Tags

, ,

ÜRGÜP  +  MUSTAFA GÜZELGÖZ  REVISITED

Van 10 tot 25 september 2001 maakten mijn vrouw en ik een rondreis door ‘Klassiek’ Turkije. Van Schiphol naar Antalya in een vliegtuig van de maatschappij Transavia en vervolgens gedurende twee weken meer dan 4.000 kilometer in en luxe bus van Kras Reizen een tour door zuid-, midden en west-Turkije, een land ruim 21 maal groter dan Nederland. Het was een tocht langs culturele hoogtepunten van de beschavingen der Grieken, Romeinen, Seldsjoeken en Ottomanen. Voor mij was het de dertiende keer dat ik de Levant bezocht. Eind jaren zestig voor de eerste keer toen ik studeerde aan de Frederik Muller Academie in Amsterdam en twee maal een ‘grand tour’ maakte langs bibliotheken in Oost-Europa en het Nabije Oosten: Turkije, Libanon, Syrië, Israël, Jordanië, Irak en Egypte.

Mustafa Güzolgöz (links) en Hans Krol voor het gebouw van de openbare bibliotheek in Ürgüp

Mustafa Güzolgöz (links) en Hans Krol voor het gebouw van de openbare bibliotheek in Ürgüp in 1970

DE EZELSIBLIOTHEEK

Juist benoemd als bibliothecaris in Tilburg heb ik in de zomer van 1970 Ürgüp bezocht, een plaatsje van toen 6.500 en nu ongeveer 13.000 inwoners in Cappadocië, bekend vanwege de rotsformaties en (destijds) een mobiele bibliotheekvoorziening op het platteland met muildieren en boekenkisten, de zogeheten ‘ezels-bibliotheek’. De initiator hiervan was Mustafa Güzelgöz (geboren in 1921), wiens achternaam letterlijk ‘mooi oog’ betekent: güzel = mooi en göz = oog. Het eerste contact met hem dateert van 1968. Ik schreef toen in een rondschrijven aan hem en enige tientallen andere collegae in de wereld om een bijdrage voor een bundel uit te geven, ter gelegenheid van het diamanten jubileum van de Centrale Vereniging voor Openbare Bibliotheken, waarbij hij zich beperkte tot een foto met groet. Algemeen secretaris, ofwel directeur, was toen mevrouw mr.Margreet Wijnstroom, voormalig hockeyinternational die zich na haar pensionering is gaan toeleggen op het schrijven van bloedstollende bibliotheekthrillers die haar het epitheton van de ‘Agatha Christie van het Kennemerland’ bezorgde.

Mustafa Güzelgöz en de door hem opgezette dienst om het platteland van Capadocië van boeken te voorzien

Mustafa Güzelgöz en de door hem opgezette dienst om het platteland van Cappadocië van boeken te voorzien

Hoofdgebouw bibliotheek, 'bilio-vrachtauto en drie ezels met boekenkisten in Ürgüp (1968)

Hoofdgebouw bibliotheek, biblio-vrachtauto en drie ezels met boekenkisten in Ürgüp (1968)

Boekenuitleen in een bergdorp in Capadocië (foto 6 april 1968)

Boekenuitleen in een bergdorp in Capadocië (foto 6 april 1968)

Ezel met boekenkist in een van de dorpen rond Nevsehir

Ezel met boekenkist in één van de dorpen rond Nevsehir

Voor een andere publicatie schreef de Turks bibliothecaris in dat jaar: “There is a central library in my town that lends 10.000 books to the inhabitants. Besides our building we have a so-called “travelling-library”. With donkeys, horses and mules we take books from the town to neighbouring villages. We move the books with the help of animals since 1957 and still use this system. Twice a month we visit forty villages. We can go to only twelve villages by car which have small libraries themselves. We go on tour each week and each time we lend about 1500 volumes. Sometimes we show films for the villagers too. I should like to see your work in Amsterdam and I am very interested in your libraries”.

De mobiele bibliotheekvoorziening in de omgeving van Ugüp in 1948. Eén van de boekenkisten nam ik mee naar Nederland.

