DE BOERDERIJ EN HET LAND VAN VAN SCHIE (De Glip: Merlenhoven) + Overthoorn

Op 6 juni 1979 schreef de Heemsteedse Koerier onder een foto met als kop “Oude boerderij verdwenen”: “Weer is een stukje oud Heemstede verdwenen. Het is de aloude boerderij van Van Schie aan de Glip, die dezer dagen onder de slopershamer bezweek. De ernstig in verval geraakte, maar nog altijd karakteristieke boerderij was gelegen op de terreinen van het woningbouwplan  Merlenhove”, aangewezen voor de bouw van 427 woningen, en moest hiervoor plaats maken”.  Een paar jaar eerder stond in de Heemsteedse Courant: “Wie hem nog wil zien, of tekenen of fotograferen moet de kans waarnemen: de karakteristieke boerderij van Van Schie aan de Glipper Dreef 172, schuin tegenover één van de ingangen van Groenendaal, staat op de nominatie om te verdwijnen”. Iemand die op deze oproep inging was amateur-schilder prof.dr. A.J.Pannekoek, die 4 aquarellen  vervaardigde en deze voor zijn overlijden (6-10-2000 in Bilthoven) aan het VOHB-archief schonk.

De laatste pachter en bewoner van deze witgepleisterde boerderij was de heer Piet van Schie, tegenwoordig woonachtig aan de Bennebroekerdijk in Zwaanshoek nabij de Ringvaart met uitzicht op De Glip. Met hem hadden we een gesprek in de gezellige woonkamer, waarbij hij in aanwezigheid van zijn echtgenote en later van mevrouw A.Th.E. van der Zijden uit Bennebroek (dochter van een slager uit de Camplaan; tegenwoordig Vreeburg). In de kamer hangen schilderijen van de boerderij van de hand van de Bennebroekse kunstschilder A. van Gunst en  Nic. Van Warmerdam, die het echtpaar dagelijks herinneren aan hun Heemsteedse tijd. Een broer, woonachtig te Rotterdam, bezit een nostalgisch schilderijtje van de boerderij van Van Schie, vervaardigd door Gabe de Vries. Eerst volgt eerst een beknopte voorgeschiedenis.

Overthoorn: hofstede, vervolgens boerderij

De historie van Merlenhoven gaat terug tot omstreeks 1630 toen de Haarlemse koopman en grootgrondbezitter Jan Lubbertsz. Bus(ch) eigenaar was van o.a. Meervliet, Bosbeek en Overthoorn. De oorsprong van de laatste naam is onbekend, maar zou kunnen betekenen: “tegenover de toren”. Probleem is echter dat uit archieven op het terrein van Bosbeek (voorheen Rustmeer) geen toren bekend is. De latere Belvédère of uitzichttoren dateerde pas uit de 19e eeuw. Na Bosbeek in 1631 en het daarnaast gelegen Meervliet in 1636, verkocht Busch Overthoorn in 1640 aan Daniel Godin, telg uit een Amsterdamse koopmansfamilie, afkomstig van het Franse Valenciennes. Het grondoppervlak bedroeg 3 morgen en 248 roeden. Er is dan duidelijk sprake van een hofstede. Nadat de eigenaar kinderloos overleed is Overthoorn vererfd op Catharina Godin, die getrouwd was met Cornelis Bors van Waveren. Deze was pensionaris van Amsterdam en bovendien een vermogend ossenweider, die ook in Heemstede zijn runderen liet grazen. Na 1717 is het buitentje opgegaan in Bosbeek, nadat de Amsterdamse magistraat omstreeks 1700 het herenhuis had laten bouwen, tegenwoordig in eigendom van de Congregatie der Zusters van de Voorzienigheid.

