Glas-in-loodramen van flora 1935 in Canada aangetroffen

Reclamekaart voor FLORA 1935

In 1993 bracht de heer L.H.E. Paternostre uit Heemstede een bezoek aan zijn vroegere klasgenoot N. Schrier in Cheltenham, gelegen in de Canadese provincie Ontario. Hij vernam bij die gelegenheid dat zich aldaar de gebrandschilderde glas-in-loodramen bevinden, welke destijds door glazenier Nico Schrier (1900-1989) zijn vervaardigd voor het grote tentoonstellingsgebouw, de officiële ontvangzaal en het restaurant van de internationale bloemententoonstelling FLORA 1935. Deze zijn -in kratten verpakt- door de gelijknamige zoon meegenomen, toen deze naar Canada emigreerde. Nic. Schrier (sr.) nam mét Bogtman, Bijvoet, Trautwein en Pronk een vooraanstaande plaats heeft in in de glasschilderkunst, die gedurende de eerste helft van deze eeuw rondom Haarlem bloeide.

Drie glas-in-lood ramen van Nico Schrier voor Flora 1935 in Groenendaal, Heemstede, die verschillende fasen van de bloembollenteelt verbeelden

Nico Schrier Nicolaas Schrier is 27 juli 1900 in Den Haag geboren. Hij ontving zijn artistieke opleiding aan de Haarlemse Kunstnijverheidsschool en de Kunstwerbeschule te München. Schrier werkte eerst als commercieel grafisch ontwerper en vervolgens op de ateliers van Heuff, Bogtman en van der Weiden. Willem Bogtman was in 1912 aan de Schouwtjeslaan een atelier voor glas-in-lood en gebrandschilderd glas begonnen. In dienst van Bogtman maakte de jonge Schrier in 1921 een glas-in-loodraam voor het atelierhuis van de beeldhouwer Hendrik van den Eijnde aan de Willem van de Veldekade te Heemstede (1). Herman Heuff woonde lange tijd in de voormalige tapnering ‘De Dorstige Kuijl’ aan de Koediefslaan en de sierkunstenaar Mathé van der Weiden (1890-1963) was zijn hele leven in Haarlem gevestigd. In 1923 richtte Nico Schrier samen met Huib de Ru een eigen atelier op voor gebrandschilderd glas-inlood, wandschilder- kunst en mozaïeken, gevestigd op het adres Spaarnzichtlaan 13 te Heemstede. Enkele jaren later later is hij verhuisd naar de Rozenstraat in Haarlem waar onder de naam ‘De Vonk’ tot 1946 is samengewerkt. Behalve voor openbare en kerkelijke gebouwen zijn veel glas-in-loodramen ontworpen ten behoeve van villa’s en woonhuizen, zoals die vandaag de dag nog hier en daar in de forensenwijken worden aangetroffen. In en om Haarlem werd gewerkt voor onder meer het Heemsteedse bouwbureau J.E. Baalbergen & A. Volkers, in Haarlem ten behoeve van de (tegenwoordig Evangelische) kerk aan de Kloppersingel, het (vroegere) hoofdkantoor van Haarlems Dagblad en de toenmalige synagoge.

Nico Schrier (1900-1989) op latere leeftijd

Nico Schrier (1900-1989) op latere leeftijd

Verder in opdracht van het Provinciaal Waterleidingbedrijf van Noord-Holland te Bloemendaal (1928) en de Ned. Hervormde Kerk in Santpoort. Glasmozaïeken zijn door het gehele land te vinden en ook vanuit o.a. België, Curacao en Canada heeft men opdrachten ontvangen en uitgevoerd. Na de oorlog ging hij alleen verder als Atelier voor Sierkunst N. Schrier totdat de kunstnijveraar in 1962, door een beroerte getroffen, het werken noodgedwongen moest beperken. Hij voorzag zijn gebrandschilderde ramen in de geest van de tijd voornamelijk van figuratieve voorstellingen, afhankelijk van de opdrachtgever met een bijbelse, historische of symbolische inhoud. Na omstreeks 1935 nam het naturalisme van de afgebeelde figuren toe en is sprake van meer details, een toenemende plasticiteit en fijnere penseelvoering. Nico Schrier is jarenlang lid geweest van de Haarlemse kunstenaarsvereniging ‘Kunst Zij Ons Doel’. Hij overleed 2 augustus 1989 in Haarlem, vier dagen na zijn 89-ste verjaardag.

Reclamedrukwerk van N.Schrier, atelier voor sierkunst, Rozenstraat 3 in Haarlem

Reclamedrukwerk van N.Schrier, atelier voor sierkunst, Rozenstraat 3 in Haarlem

Drie kunstenaars van glas-in-lood aan het werk. Van links naar echts: Huib du Ru, W.A.van de Walle en Nico Schrier. Uit: Het Volk van 7-7-1930

Drie kunstenaars van glas-in-lood aan het werk. Van links naar echts: Huib du Ru, W.A.van de Walle en Nico Schrier. Uit: Het Volk van 7-7-1930

Schenking door Schrier en de la Ru uit Heemstede van een glas-in-loodraam aan het Trielstra-oord. Uit: Het Volk, 26-1-1927

Schenking door Schrier en De Ru uit Heemstede van een glas-in-loodraam aan het Troelstra-oord in Beekbergen. Uit: Het Volk, 26-1-1927

Nico Schrier (80) in zijn atelier (Cees de Boer, 1980)

Nico Schrier (80) in zijn atelier (Cees de Boer, 1980)

Flora-1935

Glas-in-loodramen vervaardigd in atelier ‘Schrier & De Ru’ (De Vonk) voor Flora-1935

Al in 1798 werd te Heemstede een bloemenmarkt georganiseerd onder de naam Flora. Daarvoor was de burger Jan Simons tot ‘directeur’ aangesteld en voor zijn bemoeiingen zou hij 5% van de opbrengst van de verkopingen ontvangen (2). In die tijd genoot de bloemisterij van de uit Duitsland afkomstige Johannes Rosenkrantz al grote faam, door de erfgenamen in 1853 overgegaan naar Jacob Preijde. Na eerder in de Hout georganiseerd (1910) vond in 1925 de eerste grote internationale Floratentoonstelling plaats op de terreinen van Groenendaal. Deze is bezocht door 393.000 personen en was met een batig saldo van 49 gulden een eclatant succes. Tien jaar later werd de organisatie nog grootser aangepakt en zijn ongeveer 610.000 bezoekers geregistreerd, waaronder ook van koninklijke bloede en talrijke buitenlanders. Het wandelbos Groenendaal werd tijdelijk gedomineerd door een reusachtige globe op een pilaar. Een herkenningspunt, bedoeld als symbool van de internationale contacten tijdens deze Flora. De architectuur waaraan meer dan twee jaar is gewerkt was in handen van de tuin-architect H.J.Voors en bouw-architect J.C. Brand. De gebouwen zijn neergezet door de aannemersfirma’s Gebrs. J.H. en P.J. van den Putten te Heemstede en J.B. Sluiter te Aerdenhout. Alle glas-inloodramen zijn ontworpen en op glas geschilderd door glazenier Nico Schrier en gebrand op het atelier ‘De Vonk’ van de firma Schrier & Du Ru, Rozenstraat 3, Haarlem. Boven de beide hoofdingangen van het grote tentoonstellingsgebouw zijn voorstellingen aangebracht van onder andere mensen en bloemen en dieren en bloemen (lammeren en dotterbloemen, meeuwen met kastanjebloesem; reeën ;met egelantier; wilde zwanen met elzenkatjes) . De ramen zijn bewust niet in fonkelende kleuren gemaakt, teneinde de geëxposeerde bloemen beter tot hun recht te laten komen. Voor de ontvangzaal is een raam vervaardigd waar in een allegorische verbeelding de betekenis der bloemen voor het menselijk leven, van de wieg tot aan het graf, werd weergegeven. In het midden de godin Flora, als meisjesfiguur, de aarde zegenend en verrijkend met haar weelde van bloemen, die zij over de wereld uitstrooit te midden van een groep mensen. Reeds bij zijn eerste schreden in het leven ontdekt het kind spelenderwijs de wondere wereld der bloemen en als laatste groet bij het verscheiden van de mens uit het aardse leven worden bloemen meegegeven in het graf. In de zaal van het restaurant zijn diverse fases van bewerking in het bloembollenbedrijf voorgesteld: 1) het ziekzoeken in het veld, 2) het rooien van de bollen, 3) verscheping, 4) het planten van de bollen en 5) het plukken van de bollen. Na afloop van de expositie zijn de gebouwen afgebroken en de glas-inloodramen in bezit gekomen van ontwerper Nico Schrier en later door diens zoon naar Canada meegenomen. Deze zoekt thans naar een passende bestemming bij voorkeur in Zuid-Kennemerland.