De mobiele bibliotheekvoorziening in de omgeving van Ugüp in 1948. Eén van de boekenkisten nam ik mee naar Nederland.

Geboren in 1921 is hij op 23-jarige leeftijd in dienst gekomen van een Turkse luchtvaartmaatschappij om een bibliotheek/documentatieafdeling op te zetten. Hij heeft geen specifieke opleiding genoten, maar het vak in de praktijk geleerd. Op een Turkse site ‘Newsletter of University and Research Librarians’ Association’ lezen we dat  naast een gedegen opleiding een aanstaand bibliothecaris de eigenschap moet hebben zich in te zetten om informatie bij de mensen te brengen. Mustafa Güzelgöz wordt genoemd als een uitzonderlijk iemand die met zelfstudie en organisatietalent in zijn streek heeft bijgedragen met zijn reizende bibliotheek de mensen aan het lezen te brengen teneinde daarmee hun levensstandaard te verhogen.

Vooromslag van een 1991 uitgegeven boek over bibliothecaris Mustafa Güzelgöz

Vooromslag van een 1991 uitgegeven boek over bibliothecaris Mustafa Güzelgöz

Familiefoto Güzelgöz met opdracht in de verschenen monografie uit 1991

Familiefoto Güzelgöz met persoonlijke opdracht in de verschenen monografie uit 1991

mustafa

Geschilderd portret van Mustafa Güzelgöz

 

Het pionierswerk van de bibliothecaris die voor een relatief kleine plaats een collectie bijeenbracht van liefst 67.000 boeken is in 1963 door een organisatie in de V.S. bekroond met de ‘Lane Bryant International Volunteer Award’. Hij was zijn tijd ver vooruit door de Turkse Rabobank in te schakelen voor sponsoring van de bibliotheek. De reizende bibliotheek werd uitgevoerd met 3 paarden en 7 pakezels en in de dorpen organiseerde Mustafa filmvoorstellingen.Van de Amerikaanse overheid ontving hij een bestelauto. Afgezien van de bijzondere omgeving alle reden voor mij om Ürgüp destijds in 1970 in mijn reisprogramma op te nemen. De ontvangst was buitengewoon gastvrij. Mijn bezoek was voorpaginanieuws in de regionale pers. Met zijn chauffeur (tevens vertaler) werd ik voor beleefdheidsbezoeken naar autoriteiten in de nabijgelegen stadjes Nevsehir en Nigde gebracht. Bepakt en gezakt ben ik met allerlei souvenirs naar Nederland teruggekeerd, o.a. één van de beschilderde boekenkisten die in 1970 werden opgeruimd omdat toen die plattelandsservice enkel nog gemotoriseerd plaatsvond.

Links Mustafa Güzelgöz met naast hem Hans Krol in 1969 voor het gebouw van de openbare bibliotheek in Ürgüp

Aan mijn Turkse collega bood ik een souvenirkleedje uit Amsterdam aan. Wie schetst mijn verwondering later in Turkse en zelfs buitenlandse publicaties te lezen dat hij in 1969 in Amsterdam was uitverkozen met de prijs van  beste bibliothecaris van Europa (zie o.a.: ‘The Spectacular Miracles of the Past in Asia Minor Göreme, Cappadocia – Istanbul, Keskin Color, 1986). Op de Internet-site www.a-class.nl/cappadocie.html kan men voorts het volgende lezen:

“’s Avonds kan men (in Ürgüp) uitstekend genieten van folkloristische dansen en Turkse gastvrijheid. Uit het verleden vindt u hier nog een herberg, badhuis, fontein, moskee en bibliotheek. Men kan hier zijn boeken via de bibliotheek per ezel laten bezorgen en daarvoor is zelfs de heer Mustafa Güzelgöz onderscheiden door Kennedy en in Amsterdam tot de bibliothecaris van het jaar 1969 gekozen”.

Toekenning van een Amerikaanse waardering voor Mustafa Güzelgöz in 1963

Toekenning van een Amerikaanse waardering voor Mustafa Güzelgöz in 1963

Uit het boek Mustafa Güzelgöz ve Esekli Kütüphane.

