Tags

, , , , , ,

ARCHEOLOGISCHE VONDSTEN HEEMSTEDE, o.a.

Romeinse terra sigillata scherf met afbelding van een haantje, gevonden in Heemstede (HVHB)

Belangrijkste archeologische ontdekkingen in Heemstede betreffen:

1) Het Oude Slot en omgeving  1947  (1)

2) Berkenrode 1957

3) Hageveld (vm.Porta Coeli etc.) 2004-2005

4) Wilhelminaplein 1977/2017

5) Duitse bodem- en zoldervondsten periode 1940-1945

Bijlagen: 1) kaart prehistorische bewoning Haarlem en omgeving, 2) een persoonlijke jeugdherinnering uit Noord-Brabant

Opgraving Hageveld bij aanleg ondergrondse parkeergarage (foto mw. Lamers-Oudt)

Beschrijvingen in: Overzicht van onderzoeksrapporten.

HET OUDE SLOT:

Het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem beschikt over een aantal vloertegels uit omstreeks 1400 afkomstig van het Huis Te Heemstede

(1) In het najaar van 1947 zijn opgravingen verricht op het terrein van het Huys te Heemstede, ook bekend als het Oude Slot. Dat onderzoek had plaats onder leiding van dr.J.G.N.Renaud, conservator aan de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB). Het oorspronkelijke kasteel is vermodelijk omstreeks 1286 gebouwd, in de 14e eeuw tweemaal verwoest (en herbouwd), alsmede eenmaal beschadigd tijdens de zogeheren Hoekse en Kabeljauwse Twisten. Tussen 1620 en 1639 is het middeleeuwse slot gerenoveerd en verfraaid tot een Renaissancistisch lusthof op kosten van ambachtsheer Adriaan Pauw. In 1810 vond de definitieve afbraak plaats, met uitzondering van o.a. het poortgebouw, de duivenpoort en befaamde “Pons Pacis” ofwel Vredesbrug, een herinnering aan de Vrede van Munster. De oudheidjundige vondsten zijn te onderscheiden in metaal (tin, ijzer, één gouden ring), aardewerk (o.a. steenwerk, majolica, keukengoed en versierd rood geglazuurd aardewerk) en glas [merdendeels beschadidigd. Slechts een klein aantal wijnflessen en medicijnflesjes is gaaf overgeleverd]. Voornamelijk opgegraven in de slotgracht en daterend uit de 17e en 18e eeuw (eerder zijn de grachten schoongemaakt, zodat middeleeuws materiaal vrijwel geheel ontbrak).  Over recente vondsten naar aanleiding van drooglegging slotgracht, zie ook: HeerlijkHeden 2004, nummer 124, blz.58-61

archeo6

archeo5

archeo4

archeo3

http://collectiearcheo2

Bij opgravingen in 1947 gevonden kroontje nabij het Oude Slot (HVHB)

GLASVONDSTEN IN HEEMSTEDE: in het najaar van 1947 zijn opgravingen verricht op het terrein van het Huys te Heemstede, ook bekend als het Oude Slot. Het oorspronkelijke kasteel is vermoedelijk omstreeks 1280 gebouwd en in de 14 eeuw eenmaal beschadigd en twee keer verwoest (en weer herbouwd) tijdens de zogeheten Hoekse en Kabeljauwse Twisten. De landedelen van Heemstede waren ridders die tot de Hoekse factie behoorden. Tussen 1620 en 1630 is het middeleeuwse slot in opdracht van Adriaan Pauw gerenoveerd en verfraaid tot een Renaissancistisch lusthof met twee torens.  In 1810 vond de definitieve afbraak plaats, met uitzondering van het poortgebouw, de duivenpoort en befaamde ‘Pons Pacis’  ofwel Vredesbrug als een herinnering aan de Vrede van Munster. Het archeologisch onderzoek vond plaats door de Rijksdienst van het Oudheidkundig Bodemonderzoek onder leiding van dr.J.G.N.Renaud. De vondsten, te onderscheiden in metaal (tin, ijzer, één gouden ring), aardewerk (o.a. steenwerk, majolica, keukengoed en versierd rood geglazuurd aardewerk) en glas zijn voor een aanzienlijk deel  opgegraven in de voormalige slotgracht en dateren grotendeels uit de 17e en 18e eeuw (eerder zijn de grachten schoongemaakt, zodat middeleeuws materiaal bijna geheel ontbrak). Dat de voorwerpen van glas die zijn ontdekt merendeels beschadigd waren is te wijten aan het feit dat dit materiaal bij breuk werd opgeruimd. Slechts een klein aantal wijnflessen en medicijnflesjes is min of meer gaaf overgeleverd.