FOR SALE. Ruud van der Molen kwam deze advertentie van 11 jaar geleden tegen in 'D.I.S Magazine Calvin College'

FOR SALE. Ruud van der Molen kwam deze advertentie van 11 jaar geleden tegen in ‘D.I.S Magazine Calvin College’

Glasschilderkunst in Heemstede en Bennebroek

Gedenkraam na de Tweede Wereldoorlog door de Stichting Vogelenzang te Bennebroek ter herinnering aan de evacuatie van 1943-1945 geschonken aan de pychiatrische inrichting in Franeker

Omdat hieraan tot op heden in de historische literatuur weinig aandacht is besteed volgt een beknopt overzicht van gebrandschilderd glas in relatie tot Heemstede en Bennebroek (3). De glasschilderkunst ontwikkelde zich uit het decoratieve glasmozaiek, dat al in de Klassieke Oudheid werd toegepast. De oudste vermelding is te vinden in een schrijven van pater Goszbert. abt van Tegernsee (982-1001): “Tijdens mijn leven was het dat de gouden zon voor het eerst door bont gekleurde glazen geschenen heeft”. Befaamd zijn de ramen in middeleeuwse kathedralen als van Parijs, Chartres, Antwerpen, York, Regensburg en elders. De stad Haarlem heeft een lange traditie voor wat betreft glas-inlood welke techniek via Vlaanderen in Noord-Nederland is gekomen. Evenals de kunstschilders en graveurs vormden de glazeniers een belangrijke groep ambachtslieden in Haarlem, die betaald door het stadsbestuur opdrachten uitvoerden in kerken. In 1428 wordt voor het eerst in Haarlem een glasschrijver Daniel genoemd en twee jaar later ontving een dorpskerk in Haarlem een glasraam ten geschenke (4). Eén van de voornaamste was de in 1597 overleden Willem Willemsz. Tybaut uit een geslacht van glasschilders. In 1634 telde het Sint Lucasgilde in Haarlem o.a. 58 schilders, 7 glasschilders, 6 beeldhouwers en 6 graveurs. Dankzij het tijdschrift ‘Oud- en Nieuw’, 1889, pagina 19, weten we dat heer Jan van Heemstede (overleden in 1522) op een glas stond afgebeeld in de St. Laurenskerk te Alkmaar, evenals zijn uit Alkmaar afkomstige echtgenote Maria Corf. Voor zover thans bekend hebben beide ramen, zoals zoveel middeleeuwse glas-in-loodramen, de tand des tijds niet doorstaan.

De Hervormde Kerken in Heemstede, Bennebroek en Bloemendaal scannen0001 In Heemstede is voor het eerst sprake van glas-in-loodramen omstreeks 1623 toen een aantal ramen is aangebracht in de op initiatief van Adriaan Pauw gestichte kerk. Door de bewoners van het dorp werd ‘een goed glas’ aangeboden (dat wil zeggen een| geschilderd en gebrand glas). Voorts zijn diverse ramen geschonken door vader Reinier en enkele zonen van Adriaan Pauw (5), alssmede de ambachtsheer zelve en zijn echtgenote Anna van Ruitenburgh. Verder door de prinsen Maurits en Frederik Hendrik, de vroedschappen van Vlaardingen, Beverwijk en ‘s-Gravenhage, de Ridderschap en edelen van Holland, en de Koning van Bohemen Frederik V. Ook de Provincie Holland stelde een kerkglas ter beschikking ter waarde van 120 gulden en als afbeelding de wapens van de steden van Holland (6). Ofschoon Haarlem met ƒ 1.000,- meebetaalde aan de stichting van de Kerk ontbreekt de vroedschap bij de schenkers van een kerkraam (7). Overigens is in de archieven wel sprake van een kerkglas met de wapens van de steden van de provincie Holland. De meeste glazen waren versierd met de heraldische wapens der schenkers. In de loop der tijd zijn die geleidelijk verdwenen, aangetast door weer en wind en wellicht nog meer tengevolge van vernielingen door straatjongens (8). In 1796 noteerde L. van Ollefen in zijn boek ‘De Nederlandsche stad- en dorpbeschrijver’: “In de vensters ziet men eenige fraai beschilderde glazen”. Burgemeester en kerkvoogd D.E.van Lennep noteerde in 1925: “De fragmenten, die aan die vernieling ontkomen waren, had men ten slótte, zonder eenigen samenhang in één venster bijeengebracht, totdat ook dit venster aan het einde der vorige eeuw vernieuwd moest worden. Kerkvoogden hebben toen overwogen of het niet mogelijk zou zijn, met behulp van de overgebleven fragmenten de oude glazen weer te doen herstellen. De kosten daarvan bleken echter te groot voor de beschikbare middelen; de fragmenten werden in een kistje opgeborgen, dat door den President-Kerkvoogd wordt bewaard. Zij wachten dus op betere tijden wellicht nog eenmaal, aangevuld met bijgemaakte glazen, het binnendringende daglicht door hun kleurenglans te verlevendigen” (9). Bij restauraties in deze eeuw zijn de ramen in de oude stijl met glas-in-lood hersteld. Dankzij dominee E. Sneller zijn deze door glazenier R.W. Bogtman jr. – kleinzoon van Willem Bogtman – bijeengebracht in een van handvormsteen gemetselde omlijsting in de beideramen naast de preekstoel en in het raam boven de graftome van Pauw (10). In de derde fase van  de grote restauratie die in 1994 was begonnen zijn de glas-in-loodramen schoongemaakt en waar nodig vernieuwd.

 

Fragmenten van glazen in Ned.Hervormde Kerk Heemstede

Fragmenten van glazen in Ned.Hervormde Kerk Heemstede

Fragmenten oude glazen in Hervormde Kerk Heemstede

Fragmenten oude glazen in Hervormde Kerk Heemstede (Paul van Galen)

Idem restanten van glas-in-lood ramen Oude Kerk Heemstede

Idem restanten van glas-in-lood ramen Oude Kerk Heemstede

Fragmenten oude glazen in Hervormde Kerk Heemstede (Paul van Galen)

Fragmenten oude glazen in Hervormde Kerk Heemstede (Paul van Galen)

sneller

Samengevoegde restanten van antiek glas in lood, aangeboden door dominee E.Sneller bij zijn afscheid als predikant op q december 1985.

 

Over de kerkramen van de in 1680 gestichte Hervormde Kerk van Bennebroek is bekend dat deze zijn ontworpen door de bekende kunstenaar Romeyn de Hooghe en ingebrand door de kunst- en glasschilder Johan van Nickelen, lid van het Haarlemse Sint Lucasgilde. Laatstgenoemde was enige tijd eigenaar van een huis met herberg in de Hout ‘Het Menniste huisje’ (nabij Sparenhout in de banne van Heemstede) en behorend tot de gemeenschap der Mennonieten. Omstreeks 1894 zijn deze kerkramen vervangen door de glazeniers Van Diessen en Kerrebijn uit Haarlem. Zeer bijzonder en voor een aanzienlijk deel bewaard zijn de door de Haarlemse stads-glasschilder Pieter Holsteyn vervaardigde gebrandschilderde ramen van de uit 1636 daterende Hervormde Kerk te Bloemendaal (11). Aan de Voorweg woonde in de tweede helft van de 17e eeuw de glasschilder Barend van Duyst, die zich in ons dorp tevens als schepen en diaken/ouderling heeft gemanifesteerd (12). De gevels van vrijwel alle herbergen waren tijdens de 17e en 18e eeuw herkenbaar aan een uithangbord, veelal een geschilderd paneel, soms ook op glas boven de ingang geschilderd, zoals dankzij Hildebrand (Nicolaas Beets) bekend van uitspanning ‘De Oude Geleerde Man’ in Bennebroek (l 3). Aula van Begraafplaats

Aula Algemene Begraafplaats. Glas in lood-raam aan de zijde van de begraafplaats. Titel: De Ondergaande Zon. Glasatelier Bogtman Voorh. Heemstede (foto V.C.Klep)

In 1926 is begonnen met de bouw van een aula bij de algemene begraafplaats aan de Herfstlaan. In het stijlvolle gebouwtje zijn onder architectuur van Jos Cuypers zes glas-in-loodramen aangebracht, waarvan twee grote boogvormige ramen boven de ingang en uitgang. In fraaie kleuren heeft de Heemsteedse glazenier Vink in Jugendstil boven de ingang de opgaande zon en boven de uitgang naar de begraafplaats de ondergaande zon voorgesteld, daarmee op treffende wijze ’s mensen lot symboliserend.

