EEN ‘VOLKSCHE BOEKHANDEL’ (1942-1945) AAN DE BINNENWEG EN WAT DAARAAN VOORAF GING In 2009 is de archiefverzameling van de Historische Vereniging Heemstede Bennebroek verrijkt met een kleine maar opmerkelijke verzameling van NSB-memorabilia. Deze zijn afkomstig uit de nalatenschap van de heer C.P.H.Verbeek, in 2002 overleden en op 17 juli van dat jaar ter aarde besteld op de algemene begraafplaats aan de Herfstlaan. Tijdens de oorlogsjaren woonde hij Koediefslaan 20 en was Verbeek lid van de plaatselijke afdeling van de Binnenlandse Strijdkrachten (BS), op 5 mei 1945 betrokken bij een arrestatieploeg. Toen zijn allerlei propagandamaterialen van NSB’ers in beslag genomen. O.a. draagspeldjes, ansichtkaarten met afbeeldingen van NSB en SS-kopstukken, plaquettes van Hitler, kranten e.d. Bij de ‘foute’ politiechef P. Kramer, die overigens al eind maart 1944 was ontslagen door de hoogste nazi-Duitse politiechef in ons land Rauter, omdat hij al te fanatiek de Duitse bezetters voor de voeten liep, op zijn huisadres Raadhuisstraat 24. Tot deze ‘oorlogstrofeeën’ behoorden onder meer een kogelhuls, boksbeugel en emaille naamplaatje met opschrift ‘P.L.G.Kramer’. Op de Franse pagina van een Duitse uitgave en vertaalde editie van Hitler’s ‘Mein Kampf’ heeft de heer Verbeek met potlood geschreven: “Oorlogsbuit. B.S. mei 1945 uit N.S.B.winkel Binnenweg t.o. galerij Heemstede”. Naar aanleiding van een bericht in weekblad ‘de Heemsteder’ werd ik gebeld door een mevrouw die zeer geschrokken was, na het adres Binnenweg 91 gelezen te hebben. Zij had namelijk omstreeks 1940 als verkoopster in deze boekwinkel gewerkt in de tijd dat deze werd geleid door mevrouw La Chapelle die vanwege haar jood-zijn de zaak niet mocht voortzetten en uiteindelijk in een concentratiekamp omkwam. Zij vertelde nog een getuigschrift van haar te bezitten, maar liet onmiddellijk weten anoniem te willen blijven. Haar telefoontje was reden voor enig nader archiefonderzoek.

Boek- en kunsthandel Pistorius (1934-1939)

fff40ab3-d243-be38-4302-609de65777bc (1)

Bericht uit de Eerste Heemsteedsche Courant van 23 november 1934

14ce489e-cee8-c142-9baa-3238e60a0d82

Eerste Heemsteedsche Courant, 7 juni 1935

Advertentie uit de Heemsteedse Courant van 1934

Advertentie uit de Heemsteedse Courant van 1934

Hendrik J.Pistorius (1890-1954) startte een boekhandel/uitgeverij op het adres Zijdstraat 61 in Aalsmeer. Tevens gaf hij in eigen beheer prentbriefkaarten uit die in de winkel werden verkocht. In oktober 1934 begon hij tevens een boekhandel in Heemstede op het adres Binnenweg 91. In de winkel werden boeken verkocht, maar konden ook (blauw- ofwel ozalid-drukken ofwel kopieën worden besteld (1).Hij gaf o.a. Jan Wiegmans’ ‘Schoolkaart van Haarlem’ uit in 1935.