overdracht

In 1953 had een overdracht plaats door ROB van de Oude Slot-vondsten aan de gemeente Heemstede (Algemeen Handelsblad, 9 juli 1953

http://collectie.huisvanhilde.nl/?query=Records/relatedid=%5BOject40088%5D&label=Zoekopdracht&showtype=record

Wèl zijn veel brokstukken van fijn glaswerk bewaard gebleven. Het opgegraven materiaal is na omzwervingen (raadhuis, Oude Slot, bibliotheek) grotendeels overgebracht naar het provinciaal archeologisch depot in Heiloo.

Intermezzo: een persoonlijke herinnering. 

In de jaren 50 van de vorige eeuw  woonde ik in Mierlo (Oost-Brabant) en was archeologie, in het bijzonder de prehistorie, mijn grote hobby. Enige jaren later zou het schrift, met name de drukkunst, daarvoor in de plaats komen. In de zandverstuivingen van Budel, Asten, Geldrop, Milheeze en andere plaatsen in Oostelijk Noord-Brabant en Limburg (Neer, Sint Geertruid) liggen (lagen) heel wat voetstappen en naast silexafslag van voorhistorische werkplaatsen is ook menige pijlpunt, krabber, priem en beitel en een enkele maal ook een vuurstenen vuistbijl gevonden of opgegraven. Ik deed mee aan opgravingen in Een (Drenthe o.l.v. professor van der Waals) en Liberchies nabij Charleroi Meest interessante vondst – naast een aardenwerken potje in Jericho, Jordanië – was een zogeheten gravettespits in de gemeente Bakel uit het Paleolithicum ofwel oudere steentijd (Tjonger-cultuur), duizenden jaren voor onze jaartelling. Tijdens de zomervakantie van 1958 bezocht ik met een vriend de Antiquiteiten- en Oude Kunsthandel Dirven in Eindhoven. Gevraagd naar antieke vondsten kwam de toen jonge heer Dirven vanuit het magazijn achter de winkel met een gebakdoos aanzetten, die was gevuld met Syrisch-Romeins glaswerk uit de derde eeuw, afkomstig uit de omgeving van Palmyra: flesjes, pipetten, bekers, een tranenkoker etc. Ogenschijnlijk alles met breuk ofschoon later een sierlijk parfumflesje volkomen gaaf bleek. Wellicht om het verzamelen onder jongeren te stimuleren mocht ik de doos met inhoud voor 25 gulden meenemen. In die tijd voor mij een klein kapitaal. Toch twijfelde ik geen moment, zoals spoedig bleek terecht. Thuisgekomen begreep m’n moeder niet dat zo’n gerenommeerde firma haar zoon al dat onbruikbaar gebruiksglaswerk in de maag had kunnen splitsten. De volgende bleek uit een telefoontje dat Dirven junior het Romeinse glaswerk helemaal niet had mogen verkopen, omdat het door zijn vader nog moest worden gecheckt. De archeoloog ir. W.Kam uit Mierlo-Hout kwam op bezoek en wilde onmiddellijk het tiendubbele betalen toen hij de glasverzameling zag. Doorverkoop bleef uit, wèl zijn latere enkele stukken uit de Romeinse glasschat geruild met een antiquair in Helmond voor onder meer een Griekse vaas uit de zesde eeuw voor Christus en een middeleeuwse kogelpot uit de Kempen. Het restant is intussen zeven keer met mij meeverhuisd met als gevolg wat meer scherven, maar voor het overige staat het kleurrijke glaswerk tegenwoordig in een vitrine van modern glas nog rustig te schitteren.  H.K.

archeo1

Archeo7.jpg

Foto’s uit J.G.N.Renaud. Het Huis en de Heren van Heemstede tijdens de Middeleeuwen. VOHB, 1952

Hilde4

Aardewerken tuinvaas gevonden bij opgravingen Oude Slot Heemstede, 1947-1948, tegenwoordig in archeologisch museum ‘Huis van Hilde’ in Castricum (foto T.A.Out)

aardewerk

Aardewerk van Heemstede. Uit: VI de vondsten, in: J.G.N.Renaud. III Het Huis en de Heren van Heemstede in de Middeleeuwen, pagina  58.