Glas-in-lood aula begraafplaats Heemstede (foto Peppy)

Glas-in-lood aula begraafplaats Heemstede (foto Peppy)

Glas in lood-raam achterzijde aula begraafplaats Heemstede. In avonduur genomen foto

Glas in lood-raam achterzijde aula begraafplaats Heemstede. In avonduur genomen foto

Glas-in-lood van glazenier Vink in aula Heemstede

Glas-in-lood van glazenier Vink van glasatelier Bogtman in aula Heemstede

==================================================

Glas in Lood Ramen in Joodse Synagoge Heemstede

21 december 2014 is de synagoge in Heemstede aan de Lanckhorstlaan geopend. Bij die gelegenheid zijnm de menora en kroonluchters, een gedenkrafel gewijd aan opperrabbijn Philip Franck evenals 4 glas-in lood ramen nog afkomstig uit de ooude sjoel aan de Lange Begijnestraat in Haarlem, meeverhuisd.

21 december 2014 is de synagoge in Heemstede aan de Lanckhorstlaan geopend. Bij die gelegenheid zijnm de menora en kroonluchters, een gedenkrafel gewijd aan opperrabbijn Philip Franck evenals 4 glas-in lood ramen nog afkomstig uit de ooude sjoel aan de Lange Begijnestraat in Haarlem, meeverhuisd. Elke spreuk is opgemaakt in twee grote ramen met een rond midden raam. 12.38.52 is 3e gedeelte van Jesaja 6.3 – 12.39.11 is 1ste gedeelte van Ezekiel 3.12 – 12.39.26 is 3e gedeelte van Ezekiel 3.12.

Aanwinst voor Haarlem’s Synagoge; artikel uit het Nieuw Israëlitisch Weekblad van 1 april 1938:

‘Donderdag 24 maart vond in de vergaderzaal van de Nederl. Israël. Gemeente Haaelem een buitengewone bijeenkomst plaats van den Kerkeraad, waarin de heer B.J.Chapon de Gemeente een gebrandschilderd raam in de synagoge ten geschenke aanbood. Aanwezig waren de heer: Abr. de Lieme Bzn., I.van Voolen, S.L.Anholt, A.de Beer, H.Mainz, J.Rodrigues Pereira, A.Schijveschuurder, de heer B.J.Chapon met echtgenoote en naaste familieleden; verder de eerw. heeren Opperrabijn Ph.Frank, Rabbijn S.Ph.de Vries Mzn., M.I.Petzon, G.Jacobs, N.Schrier, ontwerper van het raam en H.de Ru, van het atelier De Vonk te Haarlem, dat de uitvoering verzorgde. Bericht van verhindering was o.a. ingekomen van de heer J.H.Davids en I.A.Lessing. Abr. de Lieme Bzn. opent de vergadering met een welkomstwoord. Hierna is het woord aan de heer B.J.Chapon. Deze zegt, hoe het overlijden van zijn moeder het plan bij hem rijpte,een geschenk aante bieden aan de Gemeente, in welks bestuur bij hem rijpte, een geschenk aan te bieden aan de Gemeente, in welks bestuur hij meer dan 25 jaar zitting heeft, een geschenk, in overeenstemming met de grondzuilen van het Jodendom. Wij zijn hier in een feestelijke bijeenkomst, zegt spreker. Wij voelen ons verbonden met de bakermat van de vrijheid, het vrije Nederland en toeven in onze gedachten bij hen, die verdreven zijn door ’t barbarisme. Reeds vijf jaar duurt de nood, die nog iedere dag toeneemt en groote offers vraagt. Moge ieder zijn plicht beseffen en daadwerkelijk steun verlenen. Het is noodzakelijk dat er geen verdeeldheid onder de Joden is. Binnen de muren van de Synagoge, waar wij komen om tot God te bidden, is deze echter nooit. Dit bedehuis te verfraaien, waardoor het decorum verhoogd wordt, is de leidende gedachte geweest. Zo is de idee ontstaan, een gebrandschilderd raam aan te bieden. Spreker wil er in het bijzonder op weijzen, dat er nog meer ramen zijn, die op deze wijze verfraaid kunnen worden. Het 100-jarig bestaan van de Synagoge ligt reeds in het verschiet. Om zijn erkentelijkheid te betuiogen jegens Rabbijn De Vries, van wien het motief van het raam is, en die de ontwerper van advies gediend heeft, biedt spreker deze een antiquarisch boek aan. Een hartelijk woord van dank voor hun toewijding richt de heer Chapon tot de heer De Ru en in het bijzonder tot de heer N. Schrier, wien hij enige boeken over Joodse kunst overhandigt. De eerw. heer M.I.Petzon dankt spreler voor het ontwerpen van de Hebreeuwse letters, die op het raam voorkomen, en de heer G.Jacobs, de secetaris, voor de organisatie. De wens uitsprekend, dat men de lichtstalen die door het nieuwe raam zullen schijnen, een tijd van voorspoed voor het Joodse volk over de gehele wereld moge komen, biedt spreker dit geschenk als aandenken aan zijn ouders de Gemeente aan (Applaus). De heer De Lieme wijst er in zijn antwoord op, dat hij reeds tal van jaren met de heer Chapon samenwerkt als collega en vriend. Hij noemt het een voorrecht, hem thans aan deze zijde van de bestuurstafel te kunnen toespreken. U wilde, aldus spreker, van uw belangstelling voor onze Gemeente blijk geven, voor zover dat dan nog nodig was. (…) Rabbijn De Vries vertelt, hoe hij tot het motief voor het raam gekomen is. Er moest een idee aan ten grondslag liggen en het moest iets zijn, dat spreekt en de Synagoge waaediger maakt. Het zou geplaatst worden aan de wand, waar het heiligste staat: dus moest het iets heiligs zijn. Zo heeft de spreker aan de openbaring, aan Jesaja (hoofdstuk 6) gedacht, waar het bekende vers: Kodousj voorkomt. Hier wordt God gehuldigd door wezens van de hoogste insrantie. Spreker wenst de he heer Chapon geluk met de totstandkoming van dit schone geschenk. Geruime tijd heeft spreker de indruk gehad, dat de Synagoge als het ware hinkte, doordat slechts aan één kant van het otoum hakoudesj een gebrandschilderd raam is geplaatst. Het doet spreker daarom genoegen te kunnen mededelen, dat binnen zeer afzienbare tijd, zeker voor Sjoowoengous, de andere kant gevuld zal zijn. Hoe het er komt, kan spreker niet zeggen. Hij verwacht, dat men er niet op zal aandringen, dit van hem te vernemen. Evenals deze wens van de heer Chapon reeds spoedig vervuld is, hoopt spreker, dat het met zijn andere wensen het geval moge zijn. De heer De Lieme dankt Rabbijn De Vries voor zijn verblijdende mededeling en zegt t.z.t. ook dat geschenk gaarne te zullen aanvaarden. (…) Rabbijn De Vries gaf hier nog een duidelijke uiteenzetting van de symboliek die er in het raam ligt.

2015-03-17 12.38.52

Het glas-in-loodraam van glazenier N.Schrier, in 1938 onthuld.