Uit het boek:  Mustafa Güzelgöz ve Esekli Kütüphane (1991)

Intussen is men al meer dan 30 jaar geleden gestopt met het bibliovervoer met behulp van lastdieren. Wat lees ik niettemin in mijn meegenomen reisgids Expert (2e herziene druk 1999) onder Ürgüp: “Een speciale curiositeit van dit gebied is de rijdende bibliotheek, die wordt vervoerd op de rug van een ezel en boeken naar leesgrage leners in de afgelegen delen van het stadje brengt”.    

In de winter van 1973 maakten Yvonne en ik een reis naar Istanbul. Ondanks de sneeuw in het binnenland reisden we in een touringcar, gevuld met Turken die tevens kippen en ander kleinvee vervoerden naar Cappadocië, een afstand van ongeveer 750 kilometer. We kwamen midden in de nacht aan en hebben eerst in een hotelletje een paar uur rust genomen. De begroeting de volgende ochtend met Mustafa en zijn familie was, zoals intussen gewend, allerhartelijkst. Intussen had hij korte tijd een hoge overheidsfunctie in de regio, initieerde een plaatselijk oudheidkundig museum en was hij firmant van een wijnfabriek, in het bijzonder de contacten met wijnboeren in de regio onderhoudend.  De wijn uit deze streek is van een voortreffelijke kwaliteit. Behalve de nodige flessen die we moesten meenemen hebben we toen naast oude manuscripten met miniaturen ook een fraaie antieke samowar meegenomen die sindsdien de voorkamer van ons huis siert. Afgesproken werd dat Mustafa een keer naar Nederland zou komen, maar dat is er nooit van gekomen. De correspondentie met hem verwaterde. De toeristische plaats Ürgüp stond anno 2001 gelukkig op het rondreisprogramma. Door erosie is in die omgeving na vulkanische uitbarstingen te beginnen in het laat-Mioceen (omstreeks 10 – 7 miljoen jaar geleden) een tufsteenlandschap ontstond met allerlei merkwaardige formaties. Uit de 4e tot 13e eeuw treffen we in de zachte steen uitgehouwen kerken en huizen aan. De muurschilderingen zijn vervaardigd door christenen, die verjaagd door de arabieren, in deze streek een vluchtoord vonden en zelfs ondergrondse steden van 7 verdiepingen bouwden. De moslems gaan er prat op dat in tegenstelling tot het Westen waar een beeldenstorm plaatsvond, de kunstzinnige en religieuze fresco’s uit respect en tolerantie nimmer zijn verwoest.

Prentbriefkaart van bibliotheekvoorziening in Zelve, Nevsehir, Capadocië

Prentbriefkaart van bibliotheekvoorziening in Zelve, Nevsehir, Capadocië

In de vaste veronderstelling dat Güzelgöz (geboren in 1921) overleden zou zijn – de gemiddelde leeftijd in Turkije is 63 jaar – checkte ik kort voor ons vertrek zijn naam op het Internet en vond o.a. dankzij de beste zoekmachine ‘google’ enkele treffers, waaronder twee van zijn zonen, die respectievelijk een tapijtenbazaar en antiekwinkel in Ürgüp beheren. Onder ‘Le Bazaar d’Orient’ vonden we een foto van de vroegere bibliothecaris in driedelig kostuum poserend voor een met twee boekenkisten bepakte ezel en ondermeer de volgende tekst:

Güzelgöz family was well known in this region before the beginning of the touristical and commercial activities. Mustafa Güzelgöz, the father of the actual “Le Bazaar d’Orient” ‘s owner received the price of the best librarian of the year delivered by J.F.Kennedy in 1963. He transported books in all the villages of the district with donkeys and mules. After he obtained the creation of real libraries by the government of Ankara, he incited the villagers to come by installing sewing machines there and organising the first film projections. His children chose the professions of tourism (museum direction, antiquities or carpet shop, tourism information an school…) and worked for the development of their region they wanted to be appreciated all over the world”.

