Historische actualiteiten (februari 2005)

We komen terug op 2 historische parels, opgenomen in het boek ‘Monumenten van Heemstede; een keuze uit de parels van de HeerlijkHeid’ (2004). Op pagina 16 is de woning beschreven van mevrouw Van der Laar, Glipperweg 72.  Tot 1979 is hier brood gebakken voor bewoners van de Glip en omgeving. In december 2003 werd de auto van de bewoonster als gevolg van een aanrijding tussen twee andere auto’s in de gevel geduwd. Deze werd hierna gestut. Thans heeft herstel plaatsgevonden van dit rijksmonument. Links voor het raam is nog een constructiel zichtbaar ter ondersteuning van de in 1991 aangebrachte onderslagbalk voor de opvang van de topgevel. Intussen is ook deze zogenaamde schroefpaal verdwenen.

Op 16 april 1989 organiseerde het Haarlems Dagblad een architectuurwandeling door Heemstede onder leiding van Ids Haagsma, die ten aanzien van het centrum de volgende karakteristiek gaf:  “Heemstede is bijna op een Belgische manier gebouwd; schots en scheef en met van alles en nog wat. Absoluut geen geheel. Maar aardig in detail”.  De architectuurpublicist vervolgde: “Dat Swiebertje-raadhuis is zeker niet onaardig. Het is neergezet in 1906 en een ontwerp van Jan Stuyt en Jos Cuypers. Het is robuust en vormt een machtig blok. Maar ik word erg treurig als ik die nieuwe aanbouw zie. Afgrijselijk gewoon. Dan blijft het toch een dorp, met die protserigheid. Dat blijft toch een merkwaardig verschijnsel: zeven eeuwen lang is het gewoon een rustiek gehucht. Maar dan denkt men de gemeente in de 20ste eeuw ineens stedelijk te krijgen en moeten er zonodig van die kwiebussen en kubussen gebouwd worden. Gaat zo’n Binnenweg zich ineens ‘herprofileren’. Moeten er per sé auto’s door de Binnenweg blijven rijden en moet alles versierd worden met tierelantijntjes. De structuur is daar niet op berekend. Het aardige van Heemstede is, dat het aantoont dat het met Haarlem helemaal niet zo slecht is gesteld (…). Neem het gebouw uit 1889 van een bescheiden hoogte. De wolkenkrabber van Heemstede hahaha… Maar daarnaast heb je dan weer een huisje voor lilliputters. Aan zo’n beleid is toch geen touw vast te knopen”. Tijdens een derde en vierde wandeling werden enkele juweeltjes van Heemstede als forensengemeenteaan de oostzijde van de Heemsteedse Dreef bewandeld. “En dat is toch de allure van Heemstede: prachtige huizen met indrukwekkende, brede en stemmige lanen”.

Op bladzijde 63 van voornoemd Monumentenboek krijgt het in 1889 door Johannes Wolbers ontworpen Post- en Telegraafkantoor, Raadhuisstraat 27, aandacht en zijn 2 foto’s afgebeeld. De firma Cobraspen heeft zich een goede naam in de regio verworven bij het opknappen van historische panden. Groot was echter de schrik toen we het eindresultaat zagen. De fraaie topgevel bleef intact, maar de historische entree is totaal geruïneerd. Exit de dubbelopenslaande, houten toegangsdeur, geflankeerd door decoratief stuc- en houtwerk. De hierbij door Cees Peper vervaardigde foto van de nieuwe buitenpui spreekt boekdelen. Indien de gemeentelijke Welstandscommissie positief adviseerde geeft dit eens te meer aan dat een – nog altijd niet gefiatteerde – gemeentelijke monumentenlijst geen overbodige luxe is. Hoe historisch verantwoord herstel óók kan is bewezen bij een opknapbeurt van het uit 1910 daterende pand Vleeschhouwerij Van Amerongen, bij velen nog bekend als café ’t Okshoofd, vervolgens een modehuis: Raadhuisstraat 28.