Het gebrandschilderde glad in loodraam, dat in de synagoge is onthuld, geeft een uitbeelding van Jesaja 6;”In het jaar toen de koning Usia stierf, zag ik God, zittende op een hoge troon en zijne zoomen vervulde de Tempel. De Serafs stonden boven Hem, een ieder had zes vleugels, met twee bedekte ieder zijn aangezicht en met twee bedekte hij zijn vleugel-voeten en met twee vloog hij. En de een riep tot de andere en zeide: “Heilig, heilig, heilig is de God der Heerscharen, de ganse aarde is van zijn Heerlijkheid vol.”  Deze voorstelling is in grijs genuanceerd en wit uitgebeeld, met in de top oranje, gele en rode tinten. Door het raam loop een band, waarop in Hebreeuwse letters de woorden “Heilig, Heilig” enz. geschilderd staan, stralende uit een lichtende kern, waarin de zetel Gods en de engelfiguren in abstracte vormen zijn weergegeven. Het gebrandschilderde raam is ontworpen en geschilderd door N.Schrier en uitgevoerd op het atelier ‘de Vonk’ van de firma Schrier en de Ru te Haarlem.’

Portret van Barend Chapon, geboren in 1884 en op 2 februari 1943 door Duitse bezettingsmacht in Bloemendaal geëxecuteerd (foto Joods Historisch Museum)

Portret van Barend Chapon, geboren in 1884 en op 2 februari 1943 door Duitse bezettingsmacht in Bloemendaal geëxecuteerd (foto Joods Historisch Museum)

———————————————————————————————– Willem Bogtman Een van de bekendste glasschilders uit de eerste helft van de 20ste eeuw is de Haarlemmer Willem Bogtman (1882-1955). Vanaf 1905 had hij enige tijd een huurpand op het adres Schouwtjeslaan 72, toen nog in Heemstede gelegen, waar Bogtman op 1 oktober 1912 op de benedenverdieping een atelier voor glas-inlood en gebrandschilderd glas begon (14). In opdracht van de gemeente Haarlem maakte hij na 1930 vijftien ramen voor de traphal van de nieuwe vleugel van het Provinciehuis, die recentelijk door een kleinzoon zijn gerestaureerd en thans wederom de luister en helderheid van destijds genieten. Na de oorlog heeft het Comité ‘Heemstede Vrij -5 mei 1945’ als blijvende herinnering aan de bevrijding een gebrandschilderd raam in drie panelen (zes stukken) aan de gemeente Heemstede aangeboden. Dat bevindt zich in het trappenhuis aan de achterzijde van het oude deel van het raadhuis en is vervaardigd door glazenier Willem Bogtman. Het linkerpaneel toont de sombere jaren van de bezetting – witte duiven worden in hun vrijheid belemmerd en bloedend verwond door puntige kettingen, omgeven door neerhangende bloemkelken in paarse kleuren ten teken van rouw. De ‘bevrijding’ is in het rechterstuk voorgesteld door vrijuit vliegende vogels tegen een zonnige hemel, terwijl bloemen in vrolijke kleuren dit vreugdevolle moment nog accentueren. Bekende emblemen als ‘zwaard en weegschaal’ en een boek met de Griekse letters Alpha en Omega zijn weergegeven. Op de drie onderramen vindt men afbeeldingen opgenomen van de Oude Kerk op het Wilhelminaplein, het Oude Slot alsmede van twaalf (ten dele) verdwenen buitenplaatsen, waaronder Bosbeek, Bosch en Hoven, Ipenrode, Oud-Berkenroede, Huis te Manpad en de Hartekamp. Op dit prachtige en stijlvolle raam ziet men ook de plattegrond van Heemstede met daaromheen de wapens van de omliggende gemeenten Bloemendaal, Haarlem, Haarlemmerliede, Haarlemmermeer en Bennebroek. Het gemeentewapen van Heemstede tenslotte bekroont de kaart der Heerlijkheid.

Gebrandschilderd gedenkaam in het Raadhuis van Heemstede, aangeboden door het Comité Heemstede Vrij. Met afbeeldingen van Leeuwenhooft, Iepenrode, Bronstee, Oud Berkenroede, Oude Kerk, ’t Klooster, het Slot, Bosbeek, Huis te Manpad, Meer en Berg, Hartekamp en Gliphoeve

Atelier Bogtman gaf de volgende beschrijving van de voortstellingen op het gebrand glas: ‘Waar het comité ‘Heemstede Vrij’ er prijs op stelde, dat BEZETTING en BEVRIJDING in dit glas symbolisch werden voorgesteld en waar bovendien rekening moest worden gehouden met de eis om aan het trappenhuis zo min mogelijk licht te onttrekken, was het noodzakelijk de hoofdmomenten van de glasschildering af te beelden in de drie bovenlichten van het raamstel. Het linker bovenlicht toont dan ook de sombere jaren der bezetting, – witte duiven worden in hun vrijheid belemmerd en bloedend verwond door puntige kettingen, omgeven door neerhangende bloemkelken in paarse kleuren ten teken van rouw. De ‘bevrijding’ is in het rechter bovenlicht voorgesteld door vrijuit vliegende vogels tegen een zonnige hemel, terwijl bloemen in vrolijke kleuren dit vreugdevolle moment nog accentueren. Het midden-bovenlicht is bedoeld als symboliek voor de ‘gerechtigheid’, uitgebeeld door de bekende emblemen ‘zwaard en weggschaal’ en bovendien ‘de vrijheid van het eerlijke woord’ door een boek met het ALPHA en OMEGA. De achtergrond wordt gevormd door de nationale kleuren rood, wit en blauw. Het jaartal 1945 – mei geeft een blijvende herinnering aan de dag der bevrijding. Van de drie onderramen is alleen het middenpaneel gevuld met een grisaille-schildering, aangegeven de plattegrond van de gemeente Heemstede bezaaid met oude buitenverblijven waaraan, voor zover deze niet meer bestaan, verschillende straatnamen ons nog dagelijks herinneren. De kaart is omzoomd door de wapens der omliggende gemeenten, namelijk Bloemendaal, Haarlem, Haarlemmerliede, Haarlemmermeer en Bennebroek. Het wapen van Heemstede tenslotte bekroont de kaart van de Heerlijkheid.’ Belangrijke werken van Willem Bogtman in Haarlem en omgeving zijn o.a.: 1927 Vrijzinnig Religieus Centrum. Dr.D.Bakkerlaan 23, Bloemendaal 1930 Provinciale Griffie, Dreef, Haarlem [in 1997 gerestaureerd door een kleinzoon van Willem Bogtman] 1930 Hogeschool Haarlem HTS. Veldzichtlaan 1, Haarlem 1937 Oude Katholieke Kerk, Kindersingel, Haarlem 1937 Huize ‘Karoly’, Heemsteedse Dreef, Heemstede 1943 Religieuze Kring, O.Mendliklaan 7, Aerdenhout 1945 Gedenkraam Bevrijding Raadhuis Heemstede

bogtman1

Necrologie Willem Bogtman (1882-1951) door A.Bogtman, uit: Haerlem Jaarboek 1995. 1956, p.33-34

Bogtman2.jpg

Vervolg en slot necrologie Willem Bogtman. 1956

 

 

Gedenkramen 5 mei 1945 in raadhuis Heemstede door Willem Bogtman

Gedenkramen 5 mei 1945 in raadhuis Heemstede door Willem Bogtman

1946 R.K.kerk, Deken Zondaglaan 65, Vogelenzang 1949 Raadhuis, Raadhuisplein 1, Haarlem.

Portret van glazenier Willem Bogtman (1882-1955)

Portret van glazenier Willem Bogtman (1882-1955)

Het in 1912 opgerichte glazeniers- en glas-in-loodbedrijf W.Bogtman liet in 1917 dit pand met werkplaatsen en bovenwoningen aan de Emmakade bouwen. Aangenomen wordt dat G.G.Lacroix de architect was. In 1944 werd het Atelier Bogtman voortgezet door het Atelier voor Gerbrand Glas Bogtman C.V.. (Uit: Gids voor industriële monumenten in Zuid-Kennemerland , 1996)

Het in 1912 opgerichte glazeniers- en glas-in-loodbedrijf W.Bogtman liet in 1917 dit pand met werkplaatsen en bovenwoningen aan de Emmakade bouwen. Aangenomen wordt dat G.G.Lacroix de architect was. In 1944 werd het Atelier Bogtman voortgezet door het Atelier voor Gerbrand Glas Bogtman C.V.. (Uit: Gids voor industriële monumenten in Zuid-Kennemerland , 1996)

Atelier Bogtman aan de Emmakade 45 begin jaren zestig. Deze foto werd door Paul Huf vervaardigd ten behoeve van een advertentie van Grolsch Bier: vakmanschap is meesterschap. Op de afbeelding is de glazenier bezig om met de papieren benadering op ware grootte een gebrandschilderd raam te maken (weekblad De Spiegel, 2 november 1963).

