VERBORGEN IN BOEKEN

De tentoonstelling in het Noord-Hollands Archief (september-oktober 2009) droeg de titel ‘Wie het kleine niet eert’. De getoonde ex librissen en gelegenheidsgrafiek (in opdracht gemaakte kaarten voor bijvoorbeeld Kerstmis of een geboorte) waren bijeengebracht door leden van de Kennemer Ex Libris Kring. Deze club kwam in 2004 voor het eerst bijeen om  informatie uit te wisselen over verzamelingen en kunstenaars en om te ruilen. De Kring komt sindsdien twee keer per jaar bij elkaar, steeds bij een van de deelnemers thuis. Op deze manier verzamelen we steeds meer informatie over en afbeeldingen van kunstenaars die in onze regio gewoond en gewerkt hebben. Dit moet uiteindelijk tot een boek leiden. Er is ook een landelijke vereniging, Exlibriswereld, die een kwartaaltijdschrift uitbrengt en ledenvergaderingen en ruilbijeenkomsten organiseert.

Wat is een ex libris?

Veel mensen schrijven hun naam voor in een nieuw gekocht boek om aan te geven ‘dit boek is van mij’. Soms is de naam vervangen door een prentje met de woorden ‘ex libris’ en de naam van de eigenaar, al dan niet in combinatie met afbeeldingen die iets zeggen over het beroep of een hobby van deze persoon.  Degene wiens naam op het ex libris staat noemen wij de ‘naamgever’. Zo’n ingeplakt prentje is een ‘boekmerk’ ofwel ‘ex libris’. De letterlijke betekenis van ‘ex libris’ is ‘uit de boeken van’. Ex librissen zijn er in allerlei soorten en maten. Van een simpel etiketje of tekening tot een prachtig, door een kunstenaar vormgegeven, grafisch werkje.

Grafische technieken

Er zijn talloze boeken over de verschillende grafische technieken en over de diverse  kunstenaars en de door hun gemaakte ex librissen. Zeer aanbevolen is Kleine Prentkunst in Nederland in de 20ste eeuw, samengesteld door Tom van Koolwijk en Chris Schriks (De Walburg Pers, Zutphen). Enkele technieken die bij het maken van ex librissen gebruikt worden zijn:

– diepdruk (o.a. ets en kopergravure)

– hoogdruk (o.a. houtsnede en linosnede)

– lithografie (steendruk/vlakdruk);

– zeefdruk (seriegrafie/doordruk of silkscreen)

– fotomechanische reproductie (o.a. lijncliche en offsetdruk)

– typografie (in twee kleuren of handgekleurd)

– kalligrafie

– en tegenwoordig steeds vaker ontwerpen gemaakt op een computer.

Heemsteedse makers van ex librissen

H.J. Beck – Over hem is mij weinig bekend, volgens een verhuisbericht woonde hij enige tijd op de Valkenburgerlaan 30. Ik ken van hem drie ex librissen.

Hans Beers (1891-1979)- graficus, tekenaar, schilder en monumentaal vormgever. Mij zijn zeven ex librissen van hem bekend. Hij woonde van 1923 tot 1927 in Heemstede.

Willem Bogtman (1882-1955)- fabrikant, leraar tekenen, glazenier en schilder. Er bestaat een werklijst met dertien ex librissen erop afgebeeld. Hij woonde van 1909 tot 1917 in Heemstede.

Lou van Dijk (1910- ?). Er zijn vijf ex librissen van hem bekend. Hij woonde enige jaren in Heemstede, rond 1944.

Dirk Harting (1884-1970) –  schilder, tekenaar, graficus. Woonde van 1923 tot 1970 in Heemstede. Heeft tenminste één ex libris gemaakt, voor F. Bothma.

Jac Jacobs (1884 – 6 mei 1968) – tekenaar, leraar en edelsmid. Hij woonde tussen 1939 en 1950 in Heemstede. Van hem is mij slechts één ex libris bekend voor de orgeldeskundige Abraham Brom jr. (1881-1960), die bij de universiteitsbibliotheek van Utrecht werkzaam was.

Exlibris voor orgeldeskundige A.Brom gemaakt door Jacob Andries Jacobs in 1912

Exlibris A.Brom jr. 1912

Exlibris A.Brom jr. 1912

Dingeman Korf (1906-1982) – schilder. Hij woonde omstreeks 1969 in Heemstede. Hij schreef boeken over Nederlandse tegels en majolica en heeft meerdere ex librissen gemaakt, o.a. voor zijn broer Jan Korf (1920-2008).

Jan van Krimpen (1892-1958) – graficus, auteur, kalligraaf en typograaf. Hij woonde van 1930 tot 1958 in Heemstede en heeft vier ex librissen gemaakt o.a. voor de dichter J. Greshoff.