Op woensdag 19 januari 2005 stopte de laatste wasserij aan de Blekersvaart: Newasco/Van Houten. Na het draaien van de laatste was is de ongeveer 215 jaar oude firma verhuisd naar een nieuw bedrijfspand op het Paardenlandje nabij landgoed Hageveld. Daar heeft men qua oppervlakte 2,5 maal meer ruimte en een betere bereikbaarheid voor vrachtauto’s. Particuliere klanten kunnen terecht in een stomerijwinkel aan de Raadhuisstraat 53. Op de plaats van het wasserijgebouw aan de Blekervaartweg verrijzen in de toekomst 63 huurwoningen. Met het vertrek van Van Houten is na eerder o.a. Beelen, Peeperkorn, Breed, van der Weiden, Van der Horst. Een bedrijfstak met een lange traditie aan de Blekersvaart(weg) is voorgoed historie geworden. Dankzij de gemeente Heemstede en de VOHB is gelukkig een stukje geschiedenis veilig gesteld door het opslaan van een tegelplateau afkomstig van de Stoomwasscherij J. Peeperkorn & Zn. De voorzitter en secretaris zijn in december druk bezig geweest de in 20 kratjes bewaarde inhoud met zo’n 400 tegels als een puzzel aan elkaar te leggen. De bouwmaatschappij van het appartementencomplex  zal het tableau, oorspronkelijk vervaardigd bij de voorheen beroemde plateelbakkerij Rozenburg in Den Haag, dit jaar bij Nova Arkadia plaatsen.

houten

In 2016 verschijnt een gedenkboek: 1791-2016 Wasserij Van Houten 225 jaar.

 

De rijwielhandel van Serné aan de Bronsteeweg was lange tijd een begrip in Heemstede. De heer L.J.Serné bracht de oorlogsjaren door als conducteur op de tram van de NZH. Zijn herinneringen en die van ongeveer 20 andere gepensioneerden verzamelde hij door deze op geluidsband op te nemen. Door zijn drukke zaak kwam hij er niet aan toe deze voor een boek uit te werken. Onze oud-VOHBbestuurder en publicist Kees de Raadt hielp hem bij het bewerken van dit materiaal. Het boek is bij De Vrieseborch uitgegeven als deel 61 in de serie Haarlemse Miniaturen onder de titel: “De mannen achter de NZH; Noord-Zuid herinneringen”. Deze publicatie bevat talrijke illustraties  en is van harte aanbevolen voor mensen die belangstelling hebben in het wel en wee van de tram in de eerste decennia van de vorige eeuw. Op 30 oktober 1948 kwam in Heemstede een definitief einde aan het openbaar vervoer per ijzeren baan.

Ter gelegenheid van de voltooiing van de grote verbouwing van het Atheneum College Hageveld  is een bijzonder mooi (foto)boek verschenen van het ‘vernieuwde Hageveld’. Motto van de uitgave is een toepasselijke zinsnede uit een vers van Jean Pierre Rawie, tevens aangebracht op een plaquette in de aula en theaterzaal:

“..dat, steeds als men

 het nieuwe met het oude

opnieuw

 behoedzaam

in de waagschaal legt,

voor volgende geslachten

blijft behouden..”

Qua inrichting en kleurstelling bijzonder fraai ingericht is de mediatheek op de verdieping onder de fameuze koepel met bijna de allure van de Radcliffe Library in Oxford. In het centrum staan enige tientallen computers, die zoals ik intussen kon vaststellen intensief gebruikt worden, met daaromheen boekenkasten. De buitengewone, enigszins omstreden, plafondschildering van professor Huib Luns is gebleven, evenals in kapitale letters op de binnenring van de koepel de Latijnse vermaning aan de vroegere seminaristen, in vertaling betekenend: “Dezen hier zijn heilige mannen die de Heer heeft uitverkozen. Niet jullie hebben mij uitverkoren, maar ik heb jullie uitverkoren” . Het gebonden boek met veel kleurenfoto’s geeft tevens aandacht aan het rijke roomse verleden en het voorhuis, met binnen afzienbare tijd een nieuwe bestemming als appartementencomplex. De uitgave is voor 19 euro in de boekhandel verkrijgbaar. ISBN 9060765281.

Van Olga van der Klooster uit Heemstede verscheen onlangs een schitterend boek over de monumenten van Hoorn: ’30 jaar Stadsherstel, met het oog op de stad van morgen’. Haar partner Michel Bakker werkte mee aan het standaardwerk ‘Bruggen, visie op architectuur en constructie’ (uitgeverij Matrijs).

Op 1 januari 2001 zijn de Noord-Hollandse gemeenten Bergen, Egmond en Schoorl gefuseerd onder de naam Bergen. Het oorspronkelijke heraldische gemeentewapen van Schoorl bestond behalve uit een staande en getongde leeuw uit 8 zoomsgewijs geplaatste merletten.

Het blazoen van de voormalige gemeente en het tegenwoordige dorp Schoorl, bestaande uit een klimmende leeuw en zoomsgewijs geplaatste merletten.