Atelier Bogtman aan de Emmakade 45 begin jaren zestig. Deze foto werd door Paul Huf vervaardigd ten behoeve van een advertentie van Grolsch Bier: vakmanschap is meesterschap. Op de afbeelding is de glazenier bezig om met de papieren benadering op ware grootte een gebrandschilderd raam te maken (weekblad De Spiegel, 2 november 1963).

Han Bijvoet en Frans Balendong In het standaardwerk ‘Glas in lood in Nederland 1817-1968’ zijn met betrekking tot Heemstede vermeld: kleinseminarie Hageveld, de Pinksterkerk en de Hartekamp (aula; door Jaap Min). Met betrekking tot Bennebroek het St. Luciaklooster (1947) met glas-in-loodramen van de Haarlemmer L. Lourijsen. Han Bijvoet (1897-1975), die van 1939 tot zijn overlijden aan de Spaarnelaan in Tuinwijk-Zuid woonde, heeft voornamelijk voor rooms-katholieke kerken gebrandschilderde glas-in-loodvensters gemaakt. In 1923-1925 ten behoeve van het trappenhuis en de kapel van Hageveld. De twee voormalige kerken van Berkenrode, daterend uit respectievelijk 1694 en 1817 waren eenvoudig van opzet en bevatten geen gebrandschilderde ramen, in tegenstelling tot de in neogotische stijl gebouwde St. Bavokerk te Heemstede welke in 1879 tot stand kwam onder architectuur van E.J. Margry. Onder andere drie gebrandschilderde ramen werden destijds geschonken door de parochianen. Het tot ontploffing brengen van een Duits projectiel op 15 november 1944 in de tuin van het aan de overzijde van de kerk gelegen tuin van Jac. H. Kramer leidde tot een enorme ravage, waarbij ook bijna alle glas-inloodramen en vooral die aan de Zuidwest- en Oostzijde zijn vernietigd. In 1947 kreeg Han Bijvoet opdracht nieuwe gebrandschilderde ramen te ontwerpen. Het linker-raam achter het hoofdaltaar geeft de Kerstkring, het midden-raam de Paaskring en het rechter-raam de Pinksterkring weer. In 1949 kwamen deze gereed, waarna in 1950 en 1951 nog meer nieuwe ramen zijn aangebracht door beeldend kunstenaar Bijvoet, met voorstellingen van Sint Bavo en Sint Antonius, in de Maria-kapel de  H. Joachim en Anna én in de Jozef-kapel Jozef van Egypte en van de H. Benedictüs Jozef Labre. In de zomer van 2005 zijn tien nieuwe glas-in-lood ramen herplaatst in de Heilige Bavokerk. Na 60 jaar was het de parochie gelukt deze ramen na een geldinzameling van ongeveer 40.000 euro onder de parochianen te plaatsen. Zoals bekend werden de oude ramen in 1944 vernield na een door de Duitse bezetters tot ontploffing gebracht V1. De redelijk moderne ramen zijn zoveel mogelijk aangepast aan de destijds verwoeste ramen in het koor. Ze zijn ontworpen, vervaardigd en geplaatst door de firma Schmid uit de Wolstraat in Haarlem.

'Aanbidding door de Driekoningen'Glas-in-lood-raam in de H.Bavokerk te Heemstede, in 1949 vervaardigd door Han Bijvoet.

‘Aanbidding door de Driekoningen’Glas-in-lood-raam in de H.Bavokerk te Heemstede, in 1949 vervaardigd door Han Bijvoet.

In de uit omstreeks 1895 daterende Sint Jozefkerk te Bennebroek zijn tussen 1955 en 1957 voor een bedrag van ƒ 22.628,- nieuwe gebrandschilderde ramen ontworpen en aangebracht door de Haarlemse glazenier Frans Balendong (1911 geboren in Roermond) en stellen onder andere episodes uit het leven van de patroonheilige van het godshuis voor (15). Ze zijn ooit betiteld als “het mooiste kunstwerk van Bennebroek”. Voor de Onze Lieve Vrouw Hemelvaart kerk aan het Valkenburgerplein in Heemstede vervaardigde Frans Balendong de venstervulling van het kerkgebouw. Het gaat om een veelkleurige geometrische schikking van rechthoekige glasdelen. In de westgevel bevindt zich bovendie een venster met een voorstelling van Maria.

Glas-in-lood vensters door Frans Balendong in de O.L.V.Hemelvaart kerk Heemstede (foto Han van Gool)

Glas-in-lood raam van Maria door Frans Balendong in de O.L.V.Hemelvaartkerk Heemstede

Glas-in-lood raam van Maria door Frans Balendong in de O.L.V.Hemelvaartkerk Heemstede

Nota Bene: Roel Hildebrand als leerling van Nico Schrier en Frans Balendong De Alkmaarse glazenier Roel Hillebrand is in 1959 geboren te Heemstede. Op jonge leeftijd in het vak verzeild bij Kees Schmit en beschikt over een eigen glas-in-lood atelier. Ten dele autodidact leerde hij veel van Frans Balendong en Nico Schrier. Hij restaureert ook en ontwikkelde een eigen stijl.

Lichtkoepel van glas-in-lood in Maison de Bonneterie (Den Haag), vervaardigd door Roel Hildebrand.

Lichtkoepel van glas-in-lood in Maison de Bonneterie (Den Haag), vervaardigd door Roel Hildebrand.

De Pinksterkerk, Dreefschool en Mariënheuvel

Pinksterkerk1

foto van de Pinksterkerk, uit de Spiegel 1957

De Pinksterkerk aan de Camplaan met opvallende filigrian-gevel bestaande uit betonelemeneten, waarin gekleurd glas voor lichtinval

De Pinksterkerk aan de Camplaan met opvallende filigrain-gevel bestaande uit betonelemeneten, waarin gekleurd glas voor lichtinval

Pinksterkerk (foto C.S.Boom)

Pinksterkerk (foto C.S.Boom)

In 1957 is in de Camplaan de gereformeerde Pinksterkerk gebouwd door het architectenbureau Chr. Nielsen, J.H.C. Spruit, W. van de Kuilen. Opvallend zijn de glas-in-betonwanden van Barend Hendriks (16).  “Door aan de buitenwand van zijn Pinksterkerk in Heemstede reliëf aan te brengen in het beton, verleende hij deze gevel een eigen uitdrukkingskracht geheel onafhankelijk van het interieur. De ramen van deze kerk bevatten bovendien geenafzonderlijke voorstellingen meer, maar één groot tafereel neemt de gehele wand (21x5m) in beslag met symbolische weergave van het Pinkstergebeuren. Zijn in het interieur toegepast reliëf bij een appliquéraam levert een verrassend spel van licht en kleur” (17).

Gla-in-lood ramen van de kunstenaar Berend Hendriks in de Pinksterkerk Heemstede

Glas-in-beton ramen van de kunstenaar Berend Hendriks in de Pinksterkerk Heemstede

In talrijke Heemsteedse herenhuizen is in de jaren dertig ook glas-in-lood aangewend. Gezegd wordt dat in het Heemsteedse huis waar de directeur van de NZH woonde, ir. W.J.Burgersdijk, zich nog een fraai glas-in-lood raam bevindt van de busmaatschappij. In de voormalige Dreefschool bevinden zich nog vier originele ramen met kleine voorstellingen en het jaartal van de bouw ‘Ao 1930’ in glas gebrand in het trappenhuis naar de vroegere toneelzaal, thans in gebruik als multifunctionele ruimte van de plaatselijke openbare bibliotheek. Verder zijn symbolen in glas-inloodramen ten behoeve van de kapel van het zusterklooster Mariënheuvel (1949) vervaardigd door de Haarlemse beeldend kunstenaar Levinus Tollenaar. In geleurd glas is ook het raam in het trappenhuis van het voormalig politiebureau aan de Cruquiusweg te Heemstede in 1966 vervaardigd door Levinus Tollenaar.

