebouw De Burcht van de Algemeen Nederlandsche Diamant Bewerkers Bond in Amsterdam. Dit gebouw is in de periode 1900-1907 gebouwd naar een ontwerp van Berlage. De schilder R.N.Roland Holst (gehuwd met de dichteres Henriëtte Roland Holst-van der Schalk). Het echtpaar ging in Bloemendaal wonen nadat hij in 1926 was benoemd tot hoogleraar-directeur van de Rijksacademie te Amsterdam. Roland Holst overleed aldaar op 31 december 1938. De Staat der Nederlanden is toen in het bezit gekomen van de ateliernalatenschap van de kunstenaar. In 1979 had van de etsen, litho’s, tekeningen e.d. een expositie plaats in het Rijksprentenkabinet.  Hij combineerde in de monumentaal uitgevoerde allegorische muur-/wandschilderingen van genoemde vergaderzaal in Amsterdam een sociaal bewogen, idealistische symboliek met rijke decoratie. Professor R.N.Roland Holst vervaardigde ook het bandstempel van een gedenkboek der Algemene Nederlandsche Diamantbewerkersbond (1919).

2) Chris Lebeau (1881-1941). Sierkunstenaar en kunstnijveraar. Boekband ‘De stille kracht’1900 uit het Letterkundig Museum in Den Haag. “de Stille Kracht’is één van de weinige gebatikte uitgeversbanden, gedecoreerd volgens de beginselen van de Nieuwe Kunst. De schrijver Louis Couperus en uitgever Veen waren verrukt van het resultaat.

3) Michel Duco Crop (1863-1901) Industrieel bedrukt katoen 1894-1899 uit het Nederlands Textielmuseum in Tilburg. Naar aanleiding van historische en handmatig vervaardigde buitenlandse voorbeelden, vooral India, ontwierp de beeldend kunstenaar en kunstnijveraar Duco Crop dit met exotische bloemmotieven bedrukte katoen. Vooral de Helmondse textielfabrikant P.Fentener van Vlissingen & Co. Heeft eind 19e eeuw veloursstoffen machinaal bedrukt naar ontwerpen van Duco Crop. Zowel Ducu Crop als Lebeau hebben in het ‘Rode Dorp’ gewoond, aan de Leidsevaart nabij de toen in aanbouw zijnde St.Bavokathedraal. Beiden in de Lourens Costerstraat. Duco Crop van 1895 tot 1899, Lebeau later van 1901 tot 1905 toen hij tijdelijk naar Antwerpen verhuisde.

Op 17 april 2000 gaf België een priority-postzegel uit met de afbeelding van een roodgele tulp uit 1951, variëteit ‘Triomf’, sub-variëteit ‘Kees Nelis’.  Tien zelfklevende zegels in een boekje. De voorgestelde tulp is gekruist door H.’t Mannetje uit Hillegom in 1951 en vernoemd naar de Heemsteedse bollenkweker Kees Nelis. Het bollenbedrijf P.Nelis & Zoon bv, gestart in 1880,  houdt kantoor aan de Herenweg. De heer Kees Nelis overleed op 13 oktober 2000 in Huize Bennebroek op 86 jarige leeftijd. Blijkens een vermelding op het Internet worden deze tulpen gekweekt en geleverd door de firma Van den Bos en Botman Bloembollen in Enkhuizen. Het toeval wil dat 24 april 2001 in Nederland zes postzegels (in een velletje)) verschenen met ‘kwekerijtuinen’. Op één van die zomerzegels 2001 is een afbeelding te zien van bloemen in de Theetuin te Weesp, ontworpen door Nick Roozen, telg uit de bekende bloembollen- kwekersfamilie, wiens ouders nog in Heemstede wonen.

De tulp 'Kees Nelis' op een Belgische postzegel uit 17 april 2000. In serie Flora bloemen Priority segel Tulp, variëteit 'Triomf', sub-variëteit 'Kees Nelis'

De tulp ‘Kees Nelis’ op een Belgische postzegel uit 17 april 2000. In serie Flora bloemen Priority zegel Tulp, variëteit ‘Triomf’, sub-variëteit ‘Kees Nelis’

Een geliefd thema op postzegels is behalve bloemen ook sport. De Haarlemse schaatster en winnares van drie gouden Olympische medailles op de Winterspelen van 1988 te Calgary Yvonne van Gennip, is geportretteerd op postzegels van Noord-Korea (1988) en Antigua/Barbuda (1993).

Van de voetballers is vooral Johan Cruijff veelvuldig afgebeeld, maar ook Ruud Gullit, die ontdekt door Barry Hughes, zijn voetbalcarrière begon bij de Roodbroekers in Haarlem. Gullit komt tussen 1990 en 1996 voor op 15 waarden van 12 ver weg gelegen staten, maar ook van Groot-Brittannië in 1996.

Willem van Hanegem, bijgenaamd ‘de Kromme’, ging na zijn scheiding van Truus met een jonge vrouw in Haarlem wonen. Filatelistisch is hij ‘geëerd’ op zegels van de Centraal Afrikaanse Republiek (elftalfoto 1981), Niger (1977) en Noord-Korea (1978).

Ook de in Heemstede geboren Johan Neeskens, die zijn loopbaan bij RCH begon, figureert op enkele postzegels. Een niet erg natuurgetrouwe Neeskens vecht volgens de toelichting op een zegel uit Nicaragua tijdens het wereldkampioenschap voetballen in 1978 een kopduel uit met de Fransman Dominique Rocheteau.