Mustafa Güzelgoz in zijn bibliotheekmuseum

Twee dagen voor ons vertrek ‘mailde’ ik naar de zonen in Ürgüp, nog altijd denkend dat hun vader niet meer onder de levenden zou zijn. Groot was dan ook de verrassing nog dezelfde dag dankzij het  prachtige medium dat Internet heet te vernemen dat Mustafa nog in goede gezondheid verkeerde zich erop verheugde ons na bijna 28 jaar weer te ontmoeten. Indien nodig zou hij voor een hotel kunnen zorgen en tegelijkertijd, gastvrij als altijd, nodigde hij en passant de hele groep uit voor een diner. Aangekomen in Turkije werden we al spoedig geconfronteerd met de ramp van de Twin Towers, maar het leven gaat gewoon door. In Turkije zijn ze met naar schatting 30.000 doden als gevolg van het Koerdenvraagstuk gewend aan terrorisme. De Turkse gids, die vanwege een verblijf van 6 jaar in Nederland vloeiend onze taal sprak, wist de volgende ochtend te melden dat minstens 70.000 mensen de ramp niet hadden overleefd. Dat leek me een Turkse overdrijving, waartegen ik – achteraf terecht – protesteerde. Na Konya, bekend van Mevlana en de swingende derwishen, kwamen we de derde dag in Ürgüp aan, in een hotel op slechts 200 meter van het huisadres!

Onderweg richting Cappadocië stopten we in Sultanhani om daar de befaamde Karavanserai te bezichtigen. Een groot gebouw midden in een vlakte met een open binnenplaats. Hier stopten reizigers en handelaren op de zijderoute om uit te rusten en zich te verfrissen. Op de vraag van een mevrouw uit Kerkrade aan onze (Turkse) reisleider of de kamelen vroeger buiten of binnen werden gestald was zijn resolute antwoord: aan de buitenzijde. Later vertelde ze dat ze hier een jaar eerder ook was geweest en dat de reisleider van OAD het tegenovergestelde, namelijk binnen onder het afdak van een binnenterrein, vertelde…. De straat waar Mustafa woont is als een eerbetoon van de gemeente naar hem vernoemd, de Mustafa Güzelgöz Caddesi.

Hans Krol (links) en Musatfa Güzelgöz in de museumkamer van de Turkse bibliotheek in 2001

Hans Krol (links) en Musatfa Güzelgöz in de museumkamer van de Turkse bibliothecaris in 2001

Direct hebben we hem en zijn familie opgezocht. Het bleek dat er twee biografieën over hem zijn verschenen, een bundel samengesteld door dr.Hasan S.Keseroglu van de Universiteit in Istanbul, en een biografische schets in romanvorm. Verder verscheen hij malen op televisie  en is een filmportret vervaardigd, van naar zeggen 6 uur, maar dat lijkt me rijkelijk lang. Ik stelde vast dat in het eerstgenoemde boek ‘Mustafa Güzelgöz ve Eçekli Kütüphane’ meer dan 10 van de 184 bladzijden aan mijn bezoeken van eertijds zijn gewijd. Inclusief een verhaal in het Nederlands uit de Heemsteedse Courant van 1973,  weliswaar nu met nogal wat drukfouten, over mijn bemoeienissen met de oprichting van een bibliotheekmuseum en daarvoor Ürgüp bezocht om herinneringen aan de mobiele voorziening met muildieren mee te nemen. In voornoemde publicatie ‘Mustafa Güzelgöz en de ezels-bibliotheek’ word ik de ene keer opgevoerd als directeur van de openbare bibliotheek Amsterdam en bij een andere illustratie van Tilburg. Voor Turkse begrippen maakt dat weinig verschil. Ik herinner mij nog levendig uit een gesprek met de directeur van de stadsbibliotheek in Istanbul dat ik in 1970 als afdelingshoofd ruim honderd gulden per maand meer verdiende dan hij als hoofdverantwoordelijke voor de lectuurvoorziening in een miljoenenstad (en dat hij graag zou willen ruilen). De in zijn geboorteland beroemde auteur Fakir Baykurt, schrijver van o.a. gedichten, kinderverhalen en meer dan 70 romans, schreef een trilogie over Ürgüp en omgeving, mede vanuit de literatuur. Vooral de ontwikkelingen op het platteland van Anatolië hadden zijn belangstelling. In het derde deel figureert Mustafa als hoofdpersoon in een verhaal gewijd aan de zogeheten ‘ezelsbibliotheek’. Daarin is sprake van jaloezie en politieke verwikkelingen, die ertoe hebben geleid dat Mustafa al in 1972 is gestopt met bibliotheekwerk. Baykurt overleed 11 oktober 1999 op 70-jarige leeftijd in Duitsland waar hij de laatste 20 jaar van zijn leven woonde. Op de locatie Havikskorst 1 in Leiden is een bekend  gedicht ‘Gelincikler ‘ levensgroot op een huis aangebracht met de illustratie van enkele klaprozen.