 

 

De beeldend kunstenaar en glazenier Jules Chapon is in 1914 te Heemstede geboren. Anton Molkenboer (1872-1960) was hier na 1943 enige tijd woonachtig alvorens naar de Spaarnestad te verhuizen en heeft voornamelijk in de jaren twintig voor kerkelijke opdrachtgevers glas-in-loodramen met religieuzevoorstellingen vervaardigd. Het huis Insulinde

Glas-in-lood plafond serre Laan van Insulinde 25. Door Jan L.Schouten. De twee donkere rechthoeken zijn veroorzaakt door voorwerpen die op het ‘glas-in-lood’ liggen.

In 1891 is het Delftse glasatelier ‘Het Prinsenhof’ opgericht door Jan L. Schouten (1852-1937). Het bedrijf verkreeg internationale vermaardheid met kwalitatief hoogwaardig uitgevoerde monumentale ramen voor kantoren, bankinstellingen, stationsgebouwen, villa’s enz. Voorts vanwege de talrijke restauraties, o.a. van de beroemde 16e eeuwse glazen in de St. Janskerk van Gouda. In Heemstede heeft glazenier Jan Schouten omstreeks 1923 de lichtkoepel gemaakt in de serre van het huis ‘Insulinde’ op verzoek van de oud-Indiëganger en fruitteler A.P. Audretsch, het eerste huis in de Laan van Insulinde, later nummer 25. (18). Tevens bevindt zich een gebrandschilderd raam in het trappenhuis waarop lelies zijn afgebeeld. Tot besluit van deze beknopte inventarisatie kan worden bericht dat vernieuwingsdrift, vernielzucht en onverschilligheid de voornaamste oorzaken zijn dat betrekkelijk weinig gebrandschilderde ramen bewaard zijn gebleven, een kunstsoort die met name in Haarlem tot grote bloei kwam en in deze eeuw dankzij glazeniers als Bogtman enSchrier een heropleving heeft meegemaakt.

Detail glas in lood-plafond serre door atelier Schouten, in huis Insulinde 25 (foto V.C.Klep, 1-7-1997)

Schouw in pand Laan van Insulinde 25

Schouw in pand Laan van Insulinde 25

glas2

glas-in-loodraam in vm. wijnhandel ’t Raedhuys, Raadhuisstraat 46-28 Heemstede

glas1

idem Raadhuisstraat 46-28 vm. wijnhandel Kluën

Hageveld

Glas-in-lood ramen Hageveld

Glas-in-lood ramen Hageveld

Van de kunstzinnige inventaris in het voormalig kleinseminarie Hageveld resteert weinig: de plafondschildering in de koepel boven de mediatheek evenals de marmeren vloer-decoratie in de vroegere kapel naar een ontwerp van architect Jan Stuyt. Kees Veelenturf (19), kenner van het Hageveld-gebouw, publiceerde een artikel over de 15 bewaard gebleven glas-in-lood ramen in de vroegere sacristie  en 1 in de voormalige zusterkapel. Gekozen is destijds voor symbolen uit de Litanie van de Heilige Maagd Maria (Lauretaanse Litanie ofwel de Litanie van Loreto – waaraan Leo Van Heemstede (ps. van Leo Tepe) een Duitstalige dichtbundel wijdde). Afgebeeld zijn symbolen als een kelk, lelie, toren van David etc., die vanuit de Bijbel worden verklaard. In de oude zusterkapel, tegenwoordig kantoorruimte, is mogeljk door Han Bijvoet een gebrandschilderd raam aangebracht, het zogenaamde Franciscusraam, waarin een visioen van Franciscus van Assisi is uitgebeeld.

Het Sint Franciscusraam in de zusterkapel van Hageveld

Het Sint Franciscus glas-in-lood raam in de zusterkapel van Hageveld

Twee van de 15 glas-in-lood ramen in de vm. sacristie van Hageveld. Links: ‘Sedes sapientiae’ [zetel van wijsheid] en rechts: ‘Turris Davidica; turris eburnea’ [toren van David/ivoren toren].

Het gerenoveerde glas-in-lood in de ramen van de sacristie, tegenwoordig onderdeel van de foyer van de aula van Hageveld (foto College Hageveld, 2005)

Het gerenoveerde glas-in-lood in de ramen van de sacristie, tegenwoordig onderdeel van de foyer van de aula van Hageveld (foto College Hageveld, 2005)

—————————————————————————————- In het huis waar ir. Burgersdijk, directeur van NZHTM woonde in de Schilderswijk zou nog een glas-in-loodraam van de tramwegmaatschappij aanwezig zijn. Het pand Breitnerweg 8, bouwjaar 1952, bevat authentieke gebrandschilderde glas-in-lood ramen met diverse taferelen uit de scheepvaart; in de villa Casper Fagellaan 1 zijn eenvoudige voorstellingen van o.a. heraldische wapens, een lier, boeken, een uil, bloemen, een haan e.d. te vinden; Oudemanslaan 1 bevat ramen met spiraal en slingermotieven bij de bordestrap; Van Merlenlaan 7 ‘Welgelegen’ een glas voor o.a. deurportaal geëtst met Jugendstil- en Lodewijk stijlmotieven; Herenweg 60 ‘Eikenhof’ met bloemmotieven en zo zijn nog talrijke andere huizen met gedecoreerde glas-in-loodramen in Heemstede aanwezig. Noten (1) Aldus beschreven in het gedenkboek van Kunst Zij Ons Doel (1996). In de monografie over H.A. van den Eijnde 1869-1939 (1994) schrijft nochtans de auteur Ype Koopmans: “Enige jaren na de voltooiing van het pand werd bij de entree een Van Konijnenburg-achtig glasin-lood-raam aangebracht van de destijds nog onbekende Huib de Ru (1902-1980)”. (2) G. van Duinen, Heemstede in de Franse Tijd, 1956, blz. 25. (3) M. Verkaik, Gebrandschilderd glas in kerkramen (over N.H. Kerk Bennebroek). In: Nieuwsbrief VOHB, nummer 65, augustus 1990, blz. 27-32. (4) C.J. Gonnet, Haarlemsche glasschrijvers. In.- Feestbundel dr.Abraham Bredius aangeboden. Amsterdam, 1915. (5) Zie o.a.: Dólleman, ‘Verhaal van al hetgeen is voorgevallen in en omtrent de Heerlijkheid Heemstede…’ Handschrift, pagina 91 (G.A. Heemstede, kopie in collectie-Heemstede, N.H.Archief). (6) Enkele schetsen hiervan bevinden zich in het Gemeentearchief van Heemstede (Inv. Van Doorninck, nrs. 390 en 407) en in het Algemeen Rijksarchief (collectie Pauw van Wieldrecht). (7) Tussen 1620 en 1680 zijn door het stadsbestuur van Haarlem  geschonken voor de kerken van Zandvoort, Spaarndam, Heemskerk, Bloemendaal, Vlaardingen, Lisse, Beverwijk en verscheidene andere gereformeerde godshuizen in Holland. (8) Op 28 juni 1671 is een keur uitgevaardigd tegen het beschadigen van de glazen in de Kerk. (9) Aldus jhr. mr. D.E. van Lennep, in: Schets der geschiedenis van de kerk der Nederduitsche Hervormde Gemeente van Heemstede, 1925. (10) In één van de ramen lezen we: ‘Aangeboden door Ds. E. Sneller bij zijnafscheid op 1 dec.1985′. (11) Een viertal glazen is nog hedentendage te bewonderen in de Gravenzaal van het Stadhuis te Haarlem. Andere in 1867 voor vijf gulden per stuk verkochte ramen zijn in later tijd teruggekocht, o.a. van H.A. Crommelin, bewoner van Oud-Berkenroede, of door goed gelijkende replica’s vervangen. Hierover zie o.a.: C.G. van Valkenburg, De Bloemendaalsche kerkramen, in het bijzonder dat der stichters. In: Haerlem jaarboek 1942 (1943). Voorts Bert Sliggers, Bloemendaal 350 jaar kerk en dorp. 1986, blz. 25-29. | (12) Over Barend van Duyst zie o.a. van ondergetekende, Een huis aan de Voorweg als twistappel tussen de familie Van Duyst en kunstenaar Romeyn de Hooghe. In: Oud-Heemstede-Bennebroek, nummer 80, april 1994, blz. 44-54. Zie ook noot 3. (13) Zie: Hildebrand, Na vijftig jaar; noodige en overbodige opheldering van de Camera Obscura. Haarlem, 1888. 2e geheel herziene druk, bladzijde 154. (14) Drs.H.Spreen, Willem Bogtman; een artistieke duizendpoot (1882-1955), in: Historische mededelingen van de historische vereniging Steenwijk en omstreken, dertiende jaargang, no.4, 1996. | (15) Zie: C. Bregman, De Sint Joseph-Parochie van Bennebroek. 1965 (Hoofdstuk: De Kerkramen, p.86) alsmede het gedenkboek door J. de Groot: ‘ Katholiek rond de rand van Kennemerland; verhalen en foto’s ter gelegenheid van 100 jaar St. Jozefparochie Bennebroek’. 1997, blz. 63-64. (16) Een dergelijke techniek is toegepast door Levinus Tollenaar (1918-1970) in het voormalig politiebureau aan de Cruquiusweg. (17) Citaat uit: Glas in lood in Nederland 1817-1968, 1989. (18) Informatie van drs. J.W.L. Hilkhuijsen, conservator van de Gemeente musea in Delft, die een studie over het glasatelier van Jan Schouten publiceerde. ‘Jan Schouten (1852-1937) Oprichter van het atelier van gebrand glas ’t Prinsenhof (1891-1951)’ . Delft, 1989. (19) Kees Veelenturf. Metaforen in de kleedkamer: glas in lood in de sacristie van Hageveld. In: Jaarboek 2010 van de Stichting Reünisten Hageveld, 2012., p. 60-73. Hans Krol NOTA BENE:  een uitvoerig hoofdstuk over de glas-in-loodramen van Schrier & Du Ru voor de FLORA 1935 is te vinden in de ‘Officieele catalogus Flora 1935’, blz. 150-157. P.S. Het laatste ambachtelijk glas-in-lood atelier te Haarlem staat in de Wolstraat en wordt beheerd door Michiel Schmit (37). Zijn grootvader Cornelis Schmit begon de zaak in 1935 aan de Gasthuisvest, waar ook zijn vader heeft gewerkt. De kleinzoon repareert soms werk in de Heemsteedse Componistenwijk dat nog door zijn grootvader is vervaardigd, aldus een artikel ‘Glas-in-lood heeft iets magisch’ in het Haarlems Dagblad van 23 november 2011.