Het blazoen van de voormalige gemeente en het tegenwoordige dorp Schoorl, bestaande uit een klimmende leeuw en zoomsgewijs geplaatste merletten.

Het was een combinatie van de wapens van Holland en Heemstede. Zoals bekend behoorde Schoorl in de Middeleeuwen tot de Graven van Holland, maar kwam dit ambacht rond 1400 dankzij belening door Willem VI (tijdelijk) aan Heer Jan van Heemstede, vandaar de “Heemsteedse” merletten ofwel meerltjes. In het nieuwe gemeentewapen van Bergen zijn in het vierde kwartier de acht merletten uit het wapen van Schoorl teruggekeerd. Omdat hiernaar nogal eens wordt gevraagd is het niet ondienstig te vermelden dat de toenmalige burgemeester W.H. Gerlings in 1816 een foutje maakte door het begrip ‘canettes’ te gebruiken in plaats van ‘merletten’, hetgeen de Hoge Raad van Adel niet heeft opgemerkt. De heraldische figuren van 7 merletten [= vogels zonder bek/snavel en poten]  waren afgebeeld in het oorspronkelijke wapen der Heren van Heemstede (teruggaande op het riddermatige geslacht van Holy).

Op 23 oktober 2004 zijn maar liefst zeven boten toegevoegd aan de vloot van de Koninklijke Roei- en Zeilvereniging Het Spaarne. Als laatste heeft bij die gelegenheid de huidige voorzitter mw. Karina Schilte de gestuurde dubbel Adriaan Pauw gedoopt. Heemstede verloor ten gevolge van een fusie het Adriaan Pauw Atheneum, maar heeft er nu een boot voor in de plaats gekregen. Als enige gemeente in ons land  bevindt zich hier een Adriaan Pauwlaan; Adriaan Pauwstraten komen voor in onder andere Delft, ’s-Gravenhage, Leiden, Vlaardingen en Wassenaar.

De toneelspeler Albert van Dalsum (1889-1974) verhuisde na zijn werkzaam leven vanuit Amsterdam naar het landelijker Heemstede, Heemsteedse Dreef 199 naast garage van Lent. Regelmatig wandelde hij vanuit zijn huis met de hond Mackie naar Groenendaal (coll. Sjeng van Dalsum)

De toneelspeler Albert van Dalsum (1889-1974) verhuisde na zijn werkzaam leven vanuit Amsterdam naar het landelijker Heemstede, Heemsteedse Dreef 199 naast garage van Lent. Regelmatig wandelde hij vanuit zijn huis met de hond Mackie naar Groenendaal (coll. Sjeng van Dalsum)

Hier volgen enkele correctie en aanvullingen op bijdragen in vorige afleveringen

– In HeerlijkHeden, nummer 122, bladzijde 208, is een foto afgedrukt met als onderschrift: ”Voor de Arbeidsdienst opgepakte Heemstedenaren en Haarlemmers op weg naar het station in Haarlem”. De heer Cees Raateland reageerde dat gelet op de kleding en de bladeren aan de bomen deze foto onmogelijk in december (‘Sinterklaasrazzia’) genomen kan zijn. Hij blijkt de afbeelding nauwkeurig bekeken te hebben en heeft gelijk. De maker van de foto kan helaas niet meer worden geraadpleegd, maar wèl is intussen achterhaald dat de foto niet in 1944 maar in 1942 blijkt gemaakt blijkt te zijn.

– Naar aanleiding van het stukje over de naar de Veluwe verhuisde de aluminium sculptuur van Adam Colton (1957), door mij met de naam – in de volksmond – “Schapenbotje” aangeduid,  merkt de heer Raateland op dat de officiële naam luidt: ‘Blob and bone’, waarvan acte. Zoals bekend is dit kostbare werk in aanwezigheid van de Brits-Nederlandse kunstenaar en een delegatie van het gemeentebestuur in Heemstede na herstel voor de tweede maal onthuld, nu op 15 december 2004 in Otterlo, gemeente Ede. Volgens een bericht in dagblad de Gelderlander was in Heemstede het “zilveren beeld niet in harmonie met de natuurlijke omgeving”

'Blob and Bone' van Adam Colton, nu in bruikleen van de gemeente Heemnstede in het Kröller Müller Museum, Otterlo

‘Blob and Bone’ van Adam Colton, nu in bruikleen van de gemeente Heemstede in het Kröller Müller Museum, Otterlo

– In de volgende alinea op pagina 209 blijkt helaas de naam van de 19e eeuwse kunstschilder weggevallen te zijn. Bedoeld werd Willem Vester, die talrijke landelijke Heemsteedse taferelen heeft vastgelegd.