Pistorius

Advertentie van boekhandel Pistorius uit 1936

Boekhandel  Kennemerland (1939-1941/1945)

Portret van Johanna Hedwig (Hannie0 van Straaten

Portret van Johanna Hedwig (Hannie0 van Straaten

Mevrouw Johanne Hedwig van Straaten is op 17 februari 1891 in ’s-Gravenhage geboren, als dochter van Isaac van Straaten en Caroline Israels. Zij trouwde in 1912 met Ph.C.la Chapelle, welk huwelijk in 1924 is ontbonden. Ondanks een echtscheiding hield zij de naam La Chapelle aan. In Heemstede woonde zij aanvankelijk in de Antonis Duycklaan en verhuisde in 1939 naar de Maarten Hobbemastraat 25. In 1937 had zij de winkel overgenomen van de heer Pistorius en was daarmee eigenaresse geworden van het pand Binnenweg 91. In 1939 is de naam van de boekenzaak gewijzigd in ‘Kennemerland’, soms komt echter de naam ‘Hedwig’ in de archieven voor, de voornaam van de nieuwe boekhandelaarster. Op 8 maart 1940, dus nog voor Duitsland ons land binnenviel werd, door de politie bij de volgende boekhandels het propagandaboek ‘Eigen woorden van Hitler’ van Hermann Rauschning in beslag genomen: J.W.Daudeij Jr. (4 exemplaren), Hedwig aan de Binnenweg (4 stuks), D.van Mourik (8 exemplaren) en M.Sas  (5 exemplaren).  (2)

Advertentie van boekhandel Kennemerland uit 1939

Advertentie van boekhandel Kennemerland uit 1939

Censuur kwam in de volgende bezettingsjaren veelvuldig voor. Zo werd op 26 februari 1941 op last van de Procureur Generaal de Enkhuizer Almanak geconfisqueerd en is tevens uitgevaardigd dat men het tijdschrift ‘De Jongeman’ niet meer in voorraad mocht hebben. In augustus van dat jaar werd bij boekhandel M.Sas een onderzoek ingesteld omdat volgens een anoniem schrijven daar anti-Duitse geschriften zouden worden getypt en verspreid. Februari 1941 is op last van de Duitse bezetter een lijst opgesteld van 323 joodse personen die op dat moment in Heemstede woonachtig waren. Daarvan ontvingen 236 het predicaat ‘Volljude’, waartoe mevrouw La Chapelle-van Straaten behoorde. Eind 1940 tot 1942 verhuisden bijna 140 joden naar Amsterdam, het Gooi of elders. Tenzij met succes ondergedoken is het merendeel van de Nederlandse joden via doorgangskamp Westerbork naar Duitse kampen vervoerd. Mevrouw De la Chapelle-van Straaten moet een aimabele vrouw zijn geweest is mij gezegd. Ofschoon joods beleed zij het remonstrantse geloof. Van haar is enkel in openbare bronnen te vinden dat zij op 17 oktober 1941 in het bevolkingsregister is uitgeschreven en per 25 november van dat jaar stond geregistreerd in de plaats waar zij opgroeide Den Haag met als huisadres Frederikstraat 157. Op een onbekend tijdstip is zij via Westerbork op transport gesteld richting Nazi-Duitsland en zoals blijkt uit een aantekening op de bevolkingskaart: “overleden 12 mei 1945 Theresienstadt”. Dat betekent vier dagen na de bevrijding van het in Tsjechslowakije gelegen concentratie- kamp door het Russische Rode Leger, naar wordt aangenomen als gevolg van ontberingen en uitputting. Ook haar jongere zuster Marie Mathilde van Straaten, geboren in 1897 en van juni 1940 tot eind november 1941 wonende op de bovenverdieping van Binnenweg 91 kwam om, namelijk in vernietigingskamp Auschwitz op 21 januari 1943. Hun namen zijn in 1995 opgenomen op een door Marcel Bulte met medewerking van Dolf Böing samengestelde ‘In Memoriam’- lijst van 140 ‘Omgekomen of vermiste Joodse burgers uit Heemstede’ onder de naam Johanna (Hedwig) van Straaten. Bovendien vermeld in een door de SDU uitgegeven boekwerk ‘In Memoriam’ (1995) met de namen van 101.414 Joodse oorlogsslachtoffers uit Nederland. Vandaag de dag ook digitaal op het internet raadpleegbaar via de website: www.joodsmonument.nl