Reken- en leestekens, een passer en een driehoek in glas-en-lood ramen uit 1930 van voormalige Dreefschool, sinds 1986 huisvesting van de openbare bibliotheek (foto Lidia Schoonderend)

Reken- en leestekens, een passer en een driehoek in glas-en-lood ramen uit 1930 van voormalige Dreefschool, sinds 1986 huisvesting van de openbare bibliotheek (foto Lidia Schoonderend)

Idem glas-in-lood raam in vm. Dreefschool, sinds 1986 openbare bibliotheek Heemstede

Idem glas-in-lood raam in vm. Dreefschool, sinds 1986 openbare bibliotheek Heemstede

Glas-in-loodraam van het Molentje in Groenendaal

Glas-in-loodraam van het Molentje in Groenendaal

In 1926 is ‘De Kleine Vermaning’ als kerkgebouw van de Nederlandse Protestanten Bond (NPD) gebouwd aan de Postlaan onder architectuur van Huib Tuninga B.N.A.. De gevels zijn opgetrokken uit geelrode baksteen met gesintelde exemplaren en worden onderbroken door verticale vensterreeksen met deels figuratief glas-in-lood, voorstellende Christus en de vier evangelisten. De glas-in-loodramen zijn ontworpen door Huib de Ru en uitgevoerd door atelier ‘de Vonk’. In 1996/1997 is de kerk van de NPB intern verbouwd en overgenomen door de Doopsgezinde gemeente.

glas

Glas-in-lood ramen van de vier evangelisten in ‘De Kleine Vermaning’, Postlaan Heemstede, vervaardigd on atelier De Vonk van de firma Schrier & De Ru (foto Theo Out)

 

In 1929 begon Bijnsdorp op het adres Zandvoortselaan 99 een zaak voor rookwaren, opgevolgd door A.C.Hopstaken. Een glas-in-loodraam met het log van Hopstaken in het bovenlicht herinnert hier nog aan in de winkel die vandaag de dag een woonbestemming heeft.

Glas-in-lood raam in Oud Berkenroede (foto Cees Peper)

Glas-in-loodraam met afbeeldingen van een fluitende vogel, mannelijke fluitist en een danspaar afkomstig uit het Gramophone House in Heemstede, Het raam bevindt zich tegenwoordig in de woning van de dochter van voormalig directeur Ger Oord (foto: Marloes van Buuren).

Glas-in-loodraam met afbeeldingen van een fluitende vogel, mannelijke fluitist en een danspaar afkomstig uit het Gramophone House in Heemstede, Het raam bevindt zich tegenwoordig in de woning van de dochter van voormalig directeur Ger Oord (foto: Marloes van Buuren).

Glas-in-loodramen, Raadhuisstraat 54

Glas-in-loodramen, Raadhuisstraat 54 (foto Jos Fielmich)

Glas in lood schuifdeuren in een pand aan de Zandvoortselaan

Glas in lood schuifdeuren in een pand aan de Zandvoortselaan

'Karoly', vm. Heemsteeds Woningbureau van C.L.Kwak aan de Heemsteedse Dreef (foto Theo Out)

‘Karoly’, vm. Heemsteeds Woningbureau van C.L.Kwak aan de Heemsteedse Dreef (foto Theo Out)

bogtman

Glas van atelier Bogtman Haarlem in huize ‘Karoly’ aan de Heemsteedse Dreef in Heemstede

 

Glas in lood-raam, Zomerlaan 25, Heemstede

Glas in lood-raam, Zomerlaan 25, Heemstede

Glas-in-lood raam, Bronsteeweg 76

Glas-in-lood raam, Bronsteeweg 76

Glas-in-lood raam, Bronsteeweg 76

Glas-in-lood raam, Bronsteeweg 76

Gebrandschilderd glas in Heemsteeds huis, uit atelier Schmit, 1930

Gebrandschilderd glas in Heemsteeds huis, uit atelier Schmit, 1930

Glas in lood raam met voorstelling van de evangelist Mattheus in de Doopsgezinde Kerk aan de Postlaan.

Glas in lood raam met voorstelling van de evangelist Mattheus in de Doopsgezinde Kerk aan de Postlaan.

glas

In veel huizen in de wijk Bosch en Vaart (tot 1927 gemeente Heemstede, sindsdien Haarlem) zijn glas-in-lood ramen verwerkt (foto uit Bosch en Vaart 1901-2001 door Chris Hoefsmit)

glas

Glas-in-loodraam Breitnerweg 8 van Christoffel die Jezus draagt; door Frans Balendong (foto Theo Out)

 

Gebrandschilderd glas-in-lood gedenkraam in 1965 vervaardigd bij gelegenheid van 40-jarig bestaan van de (voormalige) firma Van Egmind Mechansch Transport in Bennebroek. [Tegenwoordig in collectie van Historische Vereniging Heemstede Bennebroek]

Gebrandschilderd glas-in-lood gedenkraam, in 1965 vervaardigd bij gelegenheid van 40-jarig bestaan van de (voormalige) firma Van Egmond Mechansch Transport in Bennebroek. [Tegenwoordig in collectie van Historische Vereniging Heemstede Bennebroek]

G-muzieksleutel, deel van voorgevel glas-in-beton. Ontworpen door D.Plat voor Bovema, Overboslaan 6, 1959 (foto Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).

GLAS-IN-BETON: G-muzieksleutel, deel van voorgevel glas-in-beton. Ontworpen door D.Plat voor Bovema, Overboslaan 6, 1959 (foto Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).

