CORRECTIE EN AANVULLING LEIDSEVAART  1657 – 2007

Omdat een latere auteur per abuis schreef “het jaer daer aan volgende” [na 1656], is het misverstand ontstaan dat de eerste spade van de Leidsevaart op 26 september 1657 is gestoken, in plaats van dinsdag 26 september 1656. De “parken en vakken” 32 tot en met 36 (325 roeden doorgraven van de duinen tussen Bennebroek/Vogelenzang en Hillegom) zijn afzonderlijk aanbesteed en dat werk is als een tijdrovende klus ook eerder begonnen. De verdere aanbesteding had plaats op 27 februari 1657 in de ‘Nieuwe Doelen” te Haarlem en het werk is vervolgens omstreeks 15 maart van dat jaar aangevangen. De Leidsevaart was 7,5 maand later klaar.

Aanbesteding voor het graven van de Leidse/Haarlemmer-trekvaart 27 februari 1657

Aanbesteding voor het graven van de Leidse/Haarlemmer-trekvaart 27 februari 1657

Een chronologisch overzicht (1656-1657)

De totale kosten van aanleg hebben volgens een berekening 456.000 gulden bedragen. In de 17e eeuw sprak men van “Een onmooglyk wonder” omdat de Leidsevaart en het jaagpad in zo’n kort tijdbestek tot stand kwam.

6 april 1656 Octrooi verleend voor het graven door de Staten van Holland

Juni  1656  Landmeters Andries van der Walle en Joris Gerstecoren tekende de eerste kaart van het tracé

12 juni – 20 juni 1656  De gronden langs het traject zijn getaxeerd ten behoeve van aankoop en schadevergoeding

24 juni 1656  Publicatie over het graven van de vaart, waarbij men zich voor bezwaarschriften kon richten tot de secretaris van Rijnland

22 september 1656  Schrijven van Mattheus Steyn, commissaris van de Trekvaart aan zijn collega in Leiden dat op dinsdag 26 september is een begin wordt gemaakt met het afzanden van de duinen tot het meerwater ten behoeve van de trekvaart, gelegen tussen het Qualaantje en de Margrietenlaan [Bennebroek/Vogelenzang tot Hillegom]

26 september 1656 Hugo en Johan Steyn verrichten ceremonieel van “eerste spit”

December 1656 Bovengenoemde landmeters voltooien de grote kaart in 40 bladen

27 februari 1657  Aanbesteding van het (resterende) werk in de Nieuwe Doelen te Haarlem

15 maart 1657 zijn de laatste graafwerkzaamheden aangevangen

6 oktober 1657 Provisionele ordonnantie over komende dienstregeling

31 oktober 1657  Eerste vaart

1 november 1657  vangt de reguliere dienstregeling Haarlem – Leiden (vice versa) aan.

—————————–

Ter herinnering van het werk hebben de Burgemeesters een sierlijke gedenkpenning laten munten [pas in 1659 geslagen en afgebeeld in Van Loons’ Penningwerk] met opschrift “Ter gedachtenis van den gebaanden weg en de gegraave Vaart voor de Trekschuiten tot ’t gebruik  van ’t Gemeen en gemak van de Reizigers, Huig en Johan Steyn het werk aanvoerende, en de vier Heeren, Cornelis Guldewagen, Gaef Fabritius, Mattheus Steyn, en Frans Woutersz. Het van  Stadswegen bestierende, hebben Burgemeesters des jaars 1659 dezen Penning laten munten.”

Door de Haarlemse commissarissen van de Leidse trekvaart in 1659 uitgegeven gouden penning

Door de Haarlemse commissarissen van de Leidse trekvaart in 1659 uitgegeven gouden penning

Voorts is door twee Haarlemse rederijkers: Cornelis Gravesteyn en de meer bekende Francois Snellinx (lid van de ‘Wijngaardranken’) een (hoogdravend) vers vervaardigd,  gepubliceerd in1657.

Bij beide verzen staat vermeld: “Op den laatsten van Wijnmaand, des jaars 1657, bevaren ingewijd.”

Het gedicht van Gravesteyn is tevens opgenomen in het boek van Theodorus Schrevelius: ‘Harlemias, of eerste Stichting der Stad Haarlem…’ (Haarlem, Marshoorn, 1754 2e druk), met vermelding van 1 november.

“Op de nieuwe Trekvaart tusschen Haarlem en Leyden, by de Ed:Gr:Achtb:Heeren Burgemeesteren en  Commissarissen der beide Steden op den eerste November des jaars 1657 bevaaren en ingewijd.

Veniunt spectula mane

Divisum imperium cum Jove Caesar habet.

Men roem nu Hannibal, noch zyne daaden niet,          (1) 

Die ’t onbeweeglyk steil kon zagt en murruw maaken.

Noch Bellisarius, die Napels Steenrots liet                  (2)

Beschuuren door en door, om zo in Stad te raaken:

Dien Helden lauwerkrans, haar luister, en haar lof,

Is nu genoeg verbreid, verheerlykt, en gepreezen.

Men geef de Zangkunst nu op nieuws weer nieuwe stof,

Die voor de Nazaat zal als onbegryplyk wezen.

Men neemt de Bergen weg, dat eer onmooglyk scheen;

Men sloopt de Duinen af, en doet haar Schepen vaaren;

Men doet ’t geen water was, bereijen en betreên,

En laat den Reiziger veel koste en moeite spaaren.

O Burgemeesteren, en Meesters van dit Werk!

Gy doet den Vreemdeling staroogend zinnespeelen,

Op ’t schrander overleg, op ’t kunstig oogenmerk,

Van zulk een machtig stuk uit zo veel kleine deelen.