Johan Neeskens in kopduel met Fransman Domonique Rocheteau (Nicaragua, 19878)

Johan Neeskens in kopduel met de Fransman Dominique Rocheteau (Nicaragua, 19878)

In een catalogus ‘Oranje Toppers; Nederlandse voetballers op postzegels’ (1996) schrijven de samenstellers; “Het is onduidelijk wanneer deze ontmoeting plaatsgevonden heeft, want in werkelijkheid hebben beide spelers elkaar tot en met het WK van 1978 nooit tijdens een interland ontmoet. Mogelijk waren zij op dat moment in Nicaragua de bekendste West-Europese spelers”.  Johan Neeskens komt bovendien voor op een elftalfoto van Nederland (Wereldkampioenschappen 1978) op een postzegel van de Centraal Afrikaanse Republiek uit 1981 (waarde 100f). Zoals in de bijdrage uit 1996 bericht is veel werk van Haarlemse kunstenaars, voornamelijk uit de 17e eeuw, op postzegels te vinden, uiteraard verscheidene doeken (of delen daarvan) vervaardigd door Frans Hals. In dit verband wijs ik tot besluit op een grafische voorstelling in de vorm van een blok. Een emissie uit de (voormalige) DDR, 1989, ter ere van de vijfhonderdste geboortedag van Thomas Münzer (1489 – 1525), theoloog en revolutionair. Geboren in Stolberg in de Harz. Zijn leven is niet onomstreden. De communisten zagen hem na W.O.II als de grote revolutionair en leider van de boerenopstand. In 1525 organiseerde hij namelijk de boerenoorlog in Thüringen. Münzer is toen door de heersende klasse gevangen genomen en onthoofd. Op de postzegel zien we zijn  portret naar een gravure van Sichem. Voorts een kaart van het Harz-gebied, gegraveerd door Romein de Hooghe.

In de voornoemde serie van 1999 is ook de afbeelding van een doek van door de kunstenaar Pieter  Saenredam opgenomen. Geboren is Assendelft, wordt hij in de kunstgeschiedenis als “schilder van Haarlem” genoemd. Voorgesteld is de Mariaplaats te Utrecht, welk schilderij kan worden bewonderd in museum Boymans van Beuningen te Rotterdam.

Voor de volledigheid meld ik ten slotte de afbeelding in ‘Kunst uit de zeventiende eeuw’ van ‘Het zieke kind’ door Jan Steen, welk kunstwerk hangt in het Rijksmuseum Amsterdam.

Hans Krol (Heemstede)

Liedzanger Boudewijn de Groot (geb. 1944)

Liedzanger Boudewijn de Groot (geb. 1944)

Eerste stempeldag filatelieloket Heemstede, 15 juni 1989 met op enveloppe een afbeelding van het raadhuis Heemstede

Eerste stempeldag filatelieloket Heemstede, 15 juni 1989 met op enveloppe een afbeelding van het raadhuis Heemstede

Voorzijde enveloppe van met de Uiver in 1934 verzonden schrijven naar mw. H.J.C.Verkade-van Gelder, Heemsteedse Dreef 271, Heemstede

Voorzijde enveloppe van met de Uiver in 1934 verzonden schrijven naar mw. H.J.C.Verkade-van Gelder, Heemsteedse Dreef 271, Heemstede

Achterzijde met stempel KLM Uiver, Sydney

Achterzijde met stempel KLM Uiver, Sydney

Aan Linnaeus zijn wereldwijd talrijke postzegels gewijd. Op deze serie, uitgegeven op 23 mei 1978 door de Zweedse posterijen is ook een zegel te zien met de jonge Linnaeus in laplands kostuum, waarvan tot begin 1900 een afbeelding hing op de Hartekamp.

Aan Linnaeus zijn wereldwijd talrijke postzegels gewijd. Op deze serie, uitgegeven op 23 mei 1978 door de Zweedse posterijen, is ook een zegel te zien met de jonge Linnaeus in Laplands kostuum, waarvan tot begin 1900 een afbeelding hing op de Hartekamp.

Heemstedenaren en een Bennebroeker filatelistisch verbeeld (1)

Heemstedenaren en een Bennebroeker filatelistisch verbeeld (1)

Vervolg 2

Vervolg 2

Vervolg (3)

Vervolg (3)

Vervolg (4)

Vervolg (4)

Postzegel van A.S.Talma (1864-1916). In serie zomerzegels 1936. Ontwerp van E.Reitsma-Valença.

Postzegel van A.S.Talma (1864-1916). In serie zomerzegels 1936. Ontwerp van E.Reitsma-Valença.

 

Vervolg (5)

Vervolg (5)

Slot (6). Uit: Heerlijkheden, nummer 101, augustus 1999

Slot (6). Uit: Heerlijkheden, nummer 101, augustus 1999

Casteleyngrenada

Linksboven: Abraham Casteleyn op een postzegel – waarde 1.50 dollar – van Grenada. (emissiedatum 15 januari 2001). Casteleyn was drukker en in 1618 oprichter van de ‘Oprechte Haerlemche Courant’in sis in 1663 met zijn vrouw afgebeeld op een schilderij van Jan de Bray met een borstbeeld van L.J.Coster op de achtergrond. Het doek hangt in  het Rijksmuseum te Amsterdam

Artikel over Abraham Casteleyn en Haarlemmers/Heemstedenaren op postzgels door Ko van Leeuwen, uit het Haarlems Dagblad van 19 juni 2002.

Artikel over Abraham Casteleyn en Haarlemmers/Heemstedenaren op postzegels door Ko van Leeuwen, uit het Haarlems Dagblad van 19 juni 2002.