 

brokstukken2

Brokstukken van een borstbeeld gevonden bij opgravingen Oude Slot. Helaas ontbreekt het gezicht zodat we niet weten of het om Adriaan Pauw of een andere persoon gaat.

oranje

De gevonden brokstukken vertonen stilistische overeenkomsten met de terracotta buste van Willem van Oranje in de collectie van het Rijksmuseum. Door het ontbreken van een gezicht bij de brokstukken zullen we nooit weten of het om Willen de Zwijger of mogelijk Adriaan Pauw (Martin Veen, 2009 Huis van Hilde, Castricum)

Hilde1

Bestuursleden en vrijwilligers van de Historische Vereniging Heemstede Bennebroek in maart 2016 op bezoek in het provinciaal archeologisch museum, het huis van Hilde, te Castricum (foto T.A.Out)

Opgravingen Berkenrode in 1956, door H.Halbertsma van het ROB beschreven in: ‘De geschiedenis van de heerlijkheid Berkenrode’, VOHB, 1957, p.32-42.

berk

Bericht over overblijfselen Berkenrode, uit: Algemeen Handelsblad van 25 augustus 1956

 

Berk1

Bericht over oudheidkundig onderzoek Berkenrode, uit dagblad De Waarheid van 13 oktober 1956

plattegrond

Plattegrond van de opgravingen op Berkenrode; door H.Halbertsma, conservator R.O.B.

 

Terreinen ’t Klooster/Hageveld

Romeins

Vondst op terrein Hageveld. Uit: Haarlems Dagblad van 20 mei 1958

Op de omderzoekslocatie Hageveld in 2002-2004 zijn voornamelijk sporen gevonden en structuren aangetroffen die het 15e en 16e eeuwse klooster de Hemelpoort in verband worden gebracht. Hoofdzakelijk betreft het een gedeelte van in een kloostergracht aangetroffen vondstmateriaal (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Hageveld

Opgegraven skeletten resten van klooster de Hemelpoort bij Hageveld. Uit: de Heemsteedse Courant van 7 september 2005

(2) Zie ook: Heerlijkheden 2005, nummer 125, blz.101-102 en HeerlijkHeden, 2008, nummer 135, bladzijde 45-46. Voorts: F.R.Hazenberg. Landgoed Hageveld Heemstede 5000 jaar bewoningsgeschiedenis. Heemstede, Stichting Historisch Onderzoek Hageveld, 2001

Hag1

Prehistorische vondsten bij Hageveld Heemstede. Uit: F.R.Hazenberg. Landgoed Hageveld, pagina 15

Hag1

Vondst Hageveld/’t Klooster Porta Coeli, uit: F.R.Hazenberg. Landgoed Hageveld, 2011,pagina 36

Hag2

Vondsten boekbeslag van kloosterbibliotheek Porta Coeli (de Hemelpoort), Hageveld. Uit: F.R.Hazenberg, Landgoed Hageveld, pagina 37

Hageveld

Drie ronde kralenvan git en een als schedel uitgevoerde kraal van been van een paternostersnoer (rozenkrans), afkomstig uit de omgeving van het neerhof van het middeleeuwse klooster Porta Coeli, de schedel is circa 4 centimeter hoog. Herkomst SHOB en foto HB. Tentoongesteld in het Rijksmuseum voor Oudheden te Leiden (uit: F.H.Hazenberg, Landgoed Hageveld, 2011, pagina, 53).

‘Vondsten op Hageveld’, uit: Heerlijkheden, nummer 125, augustus 2005, p. 101

‘Vondsten op Hageveld’, door Hans Krol. foto’s van mw. Lamers-Oudt, p.102

https://collectie.huisvanhilde.nl/pdf/A05-209-R%20Heemstede%20Hageveld_totaal.pdf

===========

Grote vondsten zijn in de toekomst niet te verwachten, omdat een aanzienlijk deel van Heemstede al is bebouwd en de strandwallen in het verleden voor (bollen)terreinen zijn afgezand en veelal meermaals zijn omgeploegd. Meeste kans voor vondsten in de nog niet afgezande duinen.

