Grenspaal Heemstede - Berkenrode, Eijkmanlaan. Vermoedelijk daterend uit 1806

Grenspaal Heemstede – Berkenrode, met inscriptie BERKENRODE,   Eijkmanlaan t.o.29 Vermoedelijk daterend uit 1806

 

 

 

grenssteen5

                                Grenssteen Heemstede-Berkenrode met zijde: HEEMSTEDE, Eijkmanlaan

GRENSPALEN VAN HEEMSTEDE Over de grenzen en grenspalen van Bennebroek is door de heer Maarten Verkaik meermaals geschreven in het kwartaalblad van de historische vereniging Heemstede-Bennebroek, o.a. in 1991 en 1992.

grens4

In de loop van de tijd zijn talrijke grenspalen spoorloos verdwenen, zoals bovenstaande nabij ‘t  Vosje aan de Spanjaardslaan waar een paal H B  (Heemstede Berkenrode) stond Bovenstaande foto is door W.ten Hacken gemaakt in april 1983 en genomen in oostelijke richting: de H wijst dus naar ‘Het Huis met Beelden’ ofwel Eindehout aan de Herenweg. Nadien is deze grenspaal verdwenen.

Grenspaal Heemstede-Bennebroek ter hoogte van de Hartekamp op een tekening uit 1795

Grenspaal Heemstede-Bennebroek ter hoogte van de Hartekamp aan de Herenweg op een tekening uit 1795

In het boek ‘Grenspalen in Nederland (1978) is een hoofdstuk gewijd aan de grenzen van Heemstede: ‘De ambachtsheerlijkheid grensde ten zuiden aan Bennebroek [overigens voor afscheiding in 1653 deeluitmakend van het ambacht Heemstede], ten westen aan Vogelenzang en Tetrode, ten noorden aan de stad Haarlem, ten oosten aan Schalkwijk, Vijfhuizen en Nieuwerkerk en ten zuidwesten aan de Haarlemmermeer. Ten westen lag de ambachtsheerlijkheid Berkenrode in die van Heemstede

grens6

Oude plattegrond Heemstede en omliggende ambachten

Vele verbalen, verdragen en acten van het plaatsen van palen langs deze grenzen zijn bewaard gebleven. Hoewel van de grenzen Heemstede-Bennebroek geen grenspalen meer bestaan, i.t.t. Bennebroek-Hillegom, worden desondank toch enkele acten en gegevens aangehaald vanwege hun bijzondere inhoud. De grens van Heemstede met Bennebroek werd in 1762 geïnspecteerd. Landmeter Jan van Varel brengt voor het meten en het tekenen van een kaart van de grens aan ambachtsheer Jan Diderik Pauw geboren Hoeufft  ƒ 46-3-8 in rekening. De kosten voor het maken van de nieuwe paal aan de Haarlemmerweg, waarvan in het verbaal gesproken wordt, zijn de heren van Heemstede en Bennebroek debet aan Jan van Alkemade en zoon: ƒ 2-13-4. In het gemeentearchief van Haarlem [nu NHA] berust een tekening uit 1795 [zie hierboven afgebeeld] . De paal die rechts op de prent is afgebeeld staat aan de Herenweg op de grens van de heerlijkheden Heemstede en Bennebroek. In het verbaal van inspectie uit 1762 wordt deze plaats aangeduid met “de paal staande tegen de schutting voor de Hofstede de Hartecamp”.  Tijdens een zeer uitvoerige inspectie, gehouden in april 1791, van de grenzen van Heemstede, Berkenrode, Tetrode en Haarlem, kwam men tot de conclusie dat “de Paal in het bos van Croesbeek zoo verre vergaan, veel defect en slegt was, dat dezelve noodzakelijk vernieuwt dient te worden.” Deze pal is dezelfde als de in het, uit 1762 daterende verbaal, genoemde paal op de driesprong Heemstede, Bennebroek en Vogelenzang. In september 1727 gaven de heren van Heemstede en Berkenrode aan de landmeter van Rijnland, Cornelis van Velsen, opdracht om een meting te verrichten en een kaart te tekenen van de limietscheiding tussen beide ambachtsheerlijkheden. Naar aanleiding van het verbaal werden op 23 augustus 1728 “Steene Paalen gestelt, van omtrent drie voeten lang, staande een-en-halve voet boven de grond; en op behoorlijke plaatsen, met ingehakte Letters getekent.” Zoals we lezen staken de paaltjes 26,5 cm. boven de grond uit. Ze werden genummerd met de letters A tot en met F. In 1797 werd Berkenrode [tot na de Franse Tijd] bij de gemeente Heemstede gevoegd en de grenspalen weggehaald. De eerste vermelding van grenstekens tussen Heemstede en Haarlem dateert uit februari 1645. Toen moest een geschil worden opgelost “vanwege blaauw steenen, staende aan de heereWegh tusschen Heemstede en Haerlem”.  In april 1653 sloten de burgemeesters van de stad Haarlem en de heer van Heemstede een verdrag over het plaatsen van zevenblauwe grensstenen. Men besloot echter om de “drie Blaauwe Limijte Steenen, de Eerste in den Hout bij het Hofje van Heijthuijsen, de twwede mede in den Hout bij heer Napels of de Mr.LottenLaan, en de derden op de Heereweg bezuijden de Pijlslaan. Op 27 december 1698 werd een verbaal ondertekend over het vernieuwen van de drie stenen. Eén hardstenen paal die bij genoemd hofje stond heeft al meer dan drie eeuwen overleefd’ een tweede is herplaatst op het binnenterrein van het Frans Hals Museum.’ De grens tussen Bennebroek en Hillegom ‘Aan de Kennemerbeekweg en de Zandlaan, straten die de grens aangeven tuussen de gemeenten Bennebroek en Hillegom staan een elftal circa 50 cm. hoge steentjes met de letters B en H. In de koppen van de grensstenen zijn in plaats van volgnummers, letters gehakt die vanaf de Bennebroeker zijde te lezen zijn. De met een a genummerde steen staat op de kruising van de Haarlemmermeerstraatweg en de Kennemerbeekweg, terwijl de elfde steen, die met een k gemerkt is, te vinden is op de hoek van de Schoolllaan en de Zandlaan. Een soortgelijke manier van nummering heeft men toegepast bij de reeds besproken paaltjes op de grens van Heemstede en Bennebroek.’