Tekening van P.van Loo (1774), mogelijk Overthoorn? {Noord-Hollands Archief]

Tekening van P.van Loo (1774), mogelijk Overthoorn (Noord-Hollands Archief]

Mogelijk is op dezelfde plaats al in de 18e eeuw een boerenbedrijf tot stand gekomen. “Overthoorn” is vermoedelijk afgebeeld op een tekening van P.van Loo uit 1774. Het oude koetshuis had een degelijker constructie met  pinnen om het hout te verankeren dan de, vermoedelijk nadien gebouwde stal. De hoeve was lange tijd in eigendom was de bezitters van Bosbeek en is na 1873, in de tijd van jonkheer Van Merlen, veelal aangeduid als de ‘Van Merlenstal’. Deze werd in de vorige eeuw gehuurd door achtereenvolgens de families De Wilde, Milatz, Flapper en slotte Van Schie.

Vader A. en zoon G. Milatz

Omdat er al voor de Tweede Wereldoorlog plannen waren voor toekomstige woningbouw  is veehouder G.M.Milatz in 1947 naar de Dinkelhoeve aan de Herenweg verhuisd.

Oude prentbriefkaart van de Dinkelhoeve

Oude prentbriefkaart van de Dinkelhoeve

Boerderij de Dinkelhoeve aan de Herenweg op een foto van 4 december 1971

Boerderij de Dinkelhoeve aan de Herenweg op een foto van 4 december 1971

Zijn ouders hadden de boerderij aan de Glipper Dreef in 1917 betrokken, die toen in bezit was van jonkheer Ch.F.van de Poll van Bosbeek. Bij A.Milatz en zijn gezin (Glipperweg 106) woonde tuinknecht J.van der Veldt op nummer 106a.

De boerderij der familie Milatz (vanouds de Van Merlenstal), ten slotte bewoond door P. van Schie en in 1974 gesloopt. Voor het woonhuis Duitse padvinders die hier omstreeks 1930 logeerden. Moeder Milatz met op de arm Pleun, de latere mevrouw V.d. Velden-Milatz.

De boerderij der familie Milatz (vanouds de Van Merlenstal), ten slotte bewoond door P. van Schie. Voor het woonhuis Duitse padvinders die hier omstreeks 1930 logeerden. Moeder Milatz met op de arm Pleun, de latere mevrouw V.d. Velden-Milatz.

Naar aanleiding van een gesprek met de heer G.Milatz schreef de Heemsteedse Courant in een artikel omstreeks 1970 “Hij herinnert zich hoe zijn vader vroeger met het bootje over de Van Merlenvaart voer om de koeien te melken omdat het vlugger ging dan paard en wagen inspannen en omrijden over de oude Meerweg. Er was geen brug en de Sportparklaan bestond nog niet. Uit zijn verhaal valt op te maken dat het een heerlijk gebied moet zijn geweest waar de sportterreinen van nu nog bij behoorden. Daar werden zondags paardenrennen gehouden. Op zaterdag werden de paarden al gebracht, die dan in het zomerhuis of het koetshuis van de Van Merlenstal konden overnachten. “Als jongen” zegt hij “heb ik daar een heerlijke tijd gehad. Je was er zo vrij, er waren brede, schone sloten, je kon er zwemmen, kievitseieren zoeken in ’t vroege voorjaar. Er was een prachtige boomgaard. De trambaan liep vlak naast het huis maar er stond een hek voor – en daar moesten we wel achter blijven”. Hij vindt dat er weer een stukje Oud-Heemstede gaat verdwijnen. “Misschien zijn er belangen die zwaarder wegen, de boerderij is ook te groot, te vervallen, niet meer te onderhouden. Maar het is iets aparts, het heeft niets van een boerenwoning. Het is nog iets van vroeger””.