De oude ofwel oostelijke strandwal loopt via de Linnaeushof e.o., de Glip en het Wilhelminaplein naar Haarlem, Schalkwijk en Zuiderpolder tot Spaarnwoude.

Interessante vondsten uit het Stenen Tijdperk (Neolithicum), Bronstijd en IJzertijd zijn tussen 1895 en 1900 gedaan nabij spoorwegstation Vogelenzang/Bennebroek toen duingronden zijn afgezand voor de bollenteelt. Deze vondsten zijn beschreven in Westerheem, 6, 1957 en thans te vinden in het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden. In 1959 zijn nieuwe resten gevonden uit de ‘Hilversumcultuur’ [= vroege en midden bronstijd uit circa 1800 tot 1200 voor Christus] te Vogelenzang, zoals aardewerk, vuurstenen pijlpunten en schrabbers. Aangenomen mag worden dat ook op de strandwal onder Heemstede mensen gewoond hebben.

——–

In mei 1957 kwam bij graafwerkzaamheden voor de bouw van een spoorwegviaduct in Heemstede een enorm bot te voorschijn. Aanvankelijk werd gedacht aan een mammoet. Nader onderzoek bij Teijlers Stichting leerde dat het om een walvisonderkaak ging. Eén mogelijkheid s dat het door walvisvaarders meegenomen beenderen betreft, meer voor de hand ligt dat het afkomstig is uit een laag zeezand, onder de veenlaag gevonden, en aldus stammend uit voorhistorische tijden.

voorhistorisch

Vondst walvisonderkaak bij de bouw van spoorwegviaduct Zandvoortselaan. Haarlems Dagblad, 10 mei 1957.

——-

Een vuurstenen artefact uit het Laat-Neolithicum is opgegraven in de tuin van Glipper Dreef 200 [privé-documentatie K.Kooymans].

———

In Groenendaal is in 1987 een fibula gevonden, daterend uit de Midden-La-Tène periode (circa 250-125 voor Christus). Beschreven door A.M.Numan: Een bijzondere vondst op het ‘Landgoed Groenendaal’ te Heemstede. In: Haarlems Bodemonderzoek, 21. 1987, blz. 65-66.

oogfibula

In Heemstede gevonden bronzen oogfibula uit de prehistorie, thans in het Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden (500-200 v. Chr.)

(afbeelg(afaf

fibula

afbeeldingen uit: Haarlems Bodemonderzoek, 21, 1987, pagina 66

 

Blijkens een door J. Baart gepubliceerde ‘Inventarisatie van Romeinse muntvondsten in Noord- en Zuid-Holland (Amersfoort, ROB, 1990) zijn in de gemeente Heemstede munten gevonden uit het begin van de vierde eeuw van twee Romeinse keizers:

– Diocletianus (284-305)  301-301  [follis, RIC 73], Koninklijk Munt en Penning Kabinet

– Constantinus I (308-337)   [follis, RIC 173-174], Koninklijk Munt n Penning Kabinet

————

Incidentele vondsten ook op terrein Hageveld . Opgravingen in 2005.

Verder een fibula: A.M.Numan. Een bijzondere vondst op het landgoed Groenendaal te Heemstede. Haarlems Bodemonderzoek, nummer 21,1987

Tot voor kort werd aangenomen dat op basis van resten van twee forten in Velsen (Velserbroek), ‘Castellum Flevum’, de Romeinen daar bivakkeerden van 15 tot 28 na Christus en vervolgens van circa 40 tot 50 na Christus. Professor Arjen Bosman meent dat die twee perioden elkaar overlappen en de Romeinen tussentijds niet weg zijn geweest.

———–

Uit de Frankische, Merovingische en Karolingische Tijd zijn in Heemstede nauwelijks vondsten gedaan.

Tijdens het graven van de drie hectare grote Oranjekom (Leiduin) in de Amsterdamse Waterleidingduinen in 1852 zijn voorwerpen uit de Merovingische tijd, ruimer genomen het Frankische tijdperk van de 4e tot 8e eeuw gevonden met een onmiskenbaar Romeinse invloed.