grens1

Een grenspalenspeurder in Zuid_kennemerland  die rond 1980 met een inventarisatie begon van grens- en stoeppalen in Zuid-Kennemerland, te beginnen met Bloemendaal (ten dele samen met mw. Joan Patijn-de Vroe) was de heer Klaas Dijkstra uit Aerdenhout. In één week spoorde hij er twintig op.  

grens2

(Bericht uit Weekblad Heemstede, 5 mei 2011). Als eerste, namelijk begonnen in de jaren zestig, startte de heer Gerard de Waard uit Amsterdam met een inventarisatie en documentatie van grensstenen in Zuid-Kennemerland. Ik heb vooral in de jaren 80 diverse malen kontakt met hem gehad en hij heeft toen  kopieën verstrekt van zijn bevindingen. Ernstig ziek ontving hij  voor zijn verdiensten in het ziekenhuis van Groningen  een koninklijke onderscheiding uit handen van burgemeester Peter Rehwinkel. Terug thuis heeft hij zijn grenspalen-documentatie overgedragen aan het Noord-Hollands Archief in Haarlem; zie op archiefsite een plaatsingslijst)

Tot aan de grote grenscorrectie in 1927 werden de toenmalige grenzen tussen Haarlem en Heemstede aangegeven door oorspronkelijk 7 ‘blauwe stenen’ waarvan twee grenspalen uit einde 17e eeuw zijn bewaard gebleven. De grenspaal die op de Kleine Houtweg stond voor het Hofje van Heijthuizen heeft een plaats gekregen op het gazon voor het hoofdgebouw van Sparenhout. De ene zijde van deze steen uit 1698 vertoont het wapen van Heemstede en aan de andere kant het wapen van Heemstede. De tweede steen die bewaard bleef staat in de binnentuin van het Frans Hals Museum. Ook net op het grondgebied van Haarlem  – op de z.g. ‘blauwe brug’- voor ‘Sint Jacob in de Hout’ staat een grenspaal met de letters B – K. De K staat vermoedelijk voor Berkenrode en K voor Kraijenest. Aan de Spanjaardslaan, bij ’t Vosje (Uitenbosch) , heeft – zeker tot in de jaren tachtig van de vorige eeuw – een grenspaal gestaan met aan de ene zijde een H (Heemstede) en aan de andere kant een B (Berkenrode). Over de grenspalen van Berkenrode is door Hans Krol geschreven in het boek ‘Berkenrode: Heerlijkheid, Landgoed en Huis’ 2002, blz. 116. Er bestaat nog een gave grenspaal met aan weerszijden de volledige namen Heemstede en Berkenrode. Deze is te vinden aan de Eijkmanlaan. Een identieke paal stond aan de Leidsevaart, maar deze is ‘ontkopt’, waardoor de inscriptie is verdwenen. Van MEER EN BERG zijn nog enkele palen te vinden. Deze tonen het inschrift M-B en H. Deze palen zijn genummerd. Nummer 6 stond op een terrein achter Visser aan de Blekersvaart; de nummers 7 en 8 bij het toegangshek van Mariënheuvel (waar vroeger huis herenhuis Meer en Berg stond) en nummer 9 in de Jacob van Campenstraat bij de doorgang naar de Raadhuisstraat. In het wandelbos Groenendaal, bij het hek van ‘Bosbeek’ is een paal te vinden met het opschrift P DN 47. Petronella de Neufville was in 1732 in bezit van de hofstede Meer en Berg. GROENENDAAL Op 15 juli 1739 werd Jacobus d’Orville eigenaar van ‘de buitenplaats Groenendaal. Hij bakende zijn grondgebied af met palen die tegenwoordig een nauwelijks te ontcijferen opschrift hebben. I P O is nog wel duidelijk te lezen, maar daaronder vermeldt de inscriptie een N met een cijfer. Nu staan er aan de noordzijde van de Beukenlaan in Groenendaal drie palen IPO met de nummers 9, 10 en 11. Bij die palen staan kleine paaltjes met letters F bij IP 9 en G tussen de nummers 10 en 11.