Na ons huwelijk in Heerlen ging de huwelijksreis december 1973 naar Ürgüp in Turkijke

Na ons huwelijk in Heerlen ging de huwelijksreis december 1973 naar Ürgüp in Turkijke

In 2001 terug in Ürgüp. Links Mustafa Güzelgöz. Naast hem Yvonne Krol en Hans Krol en andere familieleden van de Turkse bibliothecaris

In 2001 terug in Ürgüp. Links Mustafa Güzelgöz. Naast hem Yvonne Krol en Hans Krol en andere familieleden van de Turkse bibliothecaris

Mustafa Güzelgöz’ vrouw bleek ongeveer een half jaar geleden overleden en hijzelf woont nu met de familie van een van zijn 7 kinderen op de bovenverdieping van zijn huis dat een klein museum is. Zoon Murat vertelde dat enkele jaren gelegen de Nederlander Jos Brink in hun winkel televisieopnamen had gemaakt, waarbij ze op het lokale folkloristische muziek- instrument de ‘saz’ speelden. Helaas hebben we die uitzending gemist. De volgende dag vond ’s avonds met de familie het diner plaats in één van de winkels. Duidelijk werd dat de plaats die vanwege de toeristische dienstverlening voor een groot deel afhankelijk is van het bezoek van Amerikanen, die sinds 11 september massaal wegblijven, waarmee de Turkse economie wederom een gevoelige klap moet incasseren. Een maand later zou blijken dat ook veel Europeanen Turkije mijden. Dat in Turkije in verhouding weinig gelezen wordt was mij al dankzij eerdere bezoeken bekend. De bibliotheek van Ürgüp is met een enorme collectie nog altijd een voorbeeld voor andere plattelandsbibliotheken  Het aantal bezoekers zou echter slechts gemiddeld 30 per dag bedragen, want social talk met het drinken van Turkse the of koffie is een heel wat populairder tijdverdrijf.

Het onvermijdelijke afscheid was roerend en Mustafa hield het niet droog. De kans is groot dat de derde ontmoeting tevens de laatste maal was dat we elkaar in het ondermaanse ontmoet hebben. Dat Güzelgöz in zijn vaderland niet helemaal is vergeten moge blijken via de twee gepubliceerde boeken maar ook uit een column in de “Hürriyet”, de Turkse Telegraaf,  van 4 februari 2001 waarin wordt gerefereerd aan onjuiste overheids- bemoeienissen die tot het einde van de unieke ‘ezels- bibliotheek’ zou hebben geleid. Elders lees ik in een artikel over de distributie van boeken in Turkije dat Mustafa de eer geniet als eerste in de wereld een voorziening van boeken op pakezels organiseerde, doch dat 1.400 jaar eerder de profeet Mohammed op een vergelijkbare wijze boeken vervoerde en distribueerde.

Bericht over bezoek van Hans Krol aan de bibliotheek in het weekblad van Ürgüp, 1970

Bericht over bezoek van Hans Krol aan de bibliotheek in het weekblad van Ürgüp, 4 juli 1970

Vooraanzicht van openbare bibliotheek in Urgüp

Vooraanzicht van openbare bibliotheek in Urgüp

Standbeeld bij de Maltepe Universiteit in district Istanbul geplaatst in herinnering aan Mustafa Güzelgöz, die de mobiele bibliotheekvoorziening in Capadocië introduceerde.