In 1960 publiceerde K.Wijdooge het artikel: ‘Frankische kralen en het landgoed Meer en Bergh’, gevonden in de omgeving van Herenweg bij de aanleg van een pijpleiding.  Nader onderzoek leerde dat het om een 17e eeuwse kralenketting ging [Zie: Archiefwinsten, in HeerlijkHeden, 136, 2008, bladzijde 104].

In 2006 zijn in de duinen tussen Parnassia (Bloemendaal) en Velsen drie nederzettingen uit de vroege Middeleeuwen gevonden (5e tot 9e eeuw). Uniek voor het Nederlandse kustgebied. Voor Huis te Berkenrode, zie: rapporten onder 1957,

————

16e eeuw

Antwerpse haardstenen, gevonden tijdens grondwerkzaamheden aan de Meerweg omstreeks 1939. Beschreven door Hans Krol in Oud-Heemstede-Bennebroek, nummer 69, augustus 1991, blz. 75-78. Zie ook: Antieke haardstenen terug in Heemstede. In: de Heemsteder van 28 juli 1991 en 9 augustus 1991.

Antwerpse haardstenen gevonden in Heemstede

========================================================


In 1977 is een ontgraving gedaan van de bouwput voor het wijkgebouw, de Pauwe(n)hof) achter de Hervormde Kerk van Heemstede aan het Wilhelminaplein. Daarbij  kwamen fundaties boven en werden voornamelijk skeletten gevonden van het voormalige kerkhof rond de oude kerk.

Aannemer vindt oude botten (Haarlems Dagblad, , januari 1977)

Vondst van knekelveld, muren, potjes en scherven (Heemsteedse Courant, 13 januari 1977)

tongewelf

Beschrijving uit rapport archeologisch onderzoek. De informatie over een vluchtgang van Oude Slot naar de kerk is echter een broodje  aap-verhaal.

 

archeo

Vondsten Wilhelminaplein. Heemsteedse Courant, 10 mei 2017

 

tongewelftekening

Tekening van tongewelf voor water- of beerput ondergronds achter de Oude Kerk Heemstede

17e en 18e eeuw

– Vondsten van blekersloodjes afkomstig van ‘Bleeklust’ gevonden op terreinen tussen de Gliphoeve en Hagenduin.

– Fundamenten van blekerij Kadijk. Zie: onderzoeksrapporten 1972/1986.

Kadijk

Opgraving fundamenten van blekerij bij Kadijk op de Glip, uit: Koerier Combinatie, 18 oktober 1972.

vondsten1

Vondsten blekerij Kadijk, uit: Een onderzoek naar de resten van een blekerij onder Heemstede, door D.Q.C.van Kesteren, in: Haarlems Bodemonderzoek, 23, 1989.

resten

Uit: Onderzoek resten van een blekerij onder Heemstede (de Glip)

Kesteren1

Uit: Haarlems Bodemonderzoek 23 (1989) naar resten van en blekerij in de Glip onder Heemstede; door D.Q.C.van Kesteren

vervolg3

vervolg van artikel over onderzoek resten van een blekerij in Heemstede, p.11

Zilveren kruisvormige hanger, gevonden in Heemstede nabij Hageveld (Rijksmuseum van Oudheden, Leiden)

Zilveren kruisvormige hanger, gevonden in Heemstede nabij Hageveld

Bronzen medaillon met letters CARL [=Carolus Borromeus?] en hoofd Nabij Hageveld gevonden (Rijksmuseum van Oudheden Leiden]

koopkpot van aardewerk, 14e eeue, opgegraven in Heemstede, 1990 (Museum Boymans Rotterdam)

 

vondst

Losse vondst van een koperen munt op terrein voor het raadhuis Heemstede. Op rand: Dux, Burgund.et.Brabant (/)

Vondst van molensteen op de Overplaats van de Hartekamp

molensteen

                   Bericht over vondst van een molensteen uit: de Heemsteedse Courant van 28 maart 2012

Spaarne1

Tentoonstelling ‘Spitten aan het Spaarne’ in het Archeologisch Museum Haarlemin 2003

Spaarne2

Vervolg: Spitten aan het Spaarne, 2003

3-3-1902 is een muntvondst gedaan tussen Huis te Manpad en Woestduin. Tenminste 2 munten zijn opgenomen in de collectie van Teylers Myseum (Numis 1106119 en 1106120)

