Tags

,

Ververschingshuis Groenendaal in 1939

mobilisatie

                                                                       Mobilisatie foto’s Heemstede 1939

Groenendaal (Meer en Berg/Bosbeek) in de periode 1939-1946 Een chronologisch overzicht

30 april 1939 Borstbeeld in bas-reliëf van H.M.koningin Wilhelmina, vervaardigd doior beeldhouwer H.A. van den Eijnde wordt in Groenendaal onthuld bij gelegenheid in herinnering aan haar 40 jarig regeringsjubileum een jaar eerder.

Een beeldje van koningin Wilhemina uit dat de oorlog wèl overleefde en wordt bewaard in het raadhuis van Heemstede. Het werd op 31 augustus 1891 door de kinderen van de Heemsteedse scholen aan de gemeente aangeboden.

 

Portret van burgemeester jhr. Van Doorn

Portret van burgemeester jhr. mr, J.P.W.van Doorn

 

Uit Panorma Stad Amsterdam van 4 mei 1939: “Op den verjaardag van H.K.H.prinses Juliana vond te Heemstede de onthulling plaats van het monument, als geschenk der burgerij, ter herinnering aan het regeeringsjubileum van H.M.koningin Wilhelmina. Belangrijkstelling tijdens de toespraak van burgemeester jhr.J.P.W.van Doorn bij de ingebruikstelling van het door den beeldhouwer H.A.van den Eijnde nog juist voor diens overlijden voltooide beeld, dat een plats vond aan het einde der Vrijheidsdreef.” H.A.van den Eijnde overleed te Heemstede op 1 februari 1939. Het door de Duitse bezetters verwoeste monument was gemaakt in Maulbronner zandsteen en groene dolomiet.

24-25 augustus 1939: De Heemsteedse garnizoenscommandant derde Autobataljon, de heer A.J.J.M. van der Korput, vestigt zijn bureau in café-restaurant Groenendaal (1). Zelf wordt hij ingekwartierd bij de familie W.J.de Vries, Molenlaan 2. Het hek van Groenendaal aan de Molenlaan blijft ’s nachts open. [Het was toen gebruikelijk dat alle toegangshekken tot het wandelbos Groenendaal ’s avonds werden gesloten]. Op last van burgemeester Van Doorn moet het hek dicht.

(1) Op briefpapier van ‘Café-restaurant Groenendaal’ schreef hij als volgt aan de burgemeester: ‘De Garnizoens Commandant Heemstede bericht bij dezen den Heer Burgemeester in de Gemeente Heemstede dat zijn bureel is gevestigd in het Café Restaurant ‘Groenendaal’ telefoon 28140 en is ingekwartierd Molenlaan 2 telefoon 29111. De Garnizoens Commandant C-III Aut. Bat. A.J.J.M.van den Korpit.’

Groenendaal tijdens mobilisatie 1939

 

Voorzijde menukaart bij een diner aangeboden aan drE.A.M. Droog in het Ververschingshuis Groenendaal 26 augustus 1939 met tekening van het door de afscheidnemende wethouder gestichte Gezondheidshuis

28 augustus 1939 had de eerste vordering plaats van werkpaarden, tuigen en wagens in Groenendaal. [De vordering van motorvoertuigen geschiedde in Haarlem aan de Spanjaardslaan].

2 september 1939:  mobilisatietijd. Besprekingen over de legering van 600 man en 400 paarden van 6-R.A. [= Regiment Artillerie]. Diverse scholen aan de Molenwerfslaan zijn gevorderd, zoals de Augustinusschool, Aloysiusschool en Mariaschool. De staf wordt ingekwartierd op ‘Meer en Berg’. De paarden ondergebracht op de Hartekamp, Eikenrode, de stal van Van Schagen en enkele garages. 3 september 1939 reed een man met een motorfiets voorzien van een Duits kenteken door Groenendaal. Dezelfde dag nog gaf de Majoor Commandant opdracht om bij de Molenlaan een bord te plaatsen met de tekst: ‘Verboden voor auto’s en motorrijtuigen.’