Standbeeld bij de Maltepe Universiteit in district Istanbul geplaatst in herinnering aan Mustafa Güzelgöz, die de mobiele bibliotheekvoorziening in Capadocië introduceerde.

TROJE

Na Ankara waar o.a. het fascinerende Hettietenmuseum werd bezocht reden we naar Istanbul, onderweg Izmit passerend dat door een aardbeving werd getroffen. Nog duidelijk zichtbaar door de noodkampementen, waar nochtans al opmerkelijk veel herbouwd is. De oude stad Constantinopel is dankzij haar natuurlijke ligging één van de mooiste steden in de wereld met de Bosporus, het hippodroom, Aya Sofia, de Blauwe Moskee, het Topkapi-paleismuseum, het serail ofwel harem, de grote bazaar etcetera.  Toch is dankzij de vooruitgang veel van de oriëntaalse mysterieuze schoonheid verdwenen. Twee kolossale hangbruggen verbinden Europa met Azië. De houten brug over de Gouden Hoorn in het centrum bleek enkele jaren gelegen te zijn afgebrand en vervangen door een sfeerloze stenen brug. Waterverkopers, schoenenpoetsers, straatschrijvers en pakkendragers zijn grotendeels uit het stadsbeeld verdwenen. Zo zijn meer voorbeelden te geven. Daar staat dan weer tegenover dat bijvoorbeeld de historische gebouwen ’s avonds zijn verlicht en de stad in hygiënisch opzicht een schonere indruk maakt. Uiteraard stond ook Troje op het programma, bekend dankzij de Ilias van Homerus en de Duitse amateur-archeoloog Heinrich Schliemann die in 1873 in een heuvel bij Hissarlik aan de Turkse westkust na jaren van graven meende Troje te hebben gevonden. Van de overblijfselen is niet veel meer te zien dan een hoop stenen uit verschillende tijdperken. Op zoek naar een schat ging veel verloren. Men heeft als attractie een houten paard van wel 15 meter hoog opgebouwd van waaruit toeristen een foto kunnen maken. In 1967 bracht Godfried Bomans tijdens een wereldreis een bezoek en schreef daarover een column, getiteld ‘Het geheim van Troje’ en gepubliceerd in het boek: ’Van hetzelfde’. Hij haalt daarin de uitspraak van een Fransman aan “Tant de bruit pour une omelette”, wat zoveel betekent als zoveel drukte – vanwege de  weinigzeggende ruïnes – om niets. Het bewijs voor Schliemann dat hij het legendarische Troje had gevonden was een goudschat, welke volgens hem niets anders dan de schat van Priamus kon zijn, de laatste koning van het Homerus bezongen Troje.

Reconstructie van Troje VI (1700-1250 voor Christus) met het koninklijk paleis in de Acropolis. Uit: K.S.Staikos. The history of the library in the Western civilization. I, 2004, p. 66.

Reconstructie van Troje VI (1700-1250 voor Christus) met het koninklijk paleis in de Acropolis. Uit: K.S.Staikos. The history of the library in the Western civilization. I, 2004, p. 66.

De Russen hebben de kunstvoorwerpen in 1945 vanuit het Pergamon-museum in Berlijn naar de Sowjet-Unie meegenomen, waar zich deze tegenwoordig nog bevinden. Intussen staat wel vast dat het goud helemaal niet van Priamus kan zijn. De val van Troje moet in de geschiedenis worden geprojecteerd rond 1350 voor Christus, terwijl de voorwerpen die Schliemann liet opgraven minstens duizend jaar ouder zijn. ‘Goud uit het bronzen tijdperk van Noordwest Turkije’ past feitelijk beter dan de ‘Gouden Schat van koning Priamus’. “Tant de bruit pour une omelette”. Als het aan de directrice van het Poesjkin Museum ligt blijft deze oorlogsbuit overigens in Moskou. In 1999 verklaarde ze tenminste: “Wij hebben Duitsland bijna alles teruggegeven. De Sixtijnse Madonna van Rafaël ging weer naar Dresden. We hebben het Pergamon-altaar,  nog zo’n beroemd klassiek kunstwereld, naar Berlijn gestuurd. En we hebben daarvoor niets in ruil ontvangen”.