Grenspaal I P O  N=10 Groenendaal (Jacob Philippe d’Orville) [foto T.A.Out]

KNAPENBURG was gelegen aan de Herenweg met een overbos. Aan de oostgrens van die overtuin aan de Burgemeester van Lennepweg op het terrein van Kennemerduin is een grenspaal te vinden: K: B 6.

Grenspaal Knapenburg – Berkenrode

DE HARTEKAMP Van de grenspalen met het inschrift M: PB Mattheus Pieter Brants (in 1816 eigenaar van deze buitenplaats) is eind vorige eeuw een aantal verdwenen. De paal aan de Prinsenlaan is door nieuwbouw niet meer ter plaatse aanwezig. Over het trieste lot van limietpaal M: PB nummer 24 nabij vm. Landzicht aan de Binnenweg op de grens van Heemstede en Bennebroek is uitvoerig geschreven door de heer Hans Krol in HeerlijkHeden van augustus 2001. Ook het Haarlems Dagblad van 5 oktober 2001 schreef over het zoekraken van de grenspalen. Naast de paal M: PB stond nog een kleine paal met de letters GVL (G. van Lansbergen, bleker) en aan de andere zijde een B (Brants). Beide palen zijn spoorloos. Op het grondgebied van DE GLIPHOEVE resteren nog drie palen met de inscriptie: M: PB. Ten slotte is in dit verband vermeldenswaard de steen in de hal van KENNEMEROORD waarvan de tekst luidt: “Het scheyt van de duynen van Heemstede ende van ’t gasthuys binnen de stad Haerlem 1651”  Deze grenssteen stond oorspronkelijk aan de Herenweg en gaf de scheiding aan tussen de bezittingen van het Sint Elisabeths Gasthuis en de duinen van Heemstede. Aanvulling Groenendaal Daar staat bij de afrastering met ‘Bosbeek’ een paal met opschrift: P DN 47. Petronella de Neufville was in 1732 in het bezit gekomen van de nabigelegen buitenplaats ‘Meer en Berg’. Nader onderzoek en verkregen inlichtingen over de 3 grenspalen aan de noordzijde van de Beukenlaan met het opschrift I P O maken het nu vrijwel zeker dat deze letters staan voor Jacobus Philippus d’Orville die in 1739 eigenaar werd van de hofstede Groenendaal [dus geen betrekking hebben op Ipenrode]. Willem ten Hacken, 2004  (Haarlem)

Meer1.jpg

                   Meer en Berg Heemstede op een koper gravure uit 1794 van Hendrik Spilman

Meer2

Foto van Meer en Berg Heemstede  uit 1893 met limietpalen

Grenspalen voor Meer en Berg op een ansichtkaart uit begin 1900. Op de achtergrond de boerderij op de plaats waar zich nu de wijk Merlenhoven bevindt,

Grenspalen voor Meer en Berg op een ansichtkaart uit begin 1900. Op de achtergrond de boerderij op de plaats waar zich nu de wijk Merlenhoven bevindt.

De huidige situatie  na herplaatsing van enkele grenspalen door de gemeente Heemstede (foto T.A.Out)

De huidige situatie na herplaatsing van enkele grenspalen door de gemeente Heemstede bij ingang vm. Meer en Berg/Mariënheuvel. Achthoekige, hardstenen palen uit vermoedelijk begin 19e eeuw met letters H en M-B en volgnummers of zonder merkteken. (foto T.A.Out)

De site ‘Oneindig Noord-Holland’ vermeldt onder ‘De grenspalen op de Glipperdreef in Heemstede’ de volgende bijzonderheden: “Op de grens van het bos en Mariënheuvel staan vier achthoekige, hardstenen palen. Gezien de vorm van de palen dateren ze uit het begin van de negentiende eeuw. De twee palen ten wensten van het toegangshek, aan weerszijden van de weg, zijn gemarkeerd met de hoofdletters H (voor Heemstede) en M-B (voor Meer en Berg) wordt de grens aangegeven. Er zijn volgnummers op de palen te vinden. De paal ten noorden van de weg heeft nummer 1, de andere heeft nummer 8. Op de twee palen aan de oostzijde van het hek zijn geen merken (meer) te vinden.”