12 september 1939: de post Belvedère wordt door de dienst Luchtbescherming (tijdelijk) opgeheven.

Edward Brongersma wandelend in het Gronendaalse bos vlakbij zijn ouderlijk huis (foto 1939, IISH)

Edward Brongersma wandelend in het Groenendaalse bos vlakbij zijn ouderlijk huis, Heimanslaan 2 (foto 1939, IISH)

15 november 1939: het wandelbos Groenendaal dat enige tijd voor publiek gesloten was wordt weer opengesteld.

(Uit: Heemstede 1940-1945; een gemeente in bezettingstijd, 1995, pagina 14)

16 november 1939; schietoefeningen door militairen in Groenendaal. Bij de Belvedère lag in het dal bij de vijver een schietbaan.

Luchtbescherming door een verkenner. Louis Goulmy met verrekijker op de Belvédère van Groenendaal (HVHB)

 

De belvedère in Groenendaal

Circa 20 november 1939: Vordering van Groenendaal door 6e Regiment Artillerie, alsmede schuur van Van Meeuwen aan de Herenweg en de schuur van n.v. Nelis ingericht voor stalling van paarden.

Nederlandse militairen waren tijdens de mobilisatie . gestationeerd in o.a. Groenendaal en aan de Manpdslaan. Het 6e Regiment Artillerie beschikte over vele paarden om met name de veldartilleriestukken voort te trekken.

Nederlandse militairen waren tijdens de mobilisatie gestationeerd in o.a. Groenendaal en aan de Manpadslaan. Het 6e Regiment Artillerie beschikte over vele paarden om met name de veldartilleriestukken voort te trekken.

December 1939: II – 6RA neemt het wandelbos Groenendaal in beslag, nadat I -10RA het complex heeft verlaten.

Tijdens de mobilsatie ware Nederlandse soldaten gelegerd in het Verversingshuis. Daarbij waren ook zeven joodse militairen. Die mochten niet samen met de anderen eten. Daarom aten zij dagelijks bij mevrouw Prins in de woning Groenendaal 4 en bereidden daar ook hun eigen kosjere maaltijd. Op deze foto uit 1939 de joodse militaren et Zitted A.Willemse en voor het venster de vrouwen L.Willemse-Dedding en T.Prins-Willemse

Tijdens de mobilisatie ware Nederlandse soldaten gelegerd in het Verversingshuis. Daarbij waren ook zeven joodse militairen. Die mochten niet samen met de anderen eten. Daarom aten zij dagelijks bij mevrouw Prins in de woning Groenendaal 4 en bereidden daar ook hun eigen kosjere maaltijd. Op deze foto uit 1939 de joodse militaren en zittend A.Willemse en voor het venster de vrouwen L.Willemse-Dedding en T.Prins-Willemse + nog een familielid.

April/mei 1940: de Belvedère wordt door de luchtbescherming (Uitkijk- en Luisterdienst) als luchtwachtpost wederom gebruikt. 13 april 1940: Alle militairen verlaten tussen 24.00 en 02.00 uur Heemstede. Politie moet toezicht houden op alle gebouwen, o.a. het verversingshuis Groenendaal.

Inspectie van Nederlandse soldaten door Koningin Wilhelmina in de Haarlemmerhout begin april 1940. Zij bezocht de Nederlandse militairen in Haarlem, Bloemendaal en Heemstede

Op 3 april 1940 bracht koningin Wilhelmina een bliksembezoek aan de Nederlandse militairen in Heemstede, Haarlem, Bloemendaal en Zandvoort. Bovenstaande foto is in Haarlem genomen. Ten aanzien van Heemstede is geregistreerd: ‘Hare Majesteit Koningin Wilhelmina is hedenmorgen omstreeks 1.00 uur aangekomen bij het RK Verenigingsgebouw, Herenweg 1011. en na een kort bezoek van 10 minuten doorgereden via de Herenweg en Lanckhorstlaan naar het terrein van HFC. Daarna is zij naar Bloemendaal gegaan. Voor de begeleiding vanuit Heemstede waren aanwezig Inspecteur van Politie Berentsen en 4 agenten (Mulder, Kieft, Kroeze en Van Pel’)’.  

