BUURTSCHAP HET CRAYENEST (15 e TOT 20e EEUW )

Crayenest (Kraijenest) was vanouds een buurtschap tussen het centrum (dorp) van de ambachtsheerlijkheid Heemstede en in het noorden de Haarlemmerhout. De gronden zijn in de late middeleeuwen (15 eeuw) grotendeels geëxploiteerd door het Grote of St. Elisabeths Gasthuis. De schenking in erfpacht van het land, destijds feitelijk verwaaide zandduinen, vond plaats op 5 april 1461 door Hertog Philips van Bourgondië. De overdrachtsakte werd op 12 oktober bevestigd door Heer Jan van Heemstede. Door verpachting aan boeren en vanaf eind 16e eeuw aan blekers leverden deze afgezande gronden als bouw- en weilanden geld op, die de regenten van het ziekenhuis ten goede kwamen. Omstreeks 1465 is de gelijknamige zandvaart gegraven, aanvankelijk toepasselijk Gasthuisvaart geheten. Nog in 1801 vroegen de regenten van het Gasthuis met succes aan de municipaliteit Haarlem om het onderhoud van de vaart en van enige wegen en bruggen voor rekening van het stadsbestuur te nemen. Pas in de Haarlemse gemeenteraadsvergadering van 24 september 1908 is besloten voor onderhoud o.a. de Kraayenestervaart aan de gemeente Heemstede over te dragen. De Crayenestervaart vormt sinds de annexatie van 1927 ten dele de grens tussen Haarlem en Heemstede.

Deel van een 18e eeuwse kaart met situering van Crayenest

Crayenest en Crayenhorst

Over de oorsprong van de benaming Crayenest bestaat geen volstrekte zekerheid. Men kan simpel denken aan het nest van een kraai, maar volgens een hardnekkige overlevering gaat de naam terug op het adellijk geslacht van Krayenhorst, dat over een slot moet hebben beschikt. Deze familie behoorde in de mannelijke lijn tot de heren van Haarlem. Rijkarchivaris mr.J.W.Groesbeek meent dat hun kasteel bij de Crayenhorstergracht, nu Nassaulaan moet hebben gelegen. Mogelijk was deze gracht, geheel of gedeeltelijk, de slotgracht ervan. Na de moord op graaf Floris V werden de bezittingen van de Crayenhorsten geconfisqueerd  en is het kasteel niet meer herbouwd. Hofstede Te Crayenest dateert pas uit de zeventiende eeuw.

In Lams “Handvesten en Privilegiën van Kennemerlandt” (1664) wordt een beschrijving gegeven van de Heerlijkheid van Heemstede en ten aanzien van Crayenest het volgende gezegd: “Soo voort gaende, genaekct men de Gasthuys-Santvaert, daer de welbebouwde ende betimmerte Buurte begint, het Kraye-nest genaemt, van waer de jurisdictie noch verwijdert tot aen de Blauewe-steen, staende aen ’t groot Wandel-padt, in het begin van Haarlemmerhout (…)”. Door het buurtschap liep de Heemsteder Wech van en naar Haarlem. In 1732 waren van de 18 percelen in deze buurtschap 14 woonhuizen, waarvan 5 herenhuizen van hofsteden, namelijk: het Huis te Crayenest, Leeuwenhooft, Bronstee en aan de Houtzijde: Middellaan en Zuiderhout. Verder lagen hier enkele boerderijen, warmoestuinen ofwel tuinderijen en een zevental blekerijen. Tevens lag in dit gebied een concentratie van herbergen, bedoeld als overnachtings-mogelijkheid na sluiting van de stadspoort en verder als pleisterplaats na een wandeling in de Hout. Enkele namen zijn: Bethlehem (’t Vosje), Jerusalem, Emaus (hieraan herinnert de nog bestaande Emauslaan), Rome, de Hollander, Rosendaal (1).

Herberg Oudt Roomen op een tekening van D.A.Clemens uit 1770. De brug vormde de natuurlijke grens van Crayenest met de Haarlemmerhout

In een generale ordonnantie op alle zes “distincte” buurten (2) van 15 oktober 1755 is een exacte omgrenzing van de Crayenesterbuurt omschreven. Ten noorden begrensd door de Hout, ten westen van de Houtvaart  tot aan de heerlijkheid Berkenrode (Aerdenhoutslaan), ten zuiden de Herenweg en met een rechte lijn oostwaarts tot aan het Spaarne. De ambachtsheer van Heemstede werd in elk van de zes buurten vertegenwoordigd door dekens en vinders, die toezicht hielden. In de Crayenest waren dat Hendrik Vrins (deken) en  Symen van der Feits en Teunis Reynierszoon als vinders. In 1787 telde het ambacht Heemstede 196 gezinnen, waarvan slechts 18 onder Crayenest. De “Stad en Dorpbeschrijver van Kennemerland” (1796) wijdt liefst 13 pagina’s aan Heemstede plus nog eens 4 aan de buurtschappen Krajenest, de Heeren Zandvaart en de Glip (ook Princebuurt geheten).