Vader C. en zoon P.  van Schie

Boerderij Van Schie

Boerderij Van Schie aan de Glipperdreef

De laatste bewoner, Piet van Schie, is in 1928 in de Haarlemmermeer geboren. Op 1-jarige leeftijd verhuisden zijn ouders naar het adres Molenwerfslaan 16 in Heemstede. Zijn vader Cees van Schie werkte als schillenboer. Tijdens de oorlog woonde men  in de Lombokstraat. Eigenaar van de boerderij en landerijen was sinds 1924 de (joodse) bankier Gutmann, in 1944 evenals zijn echtgenote in een concentratiekamp van de nazi’s omgebracht. Na overdracht aan een particulier zijn de gronden in eigendom gekomen van de Wilhelmina Termaatstichting. Uit overlevering weet de heer Van Schie te melden dat tijdens de bezetting de moffen de (lege) gierput hadden volgestort met munitie. In 1944 hebben de Duitsers een deel van de boerderij bezet. Na de bevrijding konden de tuinmannen van Bosbeek en Meer en Berg bij de boerderij mest halen voor de tuinen en broeikas. Als zetbaas van Milatz woonde en werkte hier enige tijd de familie Flapper en in 1949 is de heer Cees van Schie met zijn familie in de boerenhoeve getrokken. De voorzijde aan de straatzijde fungeerde als woonhuis. Piet van Schie herinnert zich de droge zomer, met als gevolg dat met het grasland niets te beginnen was. Er werd enkel aan veeteelt gedaan: roodbont melkkoeien, schapen en varkens. Later ook kippen met eierenverkoop aan huis.Verder waren er 3 werkpaarden, die dankzij de opgehaalde schillen bijgevoerd werden. De sloten waren vrijwel dichtgeslibd en moesten met de hand opengemaakt worden. Men heeft de zich in slechte toestand bevindende opstallen (huis en stallen) zo goed mogelijk gerenoveerd. Omstreeks 1950 legde houthandel Christiaanse boomstammen in de sloten, die daar gemiddeld 3 jaar bleven liggen alvorens geschikt te zijn voor houtbewerking.

Glipboerderij

                                 Boerderij op de Glip door Kees Verwey (Frans Hals Museum)

De heer Piet van Schie, opvolger van zijn vader in het boerenbedrijf, huwde in 1955 en tot  1970 heeft het gezin hier gewoond, toen men eerst verhuisde naar de nabijgelegen Thorbeckelaan. De weilanden hadden een nieuwe bestemming gekregen als bouwgrond. Al in 1957 was men overigens gestopt met koeien en startte Van Schie een nieuwe geldwinning met het fokken en verhandelen van paarden. Daarvoor maakte hij reizen naar Polen en Rusland. Tevens was in de boerderij een pension voor deze dieren gevestigd. Piet van Schie behoorde als paardenliefhebber in 1970 tot de oprichters van de Landelijke Ruitervereniging ‘Van Merlen’ (ook bekend onder de naam ‘Van Merlenruiters’), die aanvankelijk op zijn terrein domicilie had, maar met de geplande bouw van Merlenhoven al na een jaar naar de Cruquiusdijk in de gemeente Haarlemmermeer moest uitwijken. In 1979 is de oude boerderij afgebroken ten gevolge van de reconstructie van de Glipperdreef. De terreinen (weilanden) kregen een bestemming tot bouwgrond (Merlenhoven). Na de verhuizing naar Zwaanshoek is het echtpaar Van Schie geleidelijk op de handel in luxe ruitersportartikelen overgestapt. Zijn vader Cees van Schie, in 1970 overleden, zat al in de paardenhandel: fokken van rijpaarden en Shetlandpony’s. Mevrouw Van der Zijden merkt op dat haar vader eerst slachtkoeien hield op de weilanden achter de Van Merlenlaan. Deze droegen bellen om, hetgeen tot bezwaren van de omwonenden leidde. Hij heeft vervolgens land gehuurd op de weilanden van het huidige Merlenhoven.

Aquarel met voorstelling van de boerderij Van Schie door A.C.van Noort, 1961

Aquarel met voorstelling van de boerderij Van Schie door A.C.van Noort.