Advertentie uit de Eerste Heemsteedsche Courant van 1940

Advertentie boekhandel Kennemerland (J.H.La Chapelle-van Straaten) uit de Eerste Heemsteedsche Courant van 1940

Curriculum vitae: Johanna Hedwig (Hannie) van Straaten werd geboren op 17 februari 1891 te ‘s-Gravenhage.  Zij was de dochter van Isaac van Straaten en Caroline Israels. Zij bezocht het Gymnasium Haganum vanaf 1903 maar deed geen eindexamen, omdat zij zich aan de huishouding ging wijden. trouwde op 9 juli 1912 met Philip Céleste La Chapelle, acteur. In 1924 gescheiden. Drie dochters. Na het verkrijgen van de diploma’s daarvoor, werkzaam in boekhandels, eerst in Den Haag, vanaf 1937 op de Binnenweg in boekhandel ‘Hedwig’, voorheen Kennemerland aan de Binnenweg 91 in Heemstede. Op 8 maart 1940 werden 4 exemplaren van ‘Hitlers eigen woorden’ door de politie in beslag genomen. In 1942 door de NSB uit de boekhandel gezet. Na een poosje in de Frederikstraat 157 in Den Haag gewoond te hebben, samen met haar zuster opgehaald en op 26 november 1942 naar Westerbork gevoerd. Daar was ze, waarschijnlijk omdat ze Remonstrants gedoopt was , min of meer beschermd. Op Dolle Dinsdag, 4 september 1944, als zogenaamde  ‘gedoopte Jood’ met alle andere Joden uit Westerbork naar Theresiënstadt gevoerd. In Theresiënstadt evenals in Westerbork wijdde zij zich met grote liefde en opoffering aan de verpleging van ouderen en zieken. Waarschijnlijk als gevolg van vlektyfus besmet. Twee dagen na de bevrijding door de Russen is zij daar op 12 mei 1945 overleden. Haar naam komt voor op een gedenksteen 1940-1945 van tijdens WOII omgekomen leraren en leerlingen van het gymnasium, mei 1948 onthuld in de hal van de school. Een samenvatting van door Johanna Hedwig La Chapelle-van Straaten vanuit het kamp Westerbork tussen 25-11-1942 en 8-8-1944 verzonden brieven aan haar dochter Suze zijn in een boek ‘Helden – Slachtoffers Heldhaftige Slachtoffers; gymnasium Haganum 1940-1945, samengesteld door haar nicht Evelien van Leeuwen-van Straaten  in 1996 gepubliceerd bij uitgeverij ‘De Nieuwe Haagsche’.

Kaart Johanna Hedwig van Straaten uit bevolkingsregister Heemstede

Kaart Johanna Hedwig van Straaten uit bevolkingsregister Heemstede

Volksche Boekhandel (1941-1945)