10 mei 1940: bij de capitulatie bevond zich de Tweede Compagnie van het 6e Regiment Artillerie in Heemstede, onder bevel van kapitein H. Oortman Gerlings [een deel lag toen in Leiderdorp en elders].

Enkele foto’s van militairen in de mobilisatie periode Heemstede 1939-1940

mobilisatiemilitairtehuis

Briefhoofd van Christelijk Militair Tehuis sinds 1939 gevestigd in Land- en Spaarnzicht aan de Binnenweg Heemstede (HVHB)

 

mob1

Paard trekt defecte auto begeleid door soldaten

 

mob2

stalling paarden voor Nederlandse soldaten

 

mob3

Paardenstalling achter het Manpad in Heemstede 1939/1940

 

mob5

Gemobiliseerde  soldaten in Heemstede

 

mob7

Compagnie van 2e bataljon van 9e regiment infanterie

 

mob6

Gemobiliseerde soldaten en hun paarden in Heemstede

 

mob8

Nederlandse militairen van het 9e Regiment Infanterie op hun stromatras in een onderkomen in de bollenschuur van Quirinus van den Berg aan de Zandvoortselaan. De manschappen moesten vaak genoegen nemen met eenvoudige slaapplaatsen. De lokale bevolking leverde stro voor de matrasovertrekken (R.Eppinga, Haarlem)

Informatie en foto’s ontvangen van Peter Pruiksma; zie ook een artikel van Hillebrand de Lange: ‘De mobilisatietijd van Popke Pruiksma in Heemstede'[uit het Friese Kollum]. In: HeerlijkHeden, jaargang 42, zomer 2015, nummer 165.

pruiksma7

Vier soldaten in mobilisatieperiode (foto mogelijk in Heemstede gemaakt). Rechts staat Popke Pruiksma

 

pruiksma8

De soldaten bij de kapper

 

pruiksma1

Militairen in mobilisatietijd  met hun paarden in een bos. Vanwege het dragen van kransen vermoedelijk een bijzondere gelegenheid  (Pruiksma)

 

pruiksma2

Daniël Bekker was sergeant-seiner en hoorde bij het eerste bataljon van het 9e regiment dat op 10 mei 1940 o.a. met bussen vervoerd werd richting Valkenburg. Onderweg werden ze aangevallen en beschoten door Duitse stuca’s, waarbij doden en gewonden zijn gevallen. Op de foto links loopt Bekker samen met een dienstkameraad op een brug (vermoedelijk Houtplein) in Haarlem

 

pruiksma5

Een groep militairen van het tweede bataljon van 9e regiment infanterie  in opleiding voor de kazerne in Assen (1935).Van september tot november 1939 huisden zij in de Crayenesterschool te Heemstede. In die eerste maanden sliepen ze nog op stro op de vloer van een klaslokaal. Popke Pruiksma zit op voorste rij meest rechts.

 

pruiksma6

De koks van regiment II 6-RA, dat ook in Heemstede gelegerd was. Opvallend is een allegaartje van kleding. Een bijschrift invoeren

====================================================

16 mei 1940: Begin inventarisatie van ingeleverde wapens van de legereenheden van de ‘Directie Etappe Verplegingsbataljon’ en het ‘Depot Motordienst’ in het Ververschingshuis Groenendaal.

17 mei 1940: ’s Middags wordt op bevel van Hauptmann Siebrants van de dertiende J.G.Compagnie beslag gelegd op Meer en Berg. Duitse officieren worden in de omgeving ingekwartierd, o.a. in de Oranjerie.

19 mei 1940: Meer en Berg wordt door de Duitse militairen ontruimd. 20 mei 1940: besluit dat het wandelbos Groenendaal weer voor het publiek wordt gesloten. Tot 14 juni 1940 wordt een schadevergoeding van 11 gulden per dag betaald.

