Bosbeek als inspiratiebron.

Herenhuis van Bosbeek

Het herenhuis van Bosbeek is voor zover bekend betrekkelijk weinig nagetekend, in tegenstelling tot de nabijgelegen hofsteden Meerenberg en Westermeer. Een beoogde kopergravure van Hendrik de Leth voor het plaatwerk “Zegenpralent Kennemerlant” kon tengevolge van voortijdig overlijden van de graveur niet worden gerealiseerd. Het bekendst is de steendruk naar een tekening van P.J. Lutgers uit omstreeks 1843, verschenen in de uitgave “Gezigten in de omstreken van Haarlem”. Jacob van Lennep schreef daar de volgende toelichting bij: “Boschbeek en Groenendaal, door een overweg gescheiden buitenplaatsen, behooren aan de Erven van den Heer H.P. Hope. Het heerenhuis staat op Boschbeek en is een der fraaisten van den omtrek. Het uitgestrekte Groenendaal levert verrukkelijke partijen, en, van het hooge Belvédère, een ruim overgezigt over de omliggende Landstreek, de Zee, het Meer en den IJ stroom op”. Voor- en achterzijde van het huis zijn in 1982 geaquarelleerd door de heer M.J. Lasschuit (aanwezig op Bosbeek). Voorts bestaan tekeningen van o.a. de stoommachine en het molentje, de zanderij op Bosbeek/Groenendaal (door P. Barbiers), ijskelder (Jurriaan Andriessen) en Belvédère. In de periode dat Bosbeek eigendom was van de familie Van Merlen- Visser van Hazerswoude, omstreeks 1900, zijn diverse prentbriefkaarten vervaardigd van zowel het huis als de geometrische tuinaanleg. Eén daarvan: “Heerenhuis Boschbeek” is opgenomen in het door A. Schellart samengestelde’boekje: “Kastelen en Landhuizen in Noord-Holland in oude ansichten” (Zaltbommel, 1972), met het volgende onderschrift: “Boschbeek te Heemstede is een statig achttiende-eeuws landhuis”. In een weemoedig verhaal uit 1913, toen deze ansicht werd gepost, lezen we dat bij een bezoek juist de meubels werden uitgedragen. De Japanse damherten liepen nog in het park. In de oorlog was het huis bezet door Duitsers. In 1951 kwam het in handen van een kloosterorde, die achter het huis op het terrein een groot complex bouwde. Op het nabijgelegen Westermeer (waar thans de Algemene Begraafplaats ligt) zijn twee hofdichten gemaakt. In één daarvan, geschreven door Willem van der Hoeven in 1721 vindt men een verwijzing naar Bors van Waveren, bouwheer van Bosbeek. Ook Huis te Manpad is talrijke malen door 18e-19e eeuwse dichters bezongen in de kring rond Van Lennep. Ook Bosbeek/Groenendaal heeft een aantal poëten geïnspireerd – evenals kunstschilders, o.a. Judith Leyster – maar de buitenplaatsen worden expliciet veelal slechts in de marge genoemd. De ode van jonkheer mr. D.E. van Lennep, uitgesproken bij de feestelijke openstelling van het Wandelbos “Groenendaal” in 1913 gaat uitvoerig in op de historie van het landgoed en met name de eigenaren. Bosbeek stond model voor enige in deze eeuw door A.A. de Maaker ontworpen landhuizen. Architect Andries de Maaker (1868-1964) Een architect die zich duidelijk heeft laten inspireren door het hoofdhuis van Bosbeek was Andries de Maaker (9-10-1868, overleden op 11 augustus 1964). Deze was als derde zoon geboortig uit Biezelinge bij Goes en stierf te Haarlem, waar hij lange tijd op het adres Prinsessekade 32 woonde, op bijna 96-jarige leeftijd (1). Hij begon zijn loopbaan als opzichter bij architect J. Wolbers en is omstreeks 1905 voor zichzelf begonnen. Aangenomen wordt dat Kennemeroord, in 1926 gebouwd voor jonkheer Pieter Quarles van Ufford, zijn eerste grote landhuis was. De villa is in 1959 afgebroken om te worden vervangen door een bejaardentehuis.