Olga Lohman (1937- ) – ontwerpster. Ze woont in Heemstede en heeft tot nu toe vier ex librissen gemaakt.

Chris Lebeau (1878-1945) – kunstnijveraar, glazenier, tekenaar, graficus, sieraadontwerper en schilder. Hij woonde van 1913 tot 1914 in Heemstede. Van hem bestaat een werklijst met 43 ex librissen.

Herman Nijgh (1909-2000) – schilder, ontwerper en tekenaar. Hij woonde van 1962 tot na 1969 in Heemstede. Van hem is mij 1 ex libris bekend.

Anton Pieck (1895-1987) – graficus, schilder en tekenaar. Hij woonde vanaf 1922 enige jaren in Heemstede. Van hem zijn 153 ex librissen bekend.

Sjoerd de Roos (1877-1962) – schilder, bibliothecaris, boekkunstenaar, typograaf en tekenaar. Woonde enige jaren in Heemstede. Van hem zijn meer dan 20 ex librissen bekend.

Willem Snitker (geb. in 1938 in Heemstede en daar woont hij ook nu nog) – graficus, monumentaal kunstenaar, galeriehouder en schilder. Van hem is mij 1 ex libris bekend.

Auke Tadema (1913-1989) – schilder, illustrator. Hij woonde van 1949 tot 1980 in Heemstede. Van hem is mij 1 ex libris bekend.

May van der Wal-Elink Schuurman (geb. in 1912) woont in Heemstede en had in 2009 een tentoonstelling van haar tekeningen en ander werk. Ze heeft 3 ex librissen gemaakt.

Jan Wiegman (1884-1963) – graficus, tekenaar en schilder. Hij woonde van 1916 tot 1963 in Heemstede. Hij heeft meerdere ex librissen gemaakt.

Ex libris van dokter J.J.H.M.Klessens, gemaakt door Jan Wiegman

Heemsteedse naamgevers

Ik bezit ook ex librissen op naam van personen (de zogenaamde naamgevers) die in Heemstede gewoond hebben:

Daniël Giltay Veth (1898-1985) heeft door vele Nederlandse en buitenlandse kunstenaars ex librissen laten maken. Hij woonde een aantal jaren in Heemstede.

Dick Laan (1894-1973) – filmpionier en kinderboekenschrijver. Bezat  twee ex librissen die beide zijn gemaakt door de kunstenaar Lambert Jansen (1891-1965).

Ex libris van Dick Laan, vervaardigd door Lambert Jansen

F.H.W. v.d. Wal (1910-1999) – chirurg en echtgenoot van May v.d. Wal-Elink Schuurman tekende zijn eigen ex libris.

Ik houd me aanbevolen voor verbeteringen of informatie over kunstenaars en de door hun gemaakte ex librissen die niet in dit verhaal voorkomen. Ook hoor ik het graag als er lezers zijn die een eigen ex libris bezitten of iemand in de familie.

Lambert Hermkens

Hans Krol kan nog het volgende aanvullen:

“De lijst van ‘Heemsteedse makers’ is kan nog uitgebreid worden met Herman Heuff, Joost Swarte, Sem Hartz en Bennebroeker Pieter Wetselaar. Laatstgenoemde werkten als grafisch vormgever bij Joh. Enschedé en Zonen en tekenden en graveerden talrijke ex-librissen. Van Wetselaar staan er liefst 41 afgebeeld in het boek Werk van Pieter Wetselaar(1988). Een aantal is gegraveerd in een bibliofiele uitgave van de niet meer bestaande Haarlemse Carlina Pers. Hij was evenals Van Krimpen en Hartz sterk in kalligrafie en een specialist van het portretexlibris. Er zijn zeker meer Heemsteedse naamgevers. In de loop van de jaren ben ik er bij boekenschenkingen e.d. enige tientallen tegen gekomen. In ieder geval dr. Jaap Meijer, priester B.J.M.Quant, tandarts Jacob Glas en Pieter Wetselaar. Een aantal is gegraveerd in een bibliofiele uitgave van de niet meer bestaande Haarlemse Carlina Pers, van Cees van Dijk, voormalig directeur van de Stadsbibliotheek Haarlem. Wetselaar was evenals Van Krimpen en Hartz sterk in kalligrafie en een specialist van het portret-exlibris.

Portretgravure Charles Dickens, door Pieter Wetselaar, juni 1992:Dickens

Exlibris met portret van Albert Schweitzer door Pieter Wetselaar

Wetselaar

Exlibris voor tandarts Jacob J.Glas uit Heemstede; door Pieter Wetselaar, gebaseerd op een gravure van ‘Naar de tandarts’ door Lucas van Leyden, 1523

Dit ex libris van R.de Haas-van Riemsdijk (Utrecht) is van de hand van Pieter Wetselaar. Mw. de Haas was medeoprichter van de Anton Pieck Club Nederland, vandaar het portret van Pieck.