Doorlaatbewijs voor (bos)politieagent Wim Prins, ondertekend door luitenant-kolonel L.Geldens

Doorlaatbewijs voor (bos)politieagent Wim Prins, ondertekend door luitenant-kolonel L.Geldens (Uit Boek Groenendaal, HVHB, 2013)

21 mei 1940: Groenendaal geheel in beslag genomen voor inlevering van wapens en munitie en vanaf die dag voor het publiek gesloten. Toelichting: na de capitulatie moesten alle in omloop zijnde wapens en munitie worden ingeleverd. Daarvoor werd gekozen voor een ruimte in ‘De Meerlhorst’ aan de Van Merlenlaan. Het gemeentebestuur was zich bewust van het gevaar van ontploffingen en dacht aan  opberging in gesloten betonringen zoals in gebruik voor waterputten. Het probleem werd echter opgelost, toen de commandant van de Ripperda-kazerne, luitenant-kolonel L.P.J.Geldens, zijn kantoor verplaatste naar het ‘Ververschingshuis Groenendaal’ met de opdracht daarin een depot onder te brengen van ingeleverde militaire uitrustingsstukken, wapens en munitie. Hij had hierbij nadrukkelijk het consigne gekregen te zorgen dat wapens e.d. in bruikbare staat bleven. Dit streven is door zowel Nederlandse militairen als burgers op grote school genegeerd, want op 16 mei bleek van het totaal aantal ingeleverde wapens ruim 80% onbruikbaar te zijn of te zijn verdwenen. Niet in de laatste plaats was dat te danken aan de Heemsteedse burgerij, waarvan er velen weigerden met lede ogen aan te zien hoe goede en nog bruikbare wapens en uitrustingsstukken in bezit van de Duitsers dreigden te komen.

[5 augustus 1940 zijn de zich op het politiebureau bevindende wapens van de in juli 1939 opgeheven Burgerwacht, te weten 135 geweren, 135 bajonetten met scheden en 1.926 patronen) door de hoofdinspecteur van politie in Haarlem overhandigd aan Majoor Pfeiffer van de Duitse Ordnungspolizei].

29 mei 1940 circuleert een hardnekkig bericht dat Engelse militaire vliegtuigen pamfletten hebben uitgegooid met de mededeling dat Groenendaal zal worden gebombardeerd. Het gerucht blijkt loos en er wordt een onderzoek ingesteld naar de herkomst van het gerucht. 14 juni 1940: het wandelbos Groenendaal, evenals het Verversingshuis worden verlaten door II – 6e Regiment Artillerie.

22 juni 1940 Bewijs van ontvangst voor 112 dekens ten behoeve van Duitse soldaten uit het depot van Wandelbos Groenendaal.

22/24 juni 1940:bewijs van ontvangst voor 112 dekens ten behoeve van Duitse soldaten uit het depot van Wandelbos Groenendaal.

19 augustus 1940: Groenendaal ten dele opengesteld voor wandelaars. 30 augustus 1940:  na de capitulatie van het Nederlandse leger in de meidagen van 1940 bood luitenant-kolonel L.P.J.Geldens, commandant van de Haarlemse Ripperda-kazerne en commandant van het tijdens de mobilisatie gevoemde detachement Groenendaal een afscheidsdronk aan in café Brinkmann aan de Grote Markt 31 augustus 1940:  volledige openstelling voor het publiek van het wandelbos Groenendaal.

Het wandelbos Groenendaal was eerst in 1939 enkele maanden gesloten vanwege gebruik door Nederlandse militairen en na de capitulatie door Duitse soldaten, maar na verloop van tijd zijn weer grote delen vrijgegeven (foto A.Peperkamp)

3 september 1940: overlijden op Bosbeek van baronesse Thekla von Landau op 78-jarige leeftijd. Zij was de moeder van mw. Louise Gutmann-von Landau. De teraardebestelling heeft 6 september plaatsgehad op de Algemene Begraafplaats in Heemstede.