Linksboven: Kennemeroord op een foto uit 1939. Daaronder: het monumentale nog bestaande toegangshek van Kennemeroord met hardstenen pijlers en geseed hek, geflankeerd doot twee aflopende muren. Rechts: de hal in het vroegere door Andries de Maaker ontworpen huis

Linksboven: Kennemeroord op een foto uit 1939. Daaronder: het monumentale nog bestaande toegangshek van Kennemeroord met hardstenen pijlers en gesmeed hek, geflankeerd door twee aflopende muren. Rechts: de hal in het vroegere door Andries de Maaker ontworpen huis voor de familie Quarles van Ufford.

Van de Maaker’s  hand is ook het Eerste Christelijk Lyceum in Haarlem (1925). Hij bouwde vele landhuizen in de omgeving van Haarlem en in de provincie Overijssel. Bij voorkeur werkte deze thans bijna vergeten architect in de stijl van het 18e eeuwse rechthoekige landhuis, vaak met gezwenkte middenpartij (zoals ook bij Ipenrode aan de achterzijde), waarin ramen en deurpartij gedecoreerd werden. In verschillende huizen bracht hij antieke schoorstenen en wandbetimmeringen aan. Een hoog dak dekt het huis met forse schoorstenen op de hoeken. Het nieuwe landhuis van Leiduin (1921), gebouwd voor de heer P. Dorland Mees, is door hem ontworpen, evenals in 1924-1925 het nabijgelegen Vinkenduin. (+ vrijstaande dienstwoning).

Hoofdgebouw van Vinkenduin, Vogelenzangsweg 39, Vogelenzang (gemeente Bloemendaal). Foto: Cor van Iperen.

Hoofdgebouw van Vinkenduin, Vogelenzangsweg 39, Vogelenzang (gemeente Bloemendaal). Foto: Cor van Iperen.

Eerder heeft hij voor Vinkenduin in 1920 het bospaviljoen (bedoeld als theehuis bij de tennisbaan) getekend. Voorts o.a. het stijlvolle huis Nyenberg (1912-1913) voor A.C.A. baron van Dedem aan de Boekenrodeweg 6 in Aerdenhout. Ook Klein Bentveld (Bentveldseweg 142) te Aerdenhout (1923) en Belvedère, Bloemendaalseweg 244 in Overveen (1928) komen van zijn tekentafel. In opdracht van Bouwbureau Baalbergen en Volkers in Heestede zijn door hem de huizen Crayenesterlaan 44 (1925) en Willem de Zwijgerlaan 2 (1925 ontworpen).

Nijenberg (Nyenberg) in Aerdenhout, in 1913 gebouwd onder architectuur van Andries de Maaker

De hal van het huis Nijenberg in Aerdenhout (dat in 2006 voor 6.250.000 Euro te koop stond)

Artikel over landhuis Nyenberg, gebouwd in 1913 in opdracht van Arthur Baron van Dedem aan de Boekenroodeweg 6, Aerdenhout en intussen een gemeentelijk monument.

Artikel over landhuis Nyenberg, gebouwd in 1913 in opdracht van Arthur Baron van Dedem aan de Boekenroodeweg 6, Aerdenhout en intussen een gemeentelijk monument.

Bosbeek stond ook model voor het huis Archem te Ommen, ontstaan in 1925, toen een ouder huis moest plaats maken voor een geheel nieuw gebouw, evenals voor het huis Dordt voor mevrouw Taunaij bij Gorssel in Overijssel. Na de oorlog maakte De Maaker nog plannen voor een nieuw huis op het verwoeste Windesheim, die echter geen doorgang vinden. Aan de Gedempte Oude Gracht in Haarlem is de Gereformeerde Wilhelminakerk door A. de Maaker ontworpen.