Weinig bekend is dat twee kunstenaars in de hoeve hun atelier hebben gehad. Zoals Jan Rusman, die zelf op een woonboot woonde bij het vroegere botenhuis van mevrouw Von Pannwitz van de Hartekamp. Hij was lid van ‘Kunst Zij Ons Doel’in Haarlem. Het was kort na de oorlog armoe troef en hij leefde van de voor kunstenaars geldende Contraprestatie. Na weer een schilderij ingeleverd te hebben kon de kunstschilder weer een tijdje leven. Eind jaren vijftig had de jonge kunstenaar Piet Wiegman, zoon van tekenaar en illustrator Jan Wiegman, hier zijn atelier.

Piet

Enkele foto’s uit de periode dat kunstenaar Piet Wiegman zijn atelier had in het boerderijpand.

Hij wordt herinnerd als een aimabel man, geliefd bij de dames. De 75-jarige, maar jonger ogende, Piet van Schie heeft nog al die boeren gekend die Heemstede een halve eeuw geleden had: Kortekaas en Hulsbosch van de Prinsenlaan, de boeren van de 18e eeuwse boerderij Rusthof op de grens van Heemstede en Bennebroek. Verder Jansen, Milatz, Van Beusekom, Van Bourgonje en Van der Weiden aan het voormalige Zandvaartpad. “We hebben onze hoop gevestigd op een nieuwe toekomst”, zei hij in een vraaggesprek in de Koerier van 22 januari 1975, toen hij noodgedwongen uit het boerenbedrijf moest stappen. “Ik ben op de boerderij geboren en groeide in het boerenleven op. Van jongsaf  werkte ik op de boerderij en voor mij is er geen mooier leven dan het leven van een boer. En nu zullen wij moeten omschakelen maar nooit van zijn leven in een fabriek”.

Die nieuwe toekomst is er dankzij noeste arbeid gekomen. In 1974 gestart met een winkeltje is Van Schie ruitersport uitgegroeid tot een in de wijde omgeving bij paardenliefhebbers bekende  ruitersportzaak. Deze wordt nu gerund door hun dochter. Met genoegen kijkt het echtpaar terug naar de tijd op de Glip en letterlijk over de Ringvaart naar de gronden waar nu de wijk Merlenhoven is gelegen. Waar vroeger koeien en paarden graasden ligt nu een leefbare woonwijk “van de menselijke schaal” tussen bos en water en in een ongewoon stratenpatroon, die na het overwinnen van allerlei bestuurlijke en administratieve obstakels na 12 jaar van voorbereiding in 1986 vrijwel gereed kwam.

Paarden op de vroegere weilanden van Van Schie, waar nu de woonwijk Merlenhoven is gelegen.

Paarden op de vroegere weilanden van Van Schie, waar nu de woonwijk Merlenhoven is gelegen.

DE boerderij van Van Schie In Heemstede  nog in vol bedrijf (dia R.van der Molen)

DE boerderij van Van Schie In Heemstede nog in vol bedrijf en in wintertooi  (dia R.van der Molen)

Boerderij Van Schie Heemstede (dia Ruud van der Molen)

Boerderij Van Schie Heemstede (dia Ruud van der Molen)

Boerderij Van Schie Heemstede (dia Ruud van der Molen)

Boerderij Van Schie Heemstede (dia Ruud van der Molen)

Nieuwe woonwijk Merlenhoven
Merlenhoven ligt tussen het oude buurtschap de Glip (rond de Molen van Höcker) en Heemstede en wordt begrensd door de Van Merlenvaart, de Ringvaart en de Glipperdreef. Al vòòr de Tweede Wereldoorlog waren er plannen de weilanden tegenover Bosbeek voor woningbouw aan te wenden. Na een periode van ongeveer tien jaar intensieve voorbereiding ging op 9 september 1981 een lang gekoesterde wens van de gemeente Heemstede in vervulling en was het wethouder G.J.Willemse, een van de promotors van dit nieuwbouwproject, van harte gegund de eerste schep zand te storten, die aangevoerd uit Warmond, de basis vormde van het plan Merlenhoven. Begin maart 1983 viel de heer Willemse (inmiddels oud-wethouder) de eer te beurt officieel de sleutel uit te reiken aan één van de eerste bewoners van Merlenhoven I (= het zuidelijke deel). Dit complex, ontworpen door arcitect Cees Koster en gebouwd in opdracht van woningbouwvereniging De Haemstede omvat 120 eensgezinswoningen met vier kamers en 28 woningen voor alleenstaanden en tweepersoonshuishoudens. Nadien is Merlenhoven II (in het noordelijk deel tussen Glipperdreef en Van Merlenvaart) met woningen in de vrije sector en premiekoophuisen gerealiseerd. De eerste koopwoningen daarvan zijn eind 1984 opgeleverd. Als basismateriaal is het tamelijk nieuwe Durox-cellenbeton (ook gasbeton geheten) toegepast, een goed isoleend en natuurlijk materiaal, waarmee zowel sneller als goedkoper kan worden gebouwd, vergeleken met de traditionele bouwmethode met baksteen.