Familiebericht in Algemeen Handelsblad van 4 september 1940

18 september 1940: een zevental inwoners worden door het college van B. en W. belast met bewakingsdiensten van de luchtwachtdienst, met name via de Belvedère, voor een maximum uurloon van 50 cent.

22 september 1940 gaf fanfarecorps ‘Excelsior een concert in Groenendaal. 1 oktober 1940 zijn enkele niet ontplofte granaten in het wandelbos gevonden.

6 oktober 1940 vond een concert plaats van harmonie ‘Eensgezindheid’. Begin december 1940 bezocht Hermann Göring de Hartekamp en Bosbeek. In het Groenendaalse bos werd deze sneeuwpop gemaakt.

18 december 1940 vond op het landgoed Meer en Berg een grote houtverkoping plaats onder toezicht van notaris mr.J.A.de la Hayze. 1 januari 1941: het gebouw van het Verversingshuis Groenendaal wordt weer ter beschikking gesteld van de pachters.

In 1941 wordt Groenendaal verboden terrein voor joden

 

Na plaatsing is het bord ‘Verboden voor Joden’ al snel door iemand verwijderd.

12 februari 1941: verscheidene particulieren beschikken niet meer over brandstoffen en willen in aanmerking komen voor brandhout. Voor ouden van dagen, zieken en arme mensen is wat hout uit Groenendaal beschikbaar, dat tegen een billijke prijs wordt verkocht.

18 februari 1941 berichtte het Haarlems Dagblad over de plannen van een stichting om in Groenendaal een natuurhistorisch museum te vestigen. Daarbij zou de collectie schelpen, vogeleieren, houtsoorten etc. van de heer J.Kemeling uit de Herfstlaan 4 als basis voor de collectie dienen. Burgemeester Van Doorn en natuurhistoricus Jac.P.Thijsse stonden positief tegenover het initiatief, dat mede als gevolg van de oorlogsomstandigheden geen doorgang vond.

maart 1941: Chiel de Boer, Oudemanslaan 2, houdt op zondagmiddagen cabaretvoorstellingen in Verversingshuis Groenendaal; op donderdag 6 maart bovendien ten behoeve van Nederlandse oorlogsgewonden die worden verpleegd in Kareol, Aerdenhout.

Chiel de Boer (1896-1978), tandarts, zanger en cabaretier, die eerst in Heemstede, vervolgens in Aerdenhout woonde, hier op een AVRO-foto uit 1951

17 en 24 juni hadden op het terrein van buitenplaats Bosbeek openlucht-jeugddiensten plaats van de Ned. Hervormde Kerk. 21 september wordt het kantoor van Jehovah’s Getuigen in de Camplaan ontruimd, bijbels en exemplaren van ‘De Wachttoren’voor vernietiging meegenomen en de inboedel opgeslagen in het Verversingshuis Groenendaal.

16 oktober 1941 overleed de heer Joop Uitendaal. De tweede generatie: de broers Jan en joop Uitendaal zetten het restaurant voort en de gebroeders Verdonschot waren niet langers bij het Verversingshuis betrokken.

17 oktober 1941: het Haarlem’s Dagblad bericht dat donderdag in de ouderdom van 65 jaar de heer J.J.Uitendaal is overleden, één der firmanten van het restaurant Groenendaal. Hij was vooral bekend bij de duizenden kinderen en de vele verenigingen die in de 25 jaar, dat hij met de heer C.Verdonschot het restaurant beheerde in de zaak kwamen. Jarenlang is de heer Uitendaal ook secretaris geweest van de Coöperatieve Boerenleenbank; hij was verder lid van de commissie tot wering van schoolverzuim en lid van het comité tot ontwikkeling en ontspanning voor de werklozen. De begrafenis vindt maandag plaats na de plechtige Requiemmis op de R.K. begraafplaats aan de Herenweg. De tweede generatie Uitendaal, de zonen Joop en Jan, nemen het café-restaurant Groenendaal over. 21 oktober 1941 In een schrijven bericht H. Rauter, hoogse nazi-politiechef in ons land, dat wanneer weer bloemen bij het monument ter ere van koningin Wilhelmina worden gelegd dat zal worden vernietigd. Korte tijd later is dat ook gebeurd.