In 1940 is door de Duitse bezetters uitgeverij ‘Westland’ in het leven geroepen die Duitsvriendelijke lectuur op de markt bracht en was voortgekomen uit de beruchte stichting ‘De Misthoorn’. Westland zette een eigen keten boekwinkels op, de zogenaamde ‘Volksche’ boekwinkels, waarvan er in 1943 zo’n 23 in ons land bestonden. De uitgeverij gaf honderden titels uit, oorspronkelijk Nederlandse publicaties van leden van de Kultuurkamer, evenals vertalingen uit het Duits, uiteraard allemaal in nationaalsocialistische geest. In januari 1941 lieten de Duitsers een onderzoek instellen naar joden in de boekenbranche. Het resultaat viel mee. Van de 1.450 boekhandels waren er slechts 36 injoodse handen; van de 350 uitgeverijen tien en van de 950 commerciële lees- en winkelbibliotheken maar zestien. De antiquariaten hadden daarentegen verhoudingsgewijs meer joodse eigenaars. Van de eigenaars is het lot bekend. De meeste joodse zaken kwamen onder beheer van ‘Westland’, andere winkels zijn geliquideerd. Omdat in Heemstede ‘Kennemerland’ niet langer mocht worden voortgezet door mevrouw La Chapelle van Straten is deze als Arische ofwel Volkse boekhandel vanaf 2 maart 1942 gedreven door J. Rigter uit Amsterdam die al na vijf maanden vertrok na onenigheid over het te voeren beleid.  In het anti-Joodse blad ‘De Misthoorn’ verscheen o.a. 13 juni 1942 de volgende advertentie van ‘De Volksche Boekhandel’, Binnenweg 91, Heemstede en kiosk Zandvoortselaan Heemstede-Aerdenhout: ‘Leert den Jood in al zijn wreedheid kennen, door het lezen van De Monyé: Het Joodsche Slachten. ƒ 1.10 Verder groote keuze van werken die het Joodsche vraagstuk helder behandelen.’  In de plaats van Rigter kwam een mevrouw Cox die het na 9 maanden voor gezien hield.  Per 7 mei 1943 fungeerde als zetbaas de in Amsterdam geboren D.J.IJkema. Naast boeken en tijdschriften werden ook fotobladen, ansichtkaarten en NSB-propagandamaterialen verkocht. Op 5 mei 1945 vroeg deurwaarder Elbrink wegens beslaglegging om toezicht te houden op de ‘Volksche Boekhandel’ aan de Binnenweg waar dezelfde dag is ingebroken. Na de Bevrijding waren uitgeverij en boekhandel in ons land totaal ontwricht. Papier en voorraden ontbraken en men was de eerste maanden nauwelijks tot enige activiteit in staat. In het ‘Nieuwsblad voor den Boekhandel’ van 17 mei 1945 zijn behalve enkele schorsingen van 65 foute Volkse boekhandelaren de erkenningen vervallen verklaard. Eén in Zandvoort, één in Haarlem (Anegang 10) en één in Heemstede: ‘De Volksche Boekhandel v/h Kennemerland, Binnenweg 91’. Dat betekende dus na 11 jaar het einde van deze boekwinkel. Boekhandel Van Ostade in de Schilderswijk bestaat thans nog altijd. Van Mourik, sinds 1929 aan de Bronsteeweg gevestigd, nam de heer Jacob Blokker in 1956 over. Blokker’s Boekhandel floreert  tegenwoordig in de winkelgalerij van de Binnenweg.

Advertentie van De Volksche Boekhandel in Heemstede, ondertekend door kameraad J.Rigter. Uit: De Misthoorn, 7 maart 1942

Advertentie van De Volksche Boekhandel in Heemstede, ondertekend door kameraad J.Rigter. Uit: De Misthoorn, 7 maart 1942

Nieuwe bestemming voor pand Binnenweg 91

Het rechter pand is Binnenweg 91, Heemstede, vandaag de dag (foto Marloes van Buuren)