Gemeentebesturders, ambtenaren en bouwers in 1981 op een gecharterde rondvaartboot bij de bouw van Merlenhoven. Een nieuwbouwproject van bijna 500 woningen. Vijfde van rechts staat burgemeester jhr.mr.O.R.van den Bosch en links naast hem loco-gemeentesecretaris mr.A.Buiter. In het midden met donker haar en baardje W.J.Kraayenga, toenmalig directeur van het gemeentelijk technisch bedrijf

Gemeentebestuurders, ambtenaren en bouwers in 1981 op een gecharterde rondvaartboot bij de bouw van Merlenhoven. Een nieuwbouwproject van bijna 500 woningen. Vijfde van rechts staat burgemeester jhr.mr.O.R.van den Bosch en links naast hem loco-gemeentesecretaris mr.A.Buiter. In het midden met donker haar en baardje W.J.Kraayenga, toenmalig directeur van het gemeentelijk technisch bedrijf

Het initiatief van de zittende vrouwelijke gemeenteraadsleden de gehele buurt naar vrouwen te vernoemen – vandaar dat Merlenhoven aanvankelijk in de volksmond ‘vrouwenwijk’heette – trok landelijke aandacht (1)

Toegnangsweg (Aletta Jacobslaan )naar Merlenhoven vanaf de Glipper dreef

Toegnangsweg (Aletta Jacobslaan )naar Merlenhoven vanaf de Glipper dreef

(1) Weliswaar ontbreken hierbij de drie jonkvrouwen-weduwen, Elisabeth Jacoba Bors van Waveren, Elisabeth Clignet en Anna Maria van de Poll, die elk gedurende enige tijd in de 18e eeuw het landgoed Bosbeek hebben beheerd. Vanuit een lokaal geschiedkundig oogpunt wordt daarentegen veel goed gemaakt door het feit dat schilderes Judith Leyster (echtgenote van Jan Miense Molenaer) die de kleine hofstede ‘Het Lam’ bewoonde met een straatnaam is geëerd.

Hans Krol (maart 2003)

Een foto uit het Haarlems Dagblad van de weilanden tussen Glipperdreef en Ringvaart waar later het plan Merlenhoven zou verrijzen.

Een foto uit het Haarlems Dagblad van de weilanden tussen Glipperdreef en Ringvaart waar later het plan Merlenhoven zou verrijzen.

“Piet van Schie moet noodgedwongen uit het boerenbedrijf stappen”

Artikel uit de Koerier Kombinatie van 22 januari 1975: “Heemstede – Het plan voor de bouw van ruim 400 woningen op het land van Van Schie aan de Glipperdreef zal ongetwijfeld door de velen die in dit schitterend stukje Heemstede willen gaan wonen, met vreugde zijn ontvangen. Want waar is het mooier wonen dan in een omgeving die aan de ene zijde wordt begrensd door het Groenendaalse bos, terwijl men aan de andere zijde het uitzicht heeft op het landelijke gebied van de Haarlemmermeer. Het zal storm lopen op deze huizen, waarvoor een zeer aantrekkelijk bebouwingsplan op papier staat.