Schrijven van Rauter, SS-Gruppenführer und Generalleutnant der Polizei, de dato 21 oktober 1941

 

Het door de Duitse bezetters verwoeste monument, in 1938 bij de Vrijheidsdreef geplaatst en vervaardigd door H.A.van den Eijnde

Het door de Duitse bezetters verwoeste monument, in 1938 bij de Vrijheidsdreef geplaatst en vervaardigd door H.A.van den Eijnde ter herdenking van het 40 jarig regeringsjubileum van koningin Wilhelmina

31 december 1941 bericht het Haarlem’s Dagblad dat dinsdagmiddag de Politie Sportvereeniging te Heemstede een schietwedstrijd hield in Groenendaal. De beste schutter was (wederom) de heer H.Brouwer met 44 punten, gevolgd door A. van Dijk, opperwachtmeester, met 42 punten. De zes prijzen bestonden uit levensmiddelen en wild, door ingezetenen beschikbaar gesteld.

19 januari 1942: tot 7 februari wordt aan zes gezinnen brandhout afkomstig uit Groenendaal verstrekt. Een hoofd van een gezin is oorlogsinvalide. 7 februari 1942. IJsvereniging ‘De Volharding’ viert haar 25-jarig bestaan met een drukbezochte receptie en toepraken in de zalen van restaurant Groenendaal.

Affiche van Winterhulp, bloemencollecte 20-21 maart 1942

Affiche van Winterhulp, bloemencollecte 20-21 maart 1942

25 maart 1942 bericht o.a. de Dordrechtse Courant over een ongeval met dodelijke afloop in het wandelbos Groenendaal. De 56-jarige voerman J. van Poecke wilde een hollend paard, gespannen voor een vrachtwagen, tot stilstand brengen. Hierbij kwam hij te vallen en kwam hij onder de wielen terecht. Met ernsige verwonden is het slachtoffer overgebracht naar ziekenhuis Johannes de Deo te Haarlem waar hij in de loop van de middag is overleden.

Nestkastjes Groenendaal. Uit: Haarlem's Dagblad van 25 april 1942

Nestkastjes Groenendaal. Uit: Haarlem’s Dagblad van 25 april 1942

19 mei 1942. De Duitsers halen een deel van de kunstcollectie uit Bosbeek, uiteindelijk bestemd voor Goering. Na opslag in Amsterdam zijn de kunstvoorwerpen op 15 juni 1942 bij kunstmakelaar Böhler in München aangekomen

Excursie naar Groenendaal Heemstede van de Congregatie van Maria Onbevlekte Ontvangenis en de H.Aloysius van Gonzaga, Amsterdam op 5 juli 1942. Men gebruikte de lunch in het restaurant (foto Katholiek Documentatie Centrum)

Excursie naar Groenendaal Heemstede van de Congregatie van Maria Onbevlekte Ontvangenis en de H.Aloysius van Gonzaga, Amsterdam op 5 juli 1942. Men gebruikte de lunch in het restaurant (foto Katholiek Documentatie Centrum)

29 juli 1942 krijgt de Joodse familie Gutmann van Bosbeek bericht van uitstel van evacuatie

medio november 1942. Dag van de Politie met jongeren gevierd in het Ververschingshuis Groenendaal

Dag van de Politie (Haarlemsche Courant, 16 november 1942)

 

Vervolg van ‘Dag van de Politie Heemstede (Haarlemsche Courant, 16 november `1941)

21 februari 1943 gaf burgemeester J.H. van Riesen opdracht om ten behoeve van aannemer Van der Beek 200 mensen te leveren voor het verrichten van werkzaamheden voor