Hoofdgebouw van buitenplaats Dorth, ontworpen door Andries de Maaker, gelegen in Gelderland op de grens van Overijssel

Menige mooie villa in Zuid-Kennemerland herinnert aan het talent van A.A. de Maaker, zoals het in 1924 gebouwde huis Klein Bentveld. Voor industrieel H. Smidt van Gelder ontwierp hij Belvédère in Overveen, in 1983 door een felle brand getroffen en nadien hersteld. Zijn belangrijkste schepping vond hij zelf de nieuwe voorgevel van Singraven te Denekamp (1921-1923), een voormalige havezate. Het is breder van opzet dan Bosbeek in Heemstede en Den Berg bij Dalfsen. In 1956 kwam dit landgoed, met het huis en zijn kostbaar interieur, aan de Stichting Edwina van Heek. Na de Tweede Wereldoorlog zijn door De Maaker tekeningen vervaardigd voor een nieuw landhuis op het verwoeste Windesheim ten Zuiden van Zwolle, welke plannen nochtans geen doorgang vonden. Ondanks de solide bouw zijn vele van zijn creaties gedoemd te verdwijnen, omdat ze vanwege de grootte vaak niet meer passen in de hedendaagse tijd. (1) Informatie uit o.a.: H.W.M. van der Wijck en J. Enklaar-Lagendijk, Overijsselse buitenplaatsen. Alphen aan den Rijn, 1983, blz. 15, 73, 126. Zie ook o.a.: J. de Haan, Villaparken in Nederland; een onderzoek aan de hand van villapark Duin en Daal te Bloemendaal, 1897-1940. Haarlem, 1986. De Bloemendaalse monumenten zijn beschreven door Wim Post, in: ‘De monumenten van de gemeente Bloemendaal: Aerdenhout. Bennebroek, Bloemendaal, Overveen en Vogelenzang’. 2011. Hans Krol P.S. In Heemstede ontwierp Andries de Maaker o.a. de villa ‘Kennemeroord’ (1926) aan de Herenweg (in 1959 afgebroken) en in 1927-1928 landhuis ‘Het Heem’, Clusiuslaan 1, in opdracht van P.H.Kaars-Sypesteijn Wzn. [De bouwkosten bedroegen destijds ƒ 50.000,-]

Villa 't Heem, Clusiuslaan 1, Heemstede

Villa ’t Heem, Clusiuslaan 1, Heemstede

Gevelsteen van villa 't Heem

Gevelsteen van villa ’t Heem, in het Grotstuk te Heemstede

In Bloemendaal de genieten de volgende bouwkundige creaties monumentale bescherming: 1) Bentveldseweg 142, Aerdenhout (1923), 2) Boekenroodeweg 6, Aerdenhout (1913), 3) Bloemendaalseweg 244, Overveen (1928),

Belvédère in Overveen, Bloemendaalseweg 244, in 1928 ontworpen door Andries de Maaker

Vooraanzicht van villa Belvedère te Overveen, in 1928 gebouwd onder architectuur van architect A.A.de Maaker

Vooraanzicht van villa Belvedère te Overveen, in 1928 gebouwd door de nieuwe eigenaar, papierfabrikant Hendrik Smidt van Gelder, onder architectuur van architect A.A.de Maaker nadat het oude huis van de in 1926 overleden mevrouw Bijleveld was afgebroken. In 1983 is de villa door een brand getroffen en nadien gerestaureerd. (Wim Post).

4) Tweede Leyweg 1 [hoofdgebouw Leyduin], Vogelenzang (1921), 5) en 6) Vogelenzangseweg 37-39 [complex Vinkenduin], Vogelenzang, 1924-1925, 7) Tweede Leyweg 8, Vogelenzang (1920).

Het oude huis van Leiduin stond vroeger voor de stallen op het grasveld en de koetsierswoning op het grasveld naast de beek, links van het theekoepeltje. Na het overlijden van de heer Henrick S.van Lennep in 1914 is het blijven staan tot begin 1920, toen het hele terrein door zijn erven - de kinderen van zijn broer Gerard Louis - verkocht werd aan de heer Dorland Mees, die het oude huis liet afbreken en meer zuidelijk het nieuwe huis liet bouwen onder architectuur van Andries de maaker als een replica van het door de familie van Dedem bewoonde huis in Aerdenhout, Boekenrodeweg 6