Hy, die van ’t Stargewelf deez’ wonderen beziet,

En u de kragten gaf om zo een last te schraagen,

Die meerder uwe macht, die zegen uw gebied,

En laat uw Onderdaan uw lof ten Hemel draagen!”

 (1)  Hannibal zou blijkens een legende toen hij de Alpen naderde de steile spitsen met azijn hebben begoten, waardoor de harde rotsen zodanig veranderden dat hij met zijn hele leger alsnog over het gebergte kon trekken om Italië binnen te vallen.

(2) Bellissarius belegerde Napels namens keizer Justinianus. Volgens een overlevering liet hij de stenen wallen uitschuren zodat hij alsnog de stad kon veroveren.

 Het lofdicht van Francois Snellinx (1627-1669) luidt:

“Rey-Zangk op de trekvaart tusschen Haarlem ende Leyden, door ’t goedvinden van d’E. Heeren der zelve steeden bestemdt te maaken, uyt last van haare E.Heeren Gevolmaghtighden, daar oover gesteldt, en eerstmaal bevaaren den laatsten van wijnmaandt 1657

De Burgervoogden die aan ’t Spaar               [Spaarne]

En aan den Rynstroom, neemen waar

Het groot bestier van Stadt en Staat,

Beslooten in haar wyze Raat,

(Om tot gemak van ieder een,

Die reizen moet van Stee’n tot Stee‘n             [van stad tot stad]

En wordt door ’t leedenschokken moe)  [van ’t geschud der ledematen in een koets of wagen]

Van Haarlem af tot Leiden toe

Een vaart te maken. (…)

Schoon ’t duin verkruijen in ’t byzonder

Geacht wierdt een onmooglyk wonder.’

Hans Krol

In de trekschuit van Amsterdam naar Haarlem, midden 18e eeuw. Tekening van Simon Fokke (1712-1784)

In de trekschuit van Amsterdam naar Haarlem, midden 18e eeuw. Tekening van Simon Fokke (1712-1784)

De Engelse schrijver en tekenaar bezocht in 1789 ons land. Hij tekende 'Halfway House' ofwel Halfweg tussen Leiden Haarlem

De Engelse schrijver en tekenaar bezocht in 1789 ons land. Hij tekende ‘Halfway House’ ofwel Halfweg tussen Leiden Haarlem

Voorzijde van boek: Tussen tol en trekvaart door Miep Smitsloo-de Graaff (2007) met afbeelding van Leidse tolhuis en tolpoort in Warmond

Voorzijde van boek: Tussen tol en trekvaart door Miep Smitsloo-de Graaff (2007) met afbeelding van Leidse tolhuis en tolpoort in Warmond

 

Vooromslag van boek: 'Blauwe ader van de Bollenstreek, 350 jaar Haarlemmertrekvaart - Leidsevaart 1657-2007' Met aan onderzijde afbeelding van schilderij door Jan van Kessel met tolhuis en nog houten tolpoort van Haarlem in Heemstede. In de verte de Oude Bavokerk.

Vooromslag van boek: ‘Blauwe ader van de Bollenstreek, 350 jaar Haarlemmertrekvaart – Leidsevaart 1657-2007’ Met aan onderzijde afbeelding van schilderij door Salomon Rombouts met tolhuis en nog houten tolpoort van Haarlem in Heemstede. In de verte de Oude Bavokerk.

 

Tolhuis en tolhek van Haarlem in Heemstede. Gravure door Hendrik Spilman uit 1763.

Tolhuis en tolhek van Haarlem in Heemstede. Gravure door Hendrik Spilman uit 1763.

Tekening van tolhuis en tolhek onder Heemstede, door J.Daams, 1770 (NHA)

Tekening van tolgaarderswoning en tolhek onder Heemstede, door J.Daams, 1770 (NHA)

Anonieme tekening van het tolhek en brug aan de Leidsevaart in Heemstede

Anonieme tekening van het tolhek en brug aan de Leidsevaart in Heemstede, 1782 toegeschreven aan H.Tavenier

 

Tolhek Heemstede op een tekening uit 1850 (NHA)

Tolhek Heemstede op een tekening uit 1850 door A.J.Eymer (NHA)

Tolhuis Heemstede, getekend door Erverardus Koster (1817-1892) (NHA).

Tolhuis Heemstede, getekend door Erverardus Koster (1817-1892) (NHA).

Schilderij van tolhuis en tolpoort Heemstede uit 1897 (gemeente Heemstede)

Schilderij van tolhuis en tolpoort Heemstede uit 1897 (gemeente Heemstede)

Stoomtrein en trejkschuit ontmoeten elkaar hier bij de Traliebrug in Vogelenzang. Aquarel van H.W.Last uit 1845

Stoomtrein en trekschuit ontmoeten elkaar hier bij de Traliebrug in Vogelenzang. Aquarel van H.W.Last uit 1845

Leidsevaart

De Leidsevaart met de Centenbrug tussen Bennebroek en Vogelenzang op en foto uit 1917

 

Het café van A.de Winter bij de Manpadsbrug begin 19e eeuw

Het café van A.de Winter bij de Manpadsbrug begin 19e eeuw

Oude brug aan de Zandvoortselaan over de Leidsevaart. Met links over de vaart nog het oude tolhuis

Oude brug aan de Zandvoortselaan over de Leidsevaart. Met links over de vaart nog het oude tolhuis

Schaatsers op de Leidsevaart, 1985 (Bert van Vork)

Schaatsers op de Leidsevaart, 1985 (Bert van Vork)