Piet van Schie voor zijn boerderij op illustratie uit de Koerier van 22-1-1975

Piet van Schie voor de boerderij op een foto van Ida Rijke uit de Koerier van 22-1-1975

Er zijn echter ook mensen, die het plan niet met gejuich hebben begroet. Het is boer Piet van Schie en zijn vrouw, die op dit terrein hun broodwinning hebben en wat gaat er dan in je om wanneer de tijding komt dat de pacht is opgezegd. Van Schie heeft de bui allang zien aankomen, wist dat voor het terrein een bestemmingsplan was aangewezen, maar blijft het vreselijk vinden dat hij zal moeten vertrekken. De 47-jarige Piet van Schie is van boerenfamilie. Vroeger zat zijn vader hier aan de Glip op het land en het ging dus van vader op zoon. ‘Ik ben op de boerderij geboren en groeide in het boerenleven op. Van jongsaf werkte ik op de boerderij en voor mij is er geen mooier leven dan het leven van een boer. En nu zullen wij moeten omschakelen maar nooit van mijn leven in een fabriek.’ Zijn vrouw zegt: ‘Als Piet in een fabriek zou moeten werken, zou hij niet lang meer leven. Wij zijn echte mensen van het land en van de natuur. Zou je worden opgesloten binnen fabrieksmuren dan kwijn je weg.’

Boer Van Schie heeft aan de Glip een veebedrijf, maar fokt ook paarden en ponies en heeft hier aan aardige handel in. Ook is de boerderij een pensioen voor deze dieren, waar door de eigenaars een druk gebruik van wordt gemaakt. Hij is een geweldige paardenliefhebber vandaar dat hij in 1970 tot de oprichters behoorde van de Heemsteedse Ruitersvereniging ‘Van Merlen’, die op zijn terrein ook haar domicilie had. Helaas moest deze ruitervereniging een ander heenkomen zoeken toen Van Schie bij de opzegging van de pacht formeel de boerderij vier weken moest verlaten. Van Schie: ‘De ruitervereniging moest toen ook  vertrekken en verhuisde naar de Haarlemmermeer. De gemeente Heemstede kon geen vervangend terrein aanbieden, maar naar mijn mening was er met enige moeite zo’n terrein wel te vinden geweest. Ik denk aan de braakliggende gronden van de vuilnisbelt, waar ze dacht ik toch wel een plekje hadden kunnen vrijmaken. Neen, ik vind het helemaal niet leuk en dat terwijl we in Heemstede toch in het belang van de jeugd zoveel voor de paardenport hebben gedaan.’ Intussen zijn Piet van Schie en zijn eveneens voor het bedrijf zeer hard werkende vrouw niet bij de pakken gaan neerzitten. Zij hopen een nieuw bestaan op te kunnen bouwen met de handel in paardensportartikelen, liefst in een zaak in het centrum van Heemstede. De familie Van Schie woont nu aan de Bennebroekerdijk 80 in Zwaanshoek vlak bij de Bennebroekerdijk, waar zij de handel in genoemde artikelen al begonnen zijn. Er is van alles verkrijgbaar, zoals zadels, halster, rijzweepjes, een specialiteit in bitten enz., alsook allerlei leuke souveniersartikelen. ‘Wij  hebben onze hoop gevestigd op een nieuwe toekomst’, zegt Pet van Schie. ‘maar mijn vrouw en ik vinden het natuurlijk vreselijk jammer dat wij uit het boerenbedrijf zullen moeten stappen. Dat is gewoon een stuk van je leven.’ “

De boerderij van Van Schie (Van Merlenstal), geschilderd door Gabe de Vries op basis van een oude prentbriefkaart

De boerderij van Van Schie (Van Merlenstal), geschilderd door Gabe de Vries op basis van een oude prentbriefkaart

Penseeltekening door professor A.J.Pannekoek, van boerderij Van Schie Heemstede, 9 augustus 1975

Penseeltekening door professor A.J.Pannekoek, van boerderij Van Schie Heemstede, 9 augustus 1975

Verwey1

Boerderij de Glip door Kees Verwey (Frans Hals Museum)