Het oude huis van Leiduin stond vroeger voor de stallen op het grasveld en de koetsierswoning op het grasveld naast de beek, links van het theekoepeltje. Na het overlijden van de heer Henrick S.van Lennep in 1914 is het blijven staan tot begin 1920, toen het hele terrein door zijn erven – de kinderen van zijn broer Gerard Louis – verkocht werd aan de heer Dorhout Mees, die het oude huis liet afbreken en meer zuidelijk het nieuwe huis liet bouwen onder architectuur van Andries de Maaker – op deze foto – als een replica van het door de familie van Dedem bewoonde huis in Aerdenhout, Boekenrodeweg 6

Koepeltje met waterval in Leiduin op een oude ansichtkaart

Koepeltje met waterval in Leiduin op een oude ansichtkaart

Leyduin, in 1920 ontworpen door Andries de Maaker staat anno 2013 te koop

Leyduin, in 1920 ontworpen door Andries de Maaker staat anno 2013 te koop

Noot (1) A.de Maaker heeft talrijke huizen ontworpen in het Bos- en Vaartkwartier, tot 1 mei 1927 deel uitmakende van de gemeente Heemstede en sindsdien geannexeerd bij Haarlem. Door hem getekend zijn o.a. de volgende panden: Berkenrodestraat 6-8; Ipenrodestraat 3-5 en 7-9; Oranjeplein 12-14; Schouwtjeslaan 40-46; Uit den Bosstraat 3; Westerhoutstraat 4 en 6-10; Zomerluststraat 12. Verder een groot aantal huizen in de Prinsessekade, te weten: 5-9 (1906); 10-11 (1907); 12-13 (1908); 18-19 (1908); 20-21 (1908); 22-23 (1908); 24-25 (1912); 32-33 (1914); 49-51 (1914). Zelf heeft De Maaker zich privé met zijn gezin en als bouwkundige gevestigd op het adres Prinsessekade 32, komende van het adres Oanjekade 20 (ook Bosch en Vaartkwartier).

Pleinkant van het Eerste Christelijk Lyceum in Haarlem, in 1924-1925 ontworpen door Andries de Maaker

Zegel met afbeelding van het Eerste Christelijk Museum, vervaardigd ter gelegenheid van de Stripdagen in Haarlem, juni 2010.

Zegel met afbeelding van het Eerste Christelijk Museum, vervaardigd ter gelegenheid van de Stripdagen in Haarlem, juni 2010.

A.A.de Maaker ontwierp ook bedrijven en kantoren, zoals het kantoor van machinefabriek Figee. Uit: Wim de Wagt en Jos Fielmich (fotogr.): Architectuurgids Haarlem, 2005.

A.A.de Maaker ontwierp ook bedrijven, zoals het kantoor van machinefabriek Figee in Haarlem. Uit: Wim de Wagt en Jos Fielmich (fotogr.): Architectuurgids Haarlem, 2005.

Kantoor in de Middenhavenstraat IJmuiden, ontworpen door Andries de maaker in opdracht van de IJmuidensche Visscherij Exploitatie Maatschappij.

Kantoor in de Middenhavenstraat IJmuiden, ontworpen door Andries de maaker in opdracht van de IJmuidensche Visscherij Exploitatie Maatschappij.

Andries de Maaker (1868-1964)

Andries de Maaker (1868-1964)

Annex. In opdracht van bouwbureau J.E.Baalbergen & A.Volkers ontwierp A.de Maaker de panden Crayenesterlaan 44 (in 1925) en Willem de Zwijgerlaan 2 (1925). Andere in Heemstede-Noord, sinds 1927 Haarlem-Zuid door De Maaker ontworpen huizen betreffen de adressen: Anna van Burenlaan 22, 24 en 26 [bouwjaar 1920-1921]; Crayenesterlaan 19 en 21 [bouwjaar 1919], 42 [bouwjaar 1923-1924], 44 [bouwjaar 1925; één geheel vormend met Willem de Zwijgerlaan 2], nummer 65 [bouwjaar 1925] en nummer 130 [bouwjaar 1923].

Als woonhuis voor hemzelf ontwierp Andries de Maaker het pand Crayenesterlaan 21 in Engelse landhuisstijl (foto Klaas de Jong).In dezelfde stijl ontwierp hij het huis ernaast op nummer 19.