Controlereizen van limieten door ambachtsheren van Zuid-Kennemerland in de 17e eeuw

P. Hoekstra, auteur van ‘Bloemendaal; proeve ener streekgeschiedenis’ (1947) schrijft hierover o.a.: ‘(…) In het volgende jaar werden op een controlereis, evenals op het einde van de zestiende eeuw, de limieten van de heerlijkheid vastgesteld: in Mei van dat dat jaar vinden ontmoetingen plaats tussen de betrokken ambachtsheren, meestal in de verschillende rechthuizen of herbergen. Het zijn de heer van Hillegom Jan Six, tevens burgemeester en raad van Amsterdam, Gerard Pauw, de heer van Heemstede, de heer van Velsen Gerrit Corver, schepen van Amsterdam en bezitter van de grote buitenplaats Velseroord, Abraham Loot, uit een geslacht dat lang heer van Zandvoort was en ook van Akendam, de heer van Berkenrode Jan Trip, burgemeester van Amsterdam en jonkvrouwe Adr. Const. de Vermandois, ambachtsvrouwe van Bennebroek. De nodige tijd en het nodige geld worden aan deze werkzaamheden besteed, die o.m. bestaan in het doen inzetten der grenspalen en ook in de blijkbaar nogal lucullische verteringen der heren, bijv. in de bekende herberg aan de Wagenweg “De Dorstige kuil”. De limieten verschillen nauwelijks van de ons bekende; slechts die met Bennebroek, ten Oosten van de Leidse vaart bij het zgn. Quade Laentje, gaven enige aanleiding tot moeilijkheden.’ (pag. 152-153).

Grenspalen op de landgoederen Leyduin, Woestduin, Vinkenduin (Bloemendaal, grens Heemstede)

Grenspaal op het landgoed Leyduin' met inscriptie 'Joh. Romswinckel' ,Deze gefortuneerde koopman liet in 1701 zijn duingebied met grenspalen afzetten

Grenspaal op het landgoed Leyduin’ met inscriptie ‘Joh. Romswinckel’ ,Deze gefortuneerde koopman liet in 1701 zijn duingebied met grenspalen afzetten

Grenspaal Joh. van Romswinckel, thans aan ene zijde van toegang naar het hoofdhuiis Leyduin (29-9-2014)

Grenspaal Joh. van Romswinckel, thans aan ene zijde van toegang naar het hoofdhuis Leyduin (29-9-2014)

De tweede grenspaal Johan van Romswinckel thans aan de andere zijde van toegang naar Leyduin-huis

De tweede grenspaal Johan van Romswinckel thans aan de andere zijde van toegang naar Leyduin-huis (29-9-2014)

rom

(Naam van Duitse predikant op grenspaal Leijduin. Bericht uit Haarlems Dagblad van 19 juli 2016)

grens4

Grenspaal op zuidoosthoek van landgoed Vinkenduin, Bloemendaal

grens5

Links: grenspaal in weiland tegenover Leijduin en rechts paal op grens tussen de landgoederen Woestduin en Vinkenduin

grenspalen

Grensstenen van particulier duineigendom, uit:  ‘Lezen in het duin; nagenieten van de Gouden Eeuw’ door Gert Baeyens en Joop Mourik, 2012, pagina 107. In hetzelfde boek staan ook foto’s van een grenspaal Gemeentewaterleidingen Amsterdam, pagina 80 en van een grenspaal aan het Rottenpad, pagina 148.

Het onderwerp grenspalen is een motief vol voetangels en klemmen, vaak beschadigd, soms grotendeels vernield en inscripties zijn vaak moeilijk leesbaar. Vergissingen zijn  snel gemaakt, als voorbeeld: een pal met inschrift IPO werd vroeger aangezien voor Ipenrode, tegenwoordig weten we dat deze letters betrekking hebben op Johan  d’Orville, eigenaar van de hofstede Groenendaal van 1709-1739 (overigens zou het ook kunnen slaan op diens zoon als opvolger Jacob Philippe d’Orville, die van 1739 tot 1751 Groenendaal beheerde). Voornaamste problemen met grenspalen zijn de volgende: 1) diefstal. omdat deze nauwelijks geldelijke waarde hebben zullen die vermoedelijk in een garage of tuin worden ‘herplaatst’; 2) vernielingen als gevolg van vandalisme (vooral koppen worden nogal eens uit pure baldadigheid afgeslagen; 3) veronachtzaamheid van aannemers, grondwerkers, slopers e.d. 4) 0nkunde bij restauraties. Enkele voorbeelden: in 1995 wees drs. G.Schuitemaker op het verlies van een grenssteen Heemstede-Berkenrode nabij de kwakel van de Geleerdenwijk over de Leidsevaart en in 2006 liet de heer Ad van Unnik op gezag van  R.J.Mulder weten dat een SIX-paal mogelijk met zoutzuur is bewerkt en als gevolg daarvan de inscrpties ernstig hebben geleden. Ongeveer in dezelde tijd stelde Gerard de Waard [mogelijk bij zijn laatste inpectie] in samenweking met mw. Joan Patijn van ‘Ons Bloemendaal’ vast dat 3 historische stenen palen waren verdwenen en verder dat 2 limietpalen bij de fietsbrug over de Leidsevaart tussen Bennebroek en Vogelenzang ernstig waren beschadigd.