PERGAMON

Wat resteert van de eens zo enorme Pergamonbibliotheek

Na Troje volgde een bezoek aan Pergamon waar gelukkig wat meer restanten te zien zijn, al moet je voor het reusachtige Zeus-altaar naar Duitsland. In de tweede eeuw voor Christus maakte de Griekse stad een enorme groei door, welke zicht voortzette na de Romeinse overheersing van 113 v. Chr. Hier werd door de koningen van Pergamon, de Attaliden, een bibliotheek van grote omvang gebouwd, nabij de Athena-tempel, met genoeg ruimte voor een miljoen rollen.

Eumenes II, koning van Pergamon uit de dynastie der Attaliden, was promotor van de bibliotheek

Eumenes II, koning van Pergamon uit de dynastie der Attaliden, was promotor van de bibliotheek

Na Alexandrië de grootste van de Hellenistische wereld met op het hoogtepunt in de Romeinse periode wellicht 200.000 boeken die volgens het verhaal door keizer Antonius in 43 voor Christus aan Cleopatra zijn geschonken. Keizer Augustus heeft een deel teruggegeven en de bibliotheek bleef nog lange tijd bestaan, totdat Arabische veroveraars manuscripten overbrachten naar Bursa en later Samarkand in Centraal-Azië waar nog in de 17e eeuw overblijfselen zouden zijn waar- genomen. Volgens Plinius zou Egypte de uitvoer van papyrus hebben stopgezet, waarna men als substituut om teksten op te schrijven overging op perkament, in het latijns Pergamene. Vaststaat dat het schrijven op dierenhuid zodanig is verbeterd dat het perkament met recht zijn naam ontleent aan de stad waar dat gebeurde. Van het bibliotheekgebouw is niet veel meer over dan de omtrekken met stukken van zuilen van de 70 meter lange colonnade, een wandelplaats voor studerenden.

Plattegrond van klassie Pergamum (Pergamon). Uit: K.P.Staikos, Thev history of the library in Western civilization. 1, 2004.

Plattegrond van klassiek Pergamum (Pergamon). Uit: K.S.Staikos, The history of the library in Western civilization. 1, 2004, p. 285.

Uit: K.P.Staikos, I, 2004, p.288

Uit: K.S.Staikos, I, 2004, p.288

Reconstructietekening van een gesloten boekenkast in de Pergamum-bibliotheek. Tekening door W.Hoepfner. Uit: K.S.Staikos, I, 2004, p.289.

Reconstructietekening van een gesloten boekenkast in de Pergamum-bibliotheek. Tekening door W.Hoepfner. Uit: K.S.Staikos, I, 2004, p.289.

Pergamon: resten van de bibliotheek. Foto Dora Minaidi. Uit: K.S.Staikos. The history of the library in Western civilization, I, 2004, p. 251.

Pergamon: resten van de bibliotheek. Foto Dora Minaidi. Uit: K.S.Staikos. The history of the library in Western civilization, I, 2004, p. 251.

Pergamon.jpg

Reconstructietekening van de Acropolis in Pergamon

 