Tekening ontwerp voorgevel, glas-in-beton in opdracht van Bovema. Gedateerd 11 mei 1959 en getekend door Dick Plat (overleden 31-1-2009 in Aerdenhout). (bouwkundearchief gemeente Heemstede, zie: OVerboslaan, 1959)

Tekening ontwerp voorgevel, glas-in-beton in opdracht van Bovema. Gedateerd 11 mei 1959 en getekend door architect  Dick Plat (overleden 31-1-2009 in Aerdenhout).
(Bouwkundearchief gemeente Heemstede, zie: Overboslaan 6, 1959)

Voorgevel vm. Bovema-studio, Overboslaan 6, tegenwoordig gemeentelijk monument (foto Zwikker entertainment group)

Voorgevel vm. Bovema-studio, Overboslaan 6, tegenwoordig gemeentelijk monument (foto Zwikker entertainment group)

Glas-in-beton, in voormalig kantoor van Bovema, Overboslaan Heemstede (foto G.C.Booms)

Glas-in-beton, in voormalig kantoor van Bovema, Overboslaan Heemstede (foto G.C.Booms)

Glas-in-betin in voormalig Bovema-kantoor Heemstede (foto G.C.Booms)

Glas-in-beton in voormalig Bovema-kantoor Heemstede (foto G.C.Booms). Ook in het voormalige politiebureau van politie aan de Cruquiusweg bevond zich een glas-in-beton raam in het trappenhuis dat bij een verbouwing in 1988 vermoedelijk is verwijderd.

Glas-in-lood ramen in de Irenekapel van instelling Meer en Bosch Heemstede

Glas-in-lood ramen in de Irenekapel van instelling Meer en Bosch Heemstede

Glas-in-lood ramen in pand Blekersvaartweg, 1924

Glas-in-lood ramen in pand Blekersvaartweg, 1924

In talrijke villa's in Haelem-Noord, sinds 1927 Haarlem-Zuid zijn glas in lood ramen aangebracht door zowel Bogtman als Schrier. Bovenstaand een afbeelding van 'De herfst' - 1 van de 4 in Jugendstil voorgestelde seizoenen - in villa De Waterlelie, Zonnelaan 6,6A, Haarlem (foto Klaas de Jong).

In talrijke villa’s in Haelem-Noord, sinds 1927 Haarlem-Zuid zijn glas in lood ramen aangebracht door zowel Bogtman als Schrier. Bovenstaand een afbeelding van ‘De herfst’ – 1 van de 4 in Jugendstil voorgestelde seizoenen – in villa De Waterlelie, Zonnelaan 6,6A, Haarlem (foto Klaas de Jong).

Herdenkingspaneel in glas-en-lood in Hoorn, vervaardigd in 1967 ter herinnering aan Gerrit Pieterszoon Bierenbroodspot. Deze schipper van fluitschip 'Heemstede' bereikte in 1643 het eiland Tristan da Cunha'.

Herdenkingspaneel in glas-en-lood in Hoorn, vervaardigd in 1967 door Frans Balendong ter herinnering aan Gerrit Pieterszoon Bierenbroodspot. Deze schipper van fluitschip ‘Heemstede’ bereikte in 1643 het eiland Tristan da Cunha’.

Gedenksteen met glas-in-lood op Algemene Begraafplaats Heemstede (Troupin-Haarlem)

Een herinnering aan slijterij 't Raethuijs van F.H.Kluën, Raadhuisstraat 46 (foto Marloes van Buuren)

Een herinnering aan slijterij ’t Raethuijs van F.H.Kluën, Raadhuisstraat 46 (foto Jaap van der Molen)

P.S. Zie ook artikel in HeerlijkHeden, nummer 150, najaar 2011: ‘Details die het karakter bepalen; bijzondere elementen in Heemsteedse interieurs’, blz. 91-95 met glas-in-loodramen in onder meer de volgende panden: Breitnerweg 8, Van Slingelandtlaan 9, Van Merlenlaan 7 en 40, Raadhuisstraat 46.

Glas-in-loodraam in een pand aan de Bronsteeweg Heemstede

Glas-in-loodraam in een pand aan de Bronsteeweg Heemstede

Gebrandschilderde ramen, voorkomende in 2 huizen met hetzelfde nummer van de Voorweg en Van Merlenlaan (foto Joost Veerkamp)

Geëtste ramen, voorkomende in 2 huizen met hetzelfde nummer van de Voorweg en Van Merlenlaan (foto Joost Veerkamp)

Idem bovenraam in de vestibule van 2 adressen. In een ander pand in de Van Merlenlaan, in 1928 gebouwd door Baalbergen & Volkers, zijn halverwege de bordestrap twee grote gebrandschilderde glas-in-loodramen aangebracht. Deze ramen met Jugendstil-elementen zijn gesigneerd met 'De Vonk Heemstede'.

Idem bovenraam in de vestibule van 2 adressen. In een ander pand in de Van Merlenlaan, in 1928 gebouwd door Baalbergen & Volkers voor J.Veenhoven, zijn halverwege de bordestrap twee grote gebrandschilderde glas-in-loodramen aangebracht. Deze ramen met Jugendstil-elementen zijn gesigneerd met ‘De Vonk Heemstede’.

Glas-in-lood raam van de op 24-12-147 in Heemstede geboren kunstenaar Joost Swarte in de hal der betavleugel van hert Eerste Christelijk Lyceum te Haarlem

Glas-in-lood raam van de op 24-12-147 in Heemstede geboren kunstenaar Joost Swarte in de hal der betavleugel van hert Eerste Christelijk Lyceum te Haarlem

Bennebroek

Sint Franciscusraam in de kapel van het moederhuis der Zusters Franciscanessen in Bennebroek

Sint Franciscusraam in de kapel van het moederhuis der Zusters Franciscanessen in Bennebroek

Glas-in-lood ramen in een pand aan de Willinklaan te Bennebroek

Glas-in-lood ramen in een pand aan de Willinklaan te Bennebroek

———————————————————————————————

Het tijdschrift 'ons Bloemendaal', nr.1 van voorjaar 2007 (31e jaargang) is gewijd aan Glas in lood in die gemeente.

Het tijdschrift ‘ons Bloemendaal’, nr.1 van voorjaar 2007 (31e jaargang) is gewijd aan Glas in lood in die gemeente.

Voorzijde van boekuitgave over Willem Bogtman door Henk Spreen uit 2006

Voorzijde van boekuitgave over Willem Bogtman door Henk Spreen uit 2006

Portret van Willem Bogtman (1882=1955), de meest befaamde glazenier van Zuid-Kennemerland

Portret van Willem Bogtman (1882-1955), de meest befaamde glazenier van Zuid-Kennemerland

Glazeniersbedrijf Bogtman. Uit: Gids voor industriële monumenten. 1996.

Glazeniersbedrijf Bogtman. Uit: Gids voor industriële monumenten. 1996.

Glas-in-loodraam van Nico Schrier voor sigarenwinkel J.v.d. Pigge, Grote Houtstraat 81 Haarlem

Glas-in-loodraam van Nico Schrier voor sigarenwinkel J.v.d. Pigge, Grote Houtstraat 81 Haarlem

Glas-in-betonramen (zie verder: Pinksterkerk)

Ander fragment van glas-in-beton ramen Pinksterkerk Heemstede

Fragment van glas-in-beton ramen ontworpen door Berend Hendriks voor de Pinksterkerk Heemstede (foto Cees Peper)

Nog een fragment van glas-in-beton raam in de Pinksterkerk te Heemstede (foto SBEZK)

Nog een fragment van glas-in-beton raam in de Pinksterkerk te Heemstede (foto SBEZK)

APPENDIX 1: GEBRANDSCHILDERD GLAS IN KERKRAMEN van KERK BENNEBROEK ; door Maarten Verkaik (Oud Heemstede-Bennebroek, nummer 65, augustus 1990)

Grabrandschilderd glas in ramen kerk Bennebroek(1)

Gebrandschilderd glas in ramen kerk Bennebroek(1)

Vervolg kerkramen Bennebroek (2)

Vervolg kerkramen Bennebroek (2)

Vervolg kerkramen Bennebroek (2)

Vervolg kerkramen Bennebroek (3)

Vervolg kerkramen Bennebroek (4)

Vervolg kerkramen Bennebroek (4)

Vervolg kerkramen Bennebroek (4)

Vervolg kerkramen Bennebroek (5)

Slot Kerkramen Bennebroek

Slot Kerkramen Bennebroek

APPENDIX 2: KERKRAMEN HERVORMDE KERK BENNEBROEK

Kerkramen Kerk Bennebroek; door M.Verkaik

Kerkramen Kerk Bennebroek; door M.Verkaik

 

==================================================================

Appendix 3: schenking glasinloodraam aan Heemkundekring Myerle in Mierlo

schenking

Schenking glas- in- loodraam van Hein van den Boomen aan oudheidkundige vereniging in Mierlo (N.Br.)