Na 26 juli 1945 is de opgeheven boekwinkel in bezit geweest van J.W. van der Landen en van 1946 tot 1967 van P.J. Smit. Sinds1970 ineigendom van Nederlandse Chinezen. Lange tijd bevond zich hier het in de jaren 80 en 90 gerenommeerde Chinees-Indisch restaurant Tai Hao (3). Hun namen niet wetend herinner ik me goed de hardwerkende kale man bij de afhaalservice evenals de altijd keurig verzorgde en vriendelijk groetende baas die aan de Heemsteedse Dreef woonde. Zoals de 17e eeuwse dichter Bredero echter reeds zei: “Het kan verkeren”. Na een grondige verbouwing tot winkelruimte en een appartement op de eerste verdieping in 2003 maakt het pand momenteel deel uit van een succesvolle winkelketen ‘Lifestyle’ met intussen al 19 filialen en een groothandel in Hoorn, gestart vanuit Heemstede. Noten (1) Deel van het bedrijfsarchief is in een dossier bewaard gebleven in de bibliotheek van de Koninklijke Vereniging van het Boekenvak (KVB) in de Universiteitsbibliotheek van Amsterdam. (2) Voor zover nog aanwezig in het politiebureau mochten na de bevrijding de tijdens de mobilisatie en  oorlogsperiode in beslag genomen worden teruggehaald, met uitzondering van boekhandelaar Daudeij in verband met zijn NSB verleden. (3) Vernoemd naar een figuur uit de Chinese mythologie. ================================================================== Volgens een opgave van de bezetters telde Heemstede op 7 april 1941 in totaal 12 (openbare/commerciële) bibliotheken. Deze beschikten gezamenlijk over 36.163 boeken en telden 2.676 ingeschreven leden. Zes boekerijen hadden een confessioneel karakter, de andere zes waren aangesloten bij de Nederlandschen Bond voor Bibliotheekhouders, Heerengracht te Amsterdam, te weten: 1. D.J.Schol, Adriaan van Ostadeplein 14  [Boekhandel, kantoorboekhandel en leesbibliotheek; bekend als het ‘Huis met de Klok]. 2. D.van Mourik, Bronsteeweg 4a. [Boekhandel, kantoorartikelen en winkelbibliotheek] 3. Boekhandel ‘Kennemerland’ , Binnenweg 91. 4. Van Eijk, Binnenweg 49 [Boekhandel en leesbibliotheek; tevens agentschap van Van Gend en Loos en gespecialiseerd in ansichtkaarten van Heemstede]. 5. M.Sas, Zandvoortselaan 47 [Boek- en kunsthandel ‘Boekenrode’]. 6. T.Plomp, Zandvoortselaan 165 [Kantoorboekhandel en bibliotheek; tevens speelgoedwinkel]. Niet genoteerd was: 7. J.W.Daudeij, Raadhuisstraat 10 [Boekhandel en leesbibliotheek; voorheen van G.T.Oosterhoorn]. Ten slotte: confessioneel en bij veel ouderen in de herinnering nog bekend is de firma R & D. Jonckbloedt, Binnenweg 1 [Rooms-Katholieke boekhandel en leesbibliotheek; tevens verkoop van religieuze artikelen zoals kruizen, heiligenbeeldjes e.d.]. Deze zaak sloot in 1971. Na vertrek van ‘de Zanderij’ en een recente verbouwing en uitbreiding vestigden zich hier naast de IJzeren Brug een casino en daaronder lunchroom ‘Bij Bomans’, na een verhuizing vanuit het pand Raadhuisstraat 54.

Binnenweg 91 Heemstede, thans met winkel Lifestyle (foto Anja Kroon).

Rechts: Binnenweg 91 Heemstede, thans met winkel Lifestyle (foto Anja Kroon).

=============================================================

Persoonsgegevens Hannie la Chapelle-van Straaten: gedenksteen 1940-1945 Gymnasium Haganum

Persoonsgegevens Hannie la Chapelle-van Straaten: gedenksteen 1940-1945 Gymnasium Haganum

Archieven en literatuur

– Archief van de Burgerlijke Stand Heemstede [met dank aan de heer Dolf Böing]. – Archief Heemstede 1940-1945. Noord-Hollands Archief Haarlem. – M.Bulte en H.Krol. Heemstede 1940-1950; een gemeente in bezettingstijd. 1995. – V.C.Klep (samenst.). Uittreksel dagrapporten gemeentepolitie Heemstede 1939-1945, tweede herziene uitgave, 1996. – L. Lewin. Het clandestiene boek 1940-1945. 1983. – A. Venema. Schrijvers, uitgevers en hun collaboratie. Deel 4 Uitgevers en boekhandelaren. 1992. – Th. Wink. De uitgeverij en de boekhandel. In: Onderdrukking en verzet; Nederland in oorlogstijd. Deel II, pag. 569-577. Hans Krol