Als woonhuis voor hemzelf ontwierp Andries de Maaker het pand Crayenesterlaan 21 in Engelse landhuisstijl (foto Klaas de Jong).In dezelfde stijl ontwierp De Maaker het huis ernaast op nummer 19.

In het Bosch en Vaartkwartier en omgeving komen de volgende huizen van zijn tekentafel: Eindenhoutstraat 48 en 50, Ipenrodestraat 3-9, Zomerluststraat 12, Oranjeplein 10-14, Westerhoutstraat 4-10, Westerhoutpark 11-19 en 22-30, Uit den Bosstraat 3, Schouwtjeslaan 40-46, Zuider Emmakade 43, Berkenrodestraat 6-8, Prinsessekade 5-13, 18-25,  32-33 en 49-51

Bouwtekening van de vrijstaande villa Zomerluststraat 12, in 1912 ontworpen door Andries de Maaker

Bouwtekening van de vrijstaande villa Zomerluststraat 12, in 1912 ontworpen door Andries de Maaker

“Andries de Maaker ontwierp 43 woningen in het Bosch- en Vaartkwartier. Evenals Van der Leek leverde hij voornamelijk huizen in rijen af. Een groot aantal is te vinden aan de Prinsessekade en verder blokjes in de Eindenhoutstraat, Ipenrodestraat, Berkenrodestraat, Westerhoutstraat en aan het Oranjeplein. Aan het Schouwtjesplein en aan de Schouwtjeslaan ontwierp hij huizen met gescheiden beneden- en bovenwoningen. De enige vrijstaande villa die hij in de buurt neerzette is Zomerlusstraat 12. Buiten de wijk zijn meer vrijstaande landhuizen van zijn hand bekend. In het Bloemendaalse villapark Duin en Daal bouwde hij in 1926 een landhuis met een rieten dak en al enige tijd daarvoor, in 1912, had hij een groot buitenhuis in Aerdenhout gebouwd. Ook vernieuwde hij het huis Archem bij Ommen (1925) en het huis Dordt bij Gorssel. In zijn grote landhuizen overheerst het eclecticisme; in het Bosch- en Vaartkwartier overheerst in de door hem ontworpen huizen in de eenvoudige baksteenbouw.” [Uit: Bosch en Vaart, van Heemsteeds buitenplaats naar Haarlems stadskwartier. Haarlem, De Vrieseborch, 1992]. Door Andries de Maaker in Bloemendaal ontworpen panden: – Bloemendaalseweg 151-157, 1911, aangevraagd door M.Nederkoorn – Kleverlaan 33 tot 39, 1912, aangevraagd door M.Joustra (Haarlem) – Koepellaan 4 en 4a, 1903, aangevraagd door K.J.de Haas – Korte Kleverlaan 26-30,1909, Prof, van Vlotensweg 2-8, 1911, aangevraagd door N.H.Brakenburg

Voorbeeld van advertentie van een huis ontworpen door en aangeboden via A.de Maaker, uit: Amsterdamsch Effectenblad, 2-7-1942.

Voorbeeld van advertentie van een huis ontworpen door en aangeboden via A.de Maaker, uit: Amsterdamsch Effectenblad, 2-7-1942.

Door Andries de Maaker in Heemstede/Haarlem-Zuid ontworpen villa’s :

Pand Willem de Zwijgerlaan 24, ontworpen door Andries de Maaker (foto Klaas de Jong)

Pand Willem de Zwijgerlaan 24, ontworpen door Andries de Maaker (foto Klaas de Jong)

– Clusiuslaan 1 in 1926/1927 – Crayenesterlaan 44 in 1925 – Jacob van Lenneplaan 2 in 1905; nummers 8-14 in 1929-1930 – Willem de Zwijgerlaan 5 in 1923, 24-40 – Anna van Burenlaan 36-46 – Frederik Hendriklaan 29-39 –  Beelslaan 22-24-26 in 1920/1921 – Prof. Bronnerlaan 7 (met J.Slot) in 1919-1920; 4-6 in 1926 – Churchillaan 21-23 in 1929-1930 – Scheltemakade 15 in 1921 – Crayenesterlaan 15 in 1925; 19 in 1929; 21 in 1929, 42 in 1923-1924 en 130 in 1923. –