Thaler uit Gulick, Kleef en Berg op naam van Willem V (II) van Kleef, hertog van Gelre (1539-1543). Gedateerd 1567 (Teylers Museum, Numis 1106119)

Thaler uit Thorn, op naam van Margaretha van Brederode, prinses-abdis van Thorn (1531-1577), geslagen in 1563. (Teylers Museum, Numis 116120)

DUITSE BODEM- EN ZOLDERVONDSTEN OP HAGEVELD

Tijdens de Tweede Wereldoorlog is o.a. het instituut voor epilepsiebestrijding Meer en Bosch door de Duitse bezetters gevorderd [o.a. voor de Organisation Todt en een militair Lazarett]. Hier zijn na de Bevrijding voor zover bekend geen specifieke vondsten gedaan,  dit in tegenstelling tot bij het kleinseminarie Hageveld, dat in gebruik is geweest als kazerne van de Weermacht, commandocentrum van de Kriegsmarine (boten lagen in IJmuiden) en in 1945 tot de Bevrijding als militair Lazaret. Zowel op daken van de gebouwen van Meer en Bosch als van Hageveld waren grote rode kruizen geverfd ter voorkoming van bombardementen door geallieerde vliegtuigen. In de gebouwen van Hageveld was Dienstelle M 16899 – 2. Schnellboots-flotille -gelegerd. Aan ‘het seminarie in oorlogstijd’ is een uitvoerig hoofdstuk gewijd door Frits Hazenberg in zijn boek: Landgoed Hageveld Heemstede 5000 jaar bewoningsgeschiedenis, 2011, p. 155-176, waarbij talrijke illustraties zijn opgenomen.  Over de bezettingsperiode 1940-1945 zijn voorts twee artikelen opgenomen in 1) Jaarboek Stichting Reünisten Hageveld: ‘Het andere verhaal’ door Pieter Swinkels, p.84-87, en 2) Jaarboek 2006 Stichting Reünisten Hageveld: Hageveld door de Kriegsmarine bezet; nogmaals het andere verhaal, door Frans van der Vlugt, p. 9–17.

De ‘Wacht am Rhein’, Duitse matrozen van het 2. Schnellboots-flotille voor het hoofdgebouw van Hageveld in 1944

Duitse marine arts begroet een arriverende kapitein met drie strepen op de mouw, 1944 (NHA)

Bombardement door geallieerde vliegtuigen op de bunkers  en torpedoboten van de Duitse Kriegsmarine. Gewonde soldaten werden veelal overgebracht naar het Lazarett op Hageveld

Onderstaand enkele vondsten, zoals voorkomende in het boek van Fr.Hazenberg:

Officiersknoop uit 1939, gevonden op het sportveld

Een M.95-geweer, gevonden in de vijver voor villa ’t Clooster. Ook is onder meer een Schnellboot Kriegsabzeichen aangetroffen, zie pagina 157 van voornoemd boek.

Koppel van de Luftwaffe, aangetroffen in de kruipruimtes van Hageveld, pagina 168.

Schuttersputje en Duitse oefenpatronen gevonden op Hageveld

Een van de ongeveer 125 schutterputjes die na mei 1942 op Hageveld zijn aangelegd toen daar ongeveer 700 Duitse soldaten waren ingekwartierd

afbeeldingen van eigendommen nagelaten door de patiënten van het oorlogsziekenhuis, teruggevonden op de zolder van de refter. Zie boek Hazenberg, pagina 171. Op de bladzijden 172-175 zijn tevens ten dele verscheurde foto’s afgebeeld

====================================

Bijlage 1:  KAART  PREHISTORISCHE BEWONING HAARLEM / HEEMSTEDE

kaart5

kaart prehistorische bewoning Haarlem e.o.

toelichting

toelichting ondergrond en vondsten kaart Haarlem. Rijks Geologische Dienst, 1993

Bijlage 2: een persoonlijke jeugdherinnering  uit Noord-Brabant, toen ik lid was van de Nederlandse Jeugdbond ter Bestudering van de Geschiedenis (NJBG)

(uit: Beschreven Bladen, jaargang 3, nummer 9, november 1992)

In Heemstede opgegraven haardsteen (HVHB)

Nog een gevonden haardsteen (HVHB). Zie librariana internetbijdrage over haardstenen