Literatuur over grenspalen in Heemstede en Bennebroek

-Christian Bertram. Hoofdstuk ‘Groenendaal als cultuurhistorische schatkamer’, in: Groenendaal; van buitenplaats tot wandelbos. Heemstede, HVHB, 2013.

-T.Brouwer. Grenspalen in Nederland. Zuphen, de Walburg Pers, 1978.

grenspalen

                                                            Vooromslag boek Grenspalen in Nederland

-Gert Baeyens en Joop Mourik. Lezen in het duin; nagenieten van de gouden eeuw.2012

Croesbeek

                                         Grenspalen Croesbeek, uit: Lezen in het duin, pagina 91

-Hildebrand P.G.de Boer. Grenspalen in Bloemendaal. Artikelen in tijdschgrift gemeente Bloemendaal.

-P.N.van Doorninck. Inventaris van het archief van de heerlijkheid Heemstede. Haarlem, 1911. Grenzen, nummers 154-177, p.60-65.

grens1

Rekening uit 1762 van landmeter Jan van Varel voor ambachtsheer Jan Diederik Pauw vanwege het vervaardigen van een kaart van de grens tussen Heemstede en Bennebroek (archief Heemstede)

-J.W.Groesbeek. Bennebroek, beeld van een dorpsgemeenschap. 1982, p.20: “Geen grenzen zonder palen”.

Henk Knegterink en Marloes van Buuren. Oude grenspalen in en om Groenendaal. In: Heerlijkheden, winter 2014, nummer 159, p. 22-25

-Hans Krol. Treurig verlies van 2 limietpalen Bennebroek. In: Heerlijkheden, 2001, nummer 109, p.133-134

grens2

De twee in Bennebroek verloren gegane grenspalen in 2001 toen café Landzicht aan de Binnenweg  werd gesloopt om plaats te maken voor nieuwbouw. Wat resteert is een foto van R.Nieuwenhuis, gedateerd 1 november 1990. Op de rechthoekige pal met ronde top stonde letters M:PB en op de zijkant nummer 24. De letters hadden betrekking op de vroegere eigenaar van hofstede de Hartekamp. De andere paal was achtkantig met halve bol aan de bovenzijde. De letters GLV duidden welhaast zeker op bleker G.van Lansbergen die in deze omgeving grond in eigendom had. Aan de andere zijde enkel een B (= Brants). De limietpalen stonden op het terras van Landzicht. De heer Verkaik had nog vooraf Gemeentewerken van Bennebroek gewaarschuwd, echter tevergeefs. De sloper heeft zijn werk grondig gedaan en de hardstenen historische palen uitgegraven en is opgeruimd. Op Heemsteeds grondgebied resteren nog op het landgoed de Gliphoeve 3 limietstenen met inscriptie M P B, nummer 11, nummer 15 en één zonder leesbaar nummer waarvan de bovenkant is afgebroken.

grens3

Bericht over verlies grenspalen Bennebroek, uit Haarlems Dagblad van 5 oktober 2001

-Provinciale monumenten Bennebroek. Januari 1987. Provinciaal Bestuur van Noord-Holland. Zandlaan/Kennemerbeekweg: grenspalen, pagina 29+ foto, 19

-Provinciale monumenten Noord-Holland. Concept Heemstede. Augustus 1987. Eijkmanlaan, grenspaal Heemstede-Berkenrode, p. 17-18 + Meer en Berg/Mariënheuvel, Glipperdreef 199, p.18-19.

-Willem ten Hacken. Grenspalen van Heemstede. In: Heerlijkheden, nr.120, april 2004, p.79-81.

-Willem ten Hacken. Nogmaals: grenspalen van Heemstede. In: Heerlijkheden, nummer 122, november 2004, p.210-211.

-G.J.Schuitemaker. Berkenrode. De vluchtgang en de grens over. In Nieuwsbrief VOHB, nr.18, december 1978, p.13-15.