Naar aanleiding van de excursie naar verassend Harderwijk (HH, pagina 200)  berichtte een vliegtuigspotter die ons blad onder ogen kreeg dat 3 september 2004 geen oude Messerschmidt boven die stad vloog richting Lelystad, waar een dag later een grote vliegshow plaatshad.

– In aflevering 121 van HeerlijkHeden stond op bladzijde 139 een ansicht van het Vaartkantje met het Zandvaartpad. In dat verband wees mevrouw Tineke Scheffer-Oosterhoorn op een andere prentbriefkaart uit de jaren dertig met de volgende uitleg: “’t vaartkantje of zoals wij altijd zeiden: het vaarkantje, zonder t. Deze vaart, nu gedeeltelijk gedempt, liep van de Van Merlenvaart naar de brug over de Kerklaan, en had zó verbinding met het Heemsteeds kanaal en uiteindelijk het Spaarne. Wij hebben daar menigmaal gekanood. Ik had een kano en die reden we op een karretje vanuit onze garage aan de Raadhuisstraat 6, over de weg maar het water, achter de wasserij van V.d. Weiden. Zou je nu niet meer moeten proberen met al dat verkeer. Links op de foto zie je nog de garage van Teeuwen, en achter de brug links lag de wasserij van Van der Weiden. Langs de zijkant van het huisje van Van Honschoten liep de sloot richting Herenweg, dwars door het bollenland. Veel hyacinthen, het rook er heerlijk in het voorjaar”.

– Voor de record ten slotte enkele kleine correcties op een artikel in nummer 120 van april 2004  over de Heemsteedse familie Jonckbloedt (pag. 100-105). Vermeld is dat het gezin van C.A.M.Jonckbloedt (overleden in 1942) slechts 1 zoon en 3 dochters telde. In werkelijkheid zagen 6 kinderen bij deze katholieke familie het levenslicht: 2 zonen Ben en Jan, alsmede de dochters Jos, Rie, Annie en Dinie.

Het archief werd verrijkt met een doos oude nota’s en winkelrekeningen uit de nalatenschap van de heer C.J.A.van Westerloo, in leven woonachtig op het adres Johannes Vermeerstraat 28, en geschonken door diens zoon C.J.E.van Westerloo. De heer A. Koopman schonk wederom een aantal foto’s van bouwkundige veranderingen in Heemstede.

Briefhoofd Heemsteeds Kolenbedrijf, Binnenweg 9

Briefhoofd Heemsteeds Kolenbedrijf, Binnenweg 9 (1962).

Aan de het tragische lot van de (joodse) familie Gutmann op Bosbeek en hun rijke kunstcollectie is verscheidene malen aandacht besteed in het dit tijdschrift. Thans werd een (zeldzame) fotokaart met afbeelding van Bosbeek verworven, op 30 december 1927 gezonden naar professor Otto Lanz, Museumplein 8, Amsterdam en vandaar doorgezonden naar zijn (tijdelijk) adres in het Franse Nice. Mevrouw Louise, baronesse von Landau, gehuwd met Fritz Gutmann, wenst via deze kaart haar beste wensen voor 1928 aan de heer en mevrouw Lanz. Na lange jaren van procederen met de Nederlandse staat ontvingen de nazaten van het door de nazi’s omgebrachte echtpaar een deel van de Bosbeek-collectie terug. Ongeveer 2 jaar geleden voor een miljoenenbedrag verkocht op veilingen in Londen en Amsterdam, maar als een herinnering aan haar gelukkige Heemsteedse jeugd heeft dochter Lili Gutmann (1919), woonachtig in Florence, 1 voorwerp behouden. Ze zei hierover in het Rotterdams Dagblad van 14 mei 2003 het volgende: ‘Ieder van de erven heeft wel iets uitgezocht als ‘souvenir’. Lili’s keuze? “Het enige wat er nog in het leeggeroofde Bosbeek was, is het plafond van De Wit, in wat wij de grote zaal noemden”. (Schilder Jacob de Wit (1695-1754) werd beroemd door zijn bedrieglijk echte ‘beeldhouwwerken’ in olieverf, Witjes in de volksmond). “Er waren ook kleine Witjes in Bosbeek, maar die hebben de moffen er gewoon uitgeknipt. Die zijn verdwenen. Mijn vader had toevallig bij een antiquair de schets gevonden van het plafond. En die houd ik”. Jaren ’70 was ze nog eens terug naar Huize Bosbeek gegaan, inmiddels een klooster. “Wat er toen met me gebeurde weet ik niet, maar ik begon vreselijk te huilen. Vreselijk, vreselijk”. Dat haar ouders vermoord zijn, is iets waar ze nooit overheen zal komen. “Eigenlijk gaat er geen dag voorbij, dat ik er niet aan denk. Maar ik vind het wel mooi dat mijn ouders, ook door de veilingen, nu weer tot gelding komen”’.