Buurtschap Crayenest met hofstede Leeuwenhooft (Hendrik Spilman, circa 1763) Vooraan rechts herberg Rosendaal, voorheen naar de eigenaar Emaus geheten. Daarin herinnert nog de Emauslaan lopende van Crayenest naar de Wagenweg.

“Aangenaam gelegen buurt” zonder school en kerk

Over Krajenest geeft de auteur L. van Ollefen de volgende informatie: ‘Deze is een zeer aangenaam gelegen buurt, even als de andere buurten, van welken wij thans moeten spreeken, de gedaante van een dorp hebbende. Zij heeft haaren naam ontleend van het daar in gelegen Huis te Krajenest, dat ook wel, zegt zeker schrijver “mogelijk te recht Krajenhorst genaamd wordt”, als voorheen van de zogenaamde Edelen van dien naam behoord hebbende; thans is het eene aanzienlijke buitenplaats. Voords is van deze buurt niets bijzonders aantetekenen; de bewooners geneeren zig meest met den dienstbaaren arbeid op omgelegene hofsteden en velden; zij zijn over het geheel genomen van den Gereformeerden of Roomschen Godsdienst: de eerstgemelden gaan te Heemstede te kerk, en de Roomschgezinden te Berkenroo, alwaar zij eene goede kerk hebben: de kinderen gaan ook te Heemstede school: sedert eenige jaaren is evenwel te Berkenroo voornoemd mede een school aangelegd, waarvan vele nabijgelegene huishoudens gebruik maken – De armen en weezen der buurt, worden onderhouden en verzorgd, als hier vooren onder Heemstede gesegd is.’

‘Gezigt tussen ’t huys te Crajenest en Bronstee’ op een tekening van Hendrik Spilman uit omstreeks 1750. Met twee molens, 1 aan de Heemsteedse zijde (intussen afgebroken) en 1 aan de overzijde van het Spaarne.Afgebeeld zijn weilanden waar tegenwoordig de Schilderswijk is gelegen

Van Heemstede liep een “voetpad” van Heemstede, Bronstee, Crayenest en via de Hout naar Haarlem. De “grote” weg: de Wagenweg/Heerenweg liep van Haarlem via Berkenrode, Heemstede en Bennebroek naar Leiden. Rond de twee bruggetjes over de Crayenestervaart lagen de meeste panden. De ene houten brug lag aan het begin van de Emauslaan en de tweede iets noord-oostelijker heette de zogenaamde Blauwe Brug (thans overgang van Heemsteedse Dreef naar Zuiderhoutlaan), omdat het hekwerk tot in onze tijd blauw is geverfd. Meer naar het oosten in de richting van Spaarne is een voetbrug over de Crayenestervaart aangelegd. Over de verbeelding van die 17e eeuwse kwakel, die menige beeldend kunstenaar inspireerde voor een tekening, gravure of schilderij, is eerder gepubliceerd in nummer 98 van dit blad (november, 1998). Een deel van het buurtschap met o.a. hofstede Leeuwenhooft, waar sinds 1966 verzorgingshuis St. Jacob in de Hout is gelegen, nabij herberg Emaus, is afgebeeld op een aquarel en gravure van Hendrik Spilman uit 1762. Op een andere tekening van dezelfde kunstenaar uit omstreeks 1750 “Gezigt tussen ’t huys te Crayenest en Bronste” zien we voornamelijk bouw- en weilanden met in de verte aan het Spaarne twee molens en drie opstallen. De twee rustieke bijgebouwen van het vroegere Leeuwenhooft, de stallen en het tuinhuis aan de Emauslaan zijn gelukkig behouden. Daarmee bleef de typisch landelijke sfeer gehandhaafd. Op de terreinen met een grootte van circa 12 hectare is eerder het prachtige sportcomplex van de voetbalclub H.F.C. aangelegd.