-G.J.Schuitemaker. Opsporing verzocht. In: Oud-Heemstede-Bennebroek, nr.83, 1995, p. 31-32.

-G.J.Schuitemaker. Een multifunctionele erfscheidingssteen. In: Nieuwsbrief VOHB 48, 1986, p. 16-17.

grenspaal4erfscheiding

Erfscheidingspaal No.11 AEH  H:P:H  no.  16   (Camplaan Heemstede). De heer ten Hacken berichtte dat in de achtertuin van huize Overlaan aan het Raadhuisplein een soortgelijke steen is te vinden met de inscriptie: No.11 A.E.H   H.P.H.no.16

Hope1

Limietsteen in de tuin van Overlaan (vroegere rentmeestershuis van Bosbeek). A.E.H/ = Adrian Elias Hope en H.P.H. = Henry Philips Hope, die het landgoed Bosbeek erfden van hun in 1798 overleden vader John Hope.

M.Verkaik. Bennebroekse grenzen. In: oud-Heemstede-Bennebroek, nr.71, 1992, p. 23-27. + vervolg, in nummer 72, 1992, p. 65-66 [over Six-grenspalen bij psychiatrisch centrum].

-M.Verkaik. Wandeling langs de grenspalen rondom Bennebroek. In: Oud-Heemstede-Bennebroek, nummer 67, 1991, p.23-31.

-M.Verkaik. Grenzen en grensafbakening. In; Ons Bloemendaal, 1997, jrg.21,nr.4, p.10-11.

P.M. Zie ook: Heemstede-collectie in Noord-Hollands Archief Haarlem, locatie Kleine Houtweg, archiefdoos 213.

grenssteen

Grenssteen uit 1651 de limieten aangevende tussen de duinen van Heemstede en landerijen in bezit van het Oude Gasthuis Haarlem [Limietscheidingen  tussen Heemstede  en het St.Elizabeths Gasthuis zijn via charters vastgelegd en dateren in Inventaris Heemstede Van Doorninck uit o.a. 1562 (nummer 161), 1590 (nummer 162), 1591 (nummer 163), 1629 (nummer 164), 1562 via 1661 tor 1710 (nummer 165].

grens6

Grenspaal Heemstede-Berkenrode (Eijkmanlaan t.o.23) hier op beide zijden zichtbaar. Oorspronkelijk ter markering van de ambachtsheerlijkheden Heemstede en Bennebroek. Van de 16e tot 18e eeuw werden regelmatig de limieten van de ambachten vastgesteld. Voor Berkenrode waren er soms jaarlijkse inspecties ten opzichte van Heemstede en Vogelenzang (één ambacht vormende met Bloemendaal en Tetterode = Overveen). Na afloop werd een verbaal opgemaakt. Als voorbeeld vond in mei 1724 een bijeenkomst plaats van de ambachtsheren in de regio. Dat waren Six van Hillegom, tevens burgemeester van Amsterdam; de heer van Heemstede Gerard Pauw; namens Velsen”: Gerrit Corver, schepen van Amsterdam. Verder Abraham Loot als ambachtsheer van Zandvoort, tevens van Akendam; voor Berkenrode: Jan Trip, ook burgemeester van Amsterdam; Jac. de Hochepied vertegenwoordigde Haarlem en Bloemendaal cum annexis. Ten slotte jonkvrouw Adriana Constantia Sophie de Vermandois namens Bennebroek. Men controleerde de grenspalen, waarbij enkel de grens van Bennebroek, ten oosten van de Leidsevaart bij het zogenaamde Quade  Laantje aanleiding gaf voor enig dispuut. Na afloop begaven de heren en enige vrouw zich naar de bekende herberg ‘de Dorstige Kuil’, om zich aan allerlei lucullische verteringen tegoed te doen. De gemaakte kosten zijn gedeclareerd. Op  basis van een door landmeter Cornelis van Velsen vervaardigde kaart der limietscheiding tussen Heemstede en Bennebroek zijn in augustus 1728 zes stenen palen geplaatst van omtrent drie voeten lang, staande een-en-halve voet boven de grond , met ingehakte letters van A tot en met F. Toen de ambachtsvrouw van Heemstede J.M.Dutry in 1798 de rechten van Berkenrode kocht zijn deze weggehaald. Bij de hernieuwde zelfstandigheid van Berkenrode in 1806 (tot 1857) zijn nieuwe grenspalen geplaatst. De bewaard gebleven grenspaal dateert waarschijnlijk uit 1806 en is gemaakt uit grijsblauwe hardsteen. De paal heeft een vrijwel vierkante doorsnede, is aan de bovenzijde afgerond en gemerkt in kapitale letters met de naam Berkenrode aan de west- en zuidzijde en de naam Heemstede aan de noord-en oostzijde.  