Kütüphanesi/Library Pergamon

Kütüphane/Library  Pergamon

CELSUS-BIBLIOTHEEK IN EFESE

Celsus-bibliotheek in Efese

Binnen de voormalige bibliotheek van Celsus in Efese

Binnen de voormalige bibliotheek van Celsus in Efese

Het absolute hoogtepunt voor iedere bezoeker is Efese en men kan zich nauwelijks voorstellen dat in deze klassieke stad nog slechts zo’n 20% is blootgelegd. Van de Artemis-tempel, ooit één van de zeven klassieke wereldwonderen resteert niet veel meer dan een enkele zuilen. (Een aantal pilaren is verwerkt bij de bouw van de Byzantijnse Aya Sofia basiliek in Istanbul). Het zijn Oostenrijkse archeologen die sinds 1970 bij de opgravingen betrokken zijn. Toen we Efese in 1976 bezochten waren van de Celsus-bibliotheek enkel de fundamenten te zien. Tegenwoordig staan twee van de drie verdiepingen overeind. De bibliotheek werd tussen 110 en 123 na Christus opgericht ter nagedachtenis van de stadhouder der Romeinse provincie Asia Julius Celsus Ptolemaeus, die hier ook begraven werd, want de sarcofaag bleef bewaard.  Dat gebeurde in opdracht van zijn zoon Julius Aquila. De prachtige 17 meter hoge voorgevel bestond oorspronkelijk uit drie verdiepingen. In de vier nissen van de benedenetage staan vier vrouwenbeelden, die de wijsheid, deugdzaamheid, vriendschap en kennis symboliseren. Ook in de nissen van de bovenetages hebben vroeger sculpturen gestaan. Omdat de wetgeving een aantal jaren geleden nog niet was aangepast zijn die meegenomen en nu te zien in het Museum van Schone Kunsten te Wenen. In de rechthoekige nissen van de achterwand werden de naar schatting 12.000 papyrus en perkamenten boekrollen van elk 6 tot 9 meter lengte opgeborgen. In het jaar 260  brak brand uit maar bleef de gevel gespaard. Vermoedelijk tengevolge van een aardbeving is het gebouw al in de 3e eeuw verwoest. Tegenover de bibliotheek bevond zich het liefdeshuis, een met mozaïeken rijk versierd huis. De daarnaast gelegen latrines verkeren nog in een uitstekende staat.

Voorgevel van de Celsusbibliotheek in Efese. Reconstructieschets door Wilhelm Wiberg, Wien

Voorgevel van de Celsusbibliotheek in Efese. Reconstructieschets door Wilhelm Wiberg, Wien

Beide publieke instellingen – bibliotheek en bordeel – werden bijna uitsluitend door mannen uit de hogere klasse bezocht. In het huis van een rijke Efesiër is het beroemde beeldje van Priapus met een gigantische fallus gevonden. De replica hiervan vindt men tegenwoordig op nachtkastjes van toeristen all over the world. De apostelen Johannes en Paulus hebben volgens overlevering in Efeze gewoond en  sommige geleerden men dat  Moeder Maria daar in het huis van Johannes is gestorven. In 1892 ontdekten de Lazaristen M.Young en M.Paulus in de bergen rond de vroegere stad het huisje van Maria, dat nu een bedevaartsplaats is. De Mariakerk ligt aan de noordkant. In het jaar 431 is in de basiliek het derde Concilie van Efese gehouden, waar o.a. is aangenomen dat Maria haar zoon reeds als God ter wereld bracht. Dit jaar is een team van Oostenrijkse oudheidkundigen begonnen met de restauratie van een aantal fresco’s in de zogenaamde Paulusgrot. Ze dateren uit de zesde eeuw en zijn de oudste afbeeldingen van de apostel, die op zijn bekeringsreizen twee jaar lang een verblijf vond in Efese. Goed bewaard ofwel gerestaureerd zijn ook het stadion, odeon, theater, Trajanus-fontein , badhuis, thermen en enkele tempels. Na Efese bezochten we het natuurwonder Pamukkale, de antieke dodenstad Hierapolis en Myra, waar de vrijgevige Sint Nicolaas in de vierde eeuw als bisschop werkte.

Beeldhouwwerk in de Celsus bibliotheek

Beeldhouwwerk in de Celsus bibliotheek

Scan1559

Ansichtkaart van Celsus bibliotheek in Efese, Turkije

efese

Pentekening bibliotheek Efese door Susanna Berman Omaç

 

Het was tijdens ons bezoek zeer warm in Turkije en de laatste dag kreeg iemand mogelijk als gevolg van de hitte nog een hartinfarct en moest hij in het ziekenhuis worden opgenomen en bleef ook zijn broer achter. Zodat we, begonnen met 44 personen, waaronder nogal wat Brabanders, met twee man minder moe maar voldaan (na slechts 6 van de 200 Griekse en Romeinse theaters uit klassiek Turkije te hebben gezien) vanuit Antalya de terugreis naar Amsterdam Airport hebben aanvaard.

Hans Krol (25-10-2001)

Mustafa Güzelgoz is op 18 februari 2005 na een hartfalen overleden in het Nevsehir staatsziekenhuis.