Cray

’t Huis Crayenest, in Schoemaker Atlas, 1731 (Koninklijke Bibliothek)

Teking van het huis te Crayenest door Cornelis Pronk (1691-1759) (Teylers Museum)

Tekening van het huis te Crayenest door Cornelis Pronk (1691-1759) (Teylers Museum)

Crayenest1

Huis te Crayenest; ingekleurde tekening door Cornelis Pronk, circa 1700-1735 (NHA)

Nieuwbouw en opgaan binnen Heemstede

Sinds omstreeks 1900 is geen sprake meer van een afzonderlijk buurtschap, zoals binnen de gemeente Heemstede tegenwoordig enkel nog voor de Glip van toepassing is. In de jaren twintig van de vorige eeuw zijn in dit gebied villa’s en herenhuizen gebouwd: Crayenestersingel, Adriaan Pauwlaan en Crayenesterlaan (sedert 1927 gemeente Haarlem). In 1932 is de Crayenesterkade, lopende van de Lanckhorstlaan tot de Adriaan Pauwlaan en het Crayenesterpad, lopende van de Adriaan Pauwlaan tot het houten bruggetje over De Crayenestervaart, bij raadsbesluit gewijzigd in Crayenestersingel. Op 20 december 2002 is de naam met een straatnaambord Crayenesterpad in ere hersteld. In de periode van het Interbellum zijn de meeste panden gebouwd door verscheidene bouwbureaus en aannemers zoals Kwak, Baalbergen & Volkers e.a. Hierbij waren enige tientallen architecten betrokken: Korringa, Klaas Jonkheit, J.W.Hoenders, J.H.Groenewegen, M.Janssen etcetera.

Crayenest2

                            Blauwe brug en omgeving Crayenest. F.A.Milatz, 1800 (NHA)

Blijkens een artikel in het Reformatorisch Dagblad van 22 mei 2003 woonde de protestants christelijke romanschrijfster Rie van Rossum (1903-1973) tot 1941 ineen huis “’t Crayenest’” geheten, Crayenestersingel 24. Dit pand is tegenwoordig naamloos, in tegenstelling tot de witte villa op het adres Adriaan Pauwlaan 5, dat “Kraaije nest” heet.

Uit  1928 dateert de stenen Maris- of Maurits brug over de Crayenestervaart bij de Weissenbruchweg voor het bouwplan “Bronstee” in de nieuwe Schilderswijk. Drie jaar later is door de Dienst van Openbare Werken Heemstede ter verbinding van de Pieter de Hooghstraat (in Heemstede) en Willem de Zwijgerlaan (Haarlem) de Crayenesterbrug  gebouwd. Bij deze en andere bruggen zijn  beeldend kunstenaars als H.A. van den Eijnde en Mari Andriessen betrokken geweest.  Ten slotte heet de brug over de Crayenestervaart in de Adriaan Pauwlaan: Bosch en Hovenbrug.

Crayenestersingel op een ansichtkart uit omstreeks 1950

Crayenestersingel op een ansichtkart uit omstreeks 1950

De (protestantse) Bosch en Hovenschool stamt uit 1924, de openbare Bronsteeschool is in 1927 geopend en de openbare Crayenesterschool onder architectuur van H. Korringa kwam in 1938 gereed. In 1949 vond op het terrein van laatstgenoemde school uitbreiding met een kleuterschool plaats. De voorgenomen uitbreiding van deze basisschool zal naar mag worden gehoopt, dankzij de bemoeienissen van buurt en VOHB, architectonisch meer in overeenstemming komen met het historisch-esthetische karakter van de singel en omgeving, zoals hierboven vermeld intussen 210 jaar geleden reeds beschreven als ‘een zeer aangenaam gelegen buurt.’

Hans Krol

Een anonieme 18e eeuwse tekening van de herberg Emaus

(1) Een beschrijving van diverse taveernes en buitenplaatsen is o.a. te vinden in: J.W.Groesbeek: Heemstede in de historie. 1972.

(2) Houterbuurt, Napelsbuurt, Crayenesterbuurt, Zandvoorterbuurt, Dorpsbuurt en Glipperbuurt.

Foto van huis De Kraaienhorst, gebouwd circa 1905, uit 1907 aan de Crayenesterlaan [met dank aan Anja Kroon]

Het huis, genaamd 'Crayenest', Crayenesterlaan 132. Hier verbleven de klassen 3 en 4 van seminarie Hageveld, dat bezet was, tussen 1942 en 1944.

Het huis, genaamd ‘Crayenest’, Crayenesterlaan 132. Hier verbleven de klassen 3 en 4 van seminarie Hageveld, dat bezet was, tussen 1942 en 1944.

Een slaapzaal op de zolder van huize Crayenest tijdens de oorlog met rechts Frans Wüst (Uit: Jaarboek 2006 Hageveld)

Een slaapzaal op de zolder van huize Crayenest tijdens de oorlog met rechts Frans Wüst (Uit: Jaarboek 2006 Hageveld)

Op de terreinen van Leeuw en Hooft + Bronstee zijn in de jaren 20 en 30 vn de vorige eeuw herenhuizen gebouwd. Hier een artikel uit tijdschrift 'Het Leven' van 1927, p. 343,

Op de terreinen van Leeuw en Hooft en het meer oostelijk gelegen  Bronstee zijn in de jaren 20 en 30 van de vorige eeuw herenhuizen gebouwd. Hier een artikel uit tijdschrift ‘Het Leven’ van 1927, p. 343.