INVENTARISATIE GERARD DE WAARD circa 1980-1990 inclusief Leyduin, Woestduin, Vinkenduin  en Croesbeek (ten dele Bloemendaal)

Paal D.T.H. David ten Hove (grens Croesbeek)

Paal C: Croesbeek (grens Woestduin) 1764-1787

[P.M. Van Doorninck, nummer 170: 8 juli 1761 Verbaal van het verzetten van een limietpaal tussen de heerlijkheden Geemstede en Vogelenzang op de hofstede Croesbeek of Schapenbosch, op verzoek van Maria Magdalena van Sluypwijk, gravin van Moetns enz., egenares van de hofstede, ondertekend door landmeter J.van Varel Pz.]

Paal M.P.B. nr.11 Gliphoeve, Glipperdreef  [Matheus Brants /grens met de Hartekamp]

Paal M.P.B. nummer 15  idem

Paal M.P.B. idem  [bovenstuk afgebroken]

Paal Romswinckel Leyduin, toegangsweg (1e helft 18de eeuw)

Paal B  [Barnaart]   Vinkenduin

Paal V.L en B. (Van Lennep?  Leyduin en Barnaart)

Paal H  Leyweg/ Manpadlaan Vinkenduin

Paal I.V.Loon  (Jan van Loon; eigenaar Leyduin van 1748-1798)

Paal V.E. [Van Eys}  Leyduin 1698, Vogelenzangseweg 21c (Van Eys was eigenaar van Boekenrode en Achterkoekoek)

Paal M (grens Manpad en Woestduin)

Paal K.M. Kroesbeek-Manpad)

Paal C Croesbeek-Woestduin

Paal Bloemendaal [voluit]  Manpadslaan

Paal Heemstede [voluit] Manpadslaan

Paal M.B. nr.1   Meer en Berg

Paal M.B. nr. 8 Meer en Berg

Paal H (Hope)  Bosbeek

Paal; V M (Van Merlen?) Groenendaal

Paal Bloemendaal nr.8  Leyduin, grenspaal andere zijde Heemstede

Paal G.H. Groenendaal, Heemstede (?)

Paal nummer 2 (spoorwegovergang Heemstede, pad naar Alverna)

Paal V.L. (Van Lennep)  Meer en Berg

Paal P.D. Petronella de Neufville   Meer en Berg

Paal P D N 47  (Meer en Berg)

Meer3.jpg

De grenspaal PDN 47 die H.Knegtering aantrof bij het klaphek van Groenendaal richting Bosbeek stond daar niet op de oorspronkelijke plaats. Die was namelijk aan de Herenweg, ten noordoosten van de toenmalige Konijnenberg aan de Groenendaalzijde van de Herenweg.

Paal P.D.N  [nummer niet leesbaar]

Paal I.P.O.  d’Órville  Groenendaal, Beukenlaan

Paal Heemstede-Berkenrode  Eijkmanlaan tegenover 29

Paal gemerkt F   Groenendaal, Beukenlaan

Paal Haarlem-Heemstede (met wapens)  anno 1656 stond bij Hofje van Heijthuizen, tegenwoordig op voorgazon tehuis Sparenhout

Paal B  G/VL  Hartekamp?

Paal K.B. Krayenest (?) Berkenrode, voor Jacob in de Hout, Blauwe Brug achter de abri [Wat verder aan de Spanjaardslaan stond in 1983 paal H.B.  Heemstede-Berkenrode, na 1983 verdwenen; zie W.Ten Hacken, 2002]

grens3

Paal K B  Krayenest – Berkenrode staat voor het tehuis Sint Jacob in de Hout op de Blauwe Brug achter abri

Manpad1

    Grenspaal voor het toegangshek naar Huis Te Manpad, getekend door Anton Pieck in 1944

grenspaal7

                             Een stenen  herinnering aan Knapenburg nabij Berkenrode

Paal K  6 B (Knapenburg? Berkenrode)  Van Lennepweg op terrein van Kennemerduin

grenspalenmeerenberg

                                          Grenspalen Meer en Berg, uit concept Provinciale monumenten Heemstede

Bovenstaande grensstenen zijn gesitueerd ter weerszijden van de toegang tot Mariënheuvel (1). De palen fungeerden oorspronkelijk als markering ter weerszijden van de grens van buiten Meer en Berg. Op de grens van bos en Mariënheuvel staan vier achthoekige, hardstenen palen, door een halve bol gedekt; gezien deze vorm waarschijnlijk daterend uit het begin van de 19de eeuw. De twee palen ten westen van het toegangshek, ter weerszijden van de weg, zijn aan een zijde gemerkt met H (Heemstede) en aan de andere zijde met M-B (Meer en Berg). Onder het horizontale streepje staan de volgnummers. Bij de paal ten noorden van de weg is dit: I. bij de andere 8. Op de twee palen aan de oostzijde van het hek zijn geen merken meer te vinden.