[Otto Lanz, in 1865 geboren en opgeleid in Zwitserland, werd in 1902 hoogleraar chirurgie aan de gemeente-universiteit van Amsterdam. Hij was een gepassioneerd verzamelaar van Italiaanse Renaissance kunst en overleed in 1935. De nazi’s confisceerden zijn kunstbezit om te verhuizen naar het beoogde Hitlermuseum te Linz. Na de capitulatie van Duitsland is de collectie teruggebracht naar Nederland].

Thema van de Open Monumentendagen 2005 in het weekend van 10 en 11 september is: Religieus erfgoed. Het grootste deel van de bijna 4.000 religieuze rijksmonumenten in Nederland wordt gevormd door kerken, maar hiertoe behoren evenzeer kerkhoven, kloosters, weeshuizen, hofjes, gasthuizen, en orgels. Omdat de Nederlandse kastelenstichting (NKS) 60 jaar bestaat is in samenwerking met andere organisaties 2005 óók uitgeroepen tot Jaar van het Kasteel, waarin kastelen en historische buitenplaatsen letterlijk en figuurlijk in de schijnwerpers staan. Kijk voor actuele informatie ten aanzien van activiteiten en evenementen op de website:  http://www.jaarvanhetkasteel.nl

Hans Krol

BENNEBROEKSE KANONNENPRAAT

Op vele plaatsen in ons land zien we kanonslopen als afrastering of als schamppaal op de hoek van een weg, bij de oprit van een gebouw of bij een brug. Ze worden meestal met de vuurmond, dat wil zeggen met het einde van de loop van waaruit de kogel op z’n doel afgaat, in de grond gegraven. [In Heemstede aan de Bronsteeweg bij de ingang van de vroegere melkerij ‘Bronstee’]. De meeste lopen komen van echte oude kanonnen, dus van kanonnen die niet meer als zodanig in functie zijn. In Bennebroek stonden vele jaren geleden twee echte kanonslopen aan de oostzijde van het kruispunt bij het bekende restaurant De Geleerde Man. Ze waren ingegraven aan beide zijden van de Bennebroekerlaan. Ter verzwaring was er in de lopen een hoeveelheid beton gestort. Bij verbreding van bedoeld kruispunt in de eerste helft van de vorige eeuw zijn de lopen verwijderd en opgeslagen in een loods van de gemeente. Daar hebben zij lange tijd in een verborgen hoek gelegen, totdat enige tijd geleden iemand van Gemeentewerken op het idee kwam de lopen weer op een voor iedereen zichtbare plaats in het dorp te geven. Zo zien we nu de zware kanonslopen met de vuurmond (richting Heemstede?) half ingegraven aan beide zijden van het pad naar de Trambrug over de Bennebroekervaart. Ze doen geen dienst meer als schamppaal en de vuurmond is onzichtbaar en kan dus niemand kwaad berokkenen. Of ze daar op die plek zullen blijven staat, naar ik hoorde, niet vast. Wie weet wordt er een nog mooiere plaats gevonden. Mijn belangstelling ging uit naar de herkomst en leeftijd van deze lopen. Daarvoor ging ik te rade bij het Legermuseum te Delft. De conservator Geschut en Vuurwapens aldaar was zo vriendelijk te melden, dat het bij deze lopen moet gaan om zogenaamde finbankers, dat wil zeggen om achtponder-kanonnen die oorspronkelijk in de 17de/18de eeuw in de plaats Finspong in Zweden gegoten werden. Later is dit type kanon ook in Engeland en in ons eigen land gemaakt. Ze waren zeer populair en werden daarvoor over de hele wereld verspreid.

Hoe de gemeente Bennebroek aan deze lopen is gekomen heb ik (nog) niet kunnen achterhalen. Aan te nemen is, dat nieuwe verbeterde kanonnen gemaakt werden, waardoor de militaire autoriteiten deze lopen op de markt brachten.