Silhouet van Pieter Wetselaar, door hemzelf getekend voor: 'Het Beschreven Bla en profil' , 1995

Silhouet van Pieter Wetselaar, door hemzelf getekend voor: ‘Het Beschreven Blad en profil’ , 1995

Fotoportret van grafisch ontwerper Pieter Wetselaar (1923-2000)

Fotoportret van grafisch ontwerper Pieter Wetselaar (1923-2000). In 1988 verscheen bij De Walburg Pers in Zutphen een door kunsthistoricus Rudolf E.O.Ekhart geschreven monografie: Werk van Pieter Wetselaar.

Er zijn zeker meer Heemsteedse en Bennebroekse naamgevers. In de loop van de jaren ben ik er bij boekenschenkingen e.d. enige tientallen tegen gekomen. In ieder geval kunnen worden genoemd: dr. Jaap Meijer, priester B.J.M.Quant, tandarts Jacob Glas en tandarts Peter Wetselaar [zoon van ontwerper Pieter Wetselaar], J.C.Ketner (bibliothecaris), Gerlof Verwey (historicus), W.Bosch (adj.dir. Blikman Sartorius), dominee Dondorp, Anth. van Hees, zangeres Didi Sanders, W.Rosenkrantz en C.M.Kramer-van der Heijden, N.Vos

Exlibris van Jan Ketner met bijbels motief

Exlibris van Jenny van der Lugt, na zuster König lange tijd wijkzuster in Heemstede

Exlibris voor de schoolbibliotheekboeken van de vm. St. Henricus ULO in Heemstede aan de Herenweg

Exlibris van J.P.Dondorp, gereformeerd predikant. Geboren in Heemstede 12 juli 1940, overleden op  16 juli 2004.

Exlibris van J.P.Dondorp, gereformeerd predikant. Geboren in Heemstede 12 juli 1940, overleden op 16 juli 2004.

Exlibris van neerlandicus en publicist dr.J.F.M.Sterck

Exlibris van neerlandicus en publicist dr.J.F.M.Sterck

 

Exlibris van N.Vos. De heer Nicolaas Vos was gemeentesecretaris van Heemstede van 1928 tot 1953. Verwerkt zijn een familiewapen, het wapen van Heemstede en de Nederlandse Leeuw.

Exlibris van N.Vos (1880-1960). De heer Nicolaas Vos was gemeentesecretaris van Heemstede van 1928 tot 1953. Verwerkt zijn een familiewapen, het wapen van Heemstede en de Nederlandse Leeuw.

Foto van Nicolaas Vos, uit Haerlem jaarboek 1960.

Foto van Nicolaas Vos, uit Haerlem jaarboek 1960. Hij was in 1947 mede-oprichter van de Vereniging Oud Heemstede-Bennebroek en hield menige lezing hield over de geschiedenis van Heemstede.

Ex libris van Herman Divendal (1914-1992) door Arnold Pijpers

Ex libris van Herman Divendal (1914-1992) door Arnold Pijpers (1900-1951)

Embleem Katholieke Actie (postbus 2 Heemstede) door Han Bijvoet in 1945 ontworpen

Embleem Katholieke Actie (postbus 2 Heemstede) door Han Bijvoet in 1945 ontworpen

=======================================================================

Ex libris vervaardigd door C.H. Soullié uit Bennebroek die een liefhebber was van kastelen en ridders. Voorstelling van Parcival en de Heilige Graal. Naam van de ontwerper is onbekend.

reeringh

Exlibris van Hans Justus Frederik Hendrik Reeringh, oud-wethouder van Heemstede van 194 tot 1984

 

===========================================

Exlibriswereld. Nederlandse Vereniging voor exlibris en andere kleingrafiek. Secretariaat: Voordorpsedijk 32A, 3737 BK Groenekan, www.exlibriswereld.nl

Lambert Hermkens, Voorhelmstraat 31, 2012 ZM Haarlem, 023-5321803 of 06-23852608  hermkens@hetdolhuys.nl

Mr. Daniël Giltay Veth (1898-1985), advocaat en hoogleraar, liet door diverse kunstenaars ex librissen maken. Deze is van Alice Horodisch-Garnmann

Exlibris verkenningen: Jan, Piet en Matthieu Wiegman., door Lambert Hermkens. In: Exlibriswereld, winter 2013, nummer 4, jaargang 56, blz. 384.

Exlibris verkenningen: Jan, Piet en Matthieu Wiegman., door Lambert Hermkens. In: Exlibriswereld, winter 2013, nummer 4, jaargang 56, blz. 384.

Exlibris Jan, Piet en Matthieu Wiegman, blz. 385 (2 en slot)

Exlibris Jan, Piet en Matthieu Wiegman, blz. 385 (2 en slot)