(1) In 2013 correspondeerde ik over de Meer en Berg/Mariënheuvel-limietpalen met Theo Out, die o.a. foto’s vervaardigt voor de historische vereniging. Hij schreef: ‘Op het terrein van Mariënheuvel staan grenspalen met PDN inscrpties. In elk geval PDN 5, PDN 6, PDN 20 en een met enkel PDN. Er staan er ook nog die zo diep in de grond zijn gezakt dat het nummer (nog) niet goed te lezen is, waarschijnlijk PDN 3 of 4 en PDN 7 of 17. Verder is grenspaal IPO 6 gevonden langs de Herenweg’. Hij laat verder weten dat de heer Knegterink , werkzaam bij de gemeente Heemstede onderzoek heeft gedaan en de gevonden palen zoveel mogelijk op de juiste plaats terug laten zetten. Een artikel van hem en van Marloes van Buuren is gepubliceerd in Heerlijkheden (zie literatuuropgave).

grenspaal1

              Grenspaal I.P.O. (van toenmalig eigenaar Jacob Philippe d’Orville N  IJ (?)  Groenendaal)

grenspaal2

Grenspaal Heemstede-Haarlem, 1656, afkomstig van Hofje van Heijthuizen, verplaatst naar Sparenhout

grenspaal3franshalsmuseum

Grenspaal Haarlem-Heemstede, verplaatst naar binnenterrein Frans Hals Museum Haarlem. Op de achterzijde: Heemstede met wapen van de ambachtsheerlijkheid.

Bennebroek1

grenssteenbennebroek                                         

Informatie uit: Provinciale Monumenten Bennebroek

grenspaalbennebroekhillegom

                     B          = Bennebroek  Grenspaal aan Kennemerbeekweg, grens met Hillegom

grenspaal8

Ter markering van de gemeentegrenzen tussen Bennebroek en Hillegom staan aan de zuidzijde van de Kennnemerbeekweg nog 10 grensstenen, daterend uit de eerste helft van de negentiende eeuw. Deze zijn zodanig geplaatst, dat de zijde met de letter B richting Bennebroek sen de zijde met de letter H naar Hillegom is gekeerd. In de koppen zijn volgletters gehakt, zoals hier B = Bennebroek, volgletter b.

grenspaal9

H = Hillegom en B = Bennebroek. Op de grens van Hillegom en Bennebroek staan nog zes palen langs de Kennemerbeekweg en 4 langs de Zandlaan.

Volgens een artikel in het Haarlems Dagblad van 19 juli 2016 is de Brabander Rien de Schipper aangevangen met een landelijke inventarisatie van grenspalen op zijn  weblog rhttp://rienensamhome.blogspot.nl 

grens8

Een antieke grenssteen in klassiek Athene. ‘Horos eimi tes agoras’ ofwel ik ben een grensmarkering in de Agora.

Grenspaal8

De grenspaal van Amsterdam bij Halfweg op een gravure door Rembrandt van Rijn (Teylers Museum)

grenssteen7

Grensboom en grenssteen afgebeeld op een steendruk van Charles Rochussen, circa 1860 (uit: W.J.Hofdijk. Ons voorgeslacht in het dagelijkse keven geschilderd, 1859-1864).

Vaals

Ansichtkaart van de drie bekende grenspalen op de Vaalserberg, de grens van Nederland met Duitsland en België (Catawiki)

grenspaal10

Banpaal bij Tulpenburg, een 17e eeuwse buitenplaats aan de Amstel, in 1784 gesloopt door Frederik Kaal

grenspaal1

Intocht van Napoleon in Amsterdam, 9 oktober 1811. Rechts grenspaal met wapen van Amsterdam. Schilderij door Mattheus Ignatius van Bree (1773-1839)

grenspaal9

                                   Grenspaal in de duinen van Overveen (Noord-Hollands Archief)

 

grens7

                        Grenssteen aan de Schalkwijkerweg, Haarlem – Haarlemmerliede

Lisse.png

Grenspaal bij de Leidsevaart in Halfweg, Lisse nabij Noordwijkerhout, met de stadswapens van Haarlem (links) en Leiden (rechts)

DRIE BLOEMENDAALSE GRENSPALEN GETEKEND DOOR JAN BOUMAN VOOR DE VOILSKRANT EN VERSCHENEN IN BOEKUITGAVEN: ‘HET MERCKWAERDIGSTE MEYN BEKENT

grenspaal2

                  Grenspaal Joh. Romswinclen n Leyduin,  Bloemendaal, (tekening Jan Bouman), deel 6

grenspaal3

Grenspaal nabij Caprera in Bloemendaal, getekend door Jan Bouman

grenspaal1

Grenspaal nabij buitenplaats Saxenburg in Bloemendaal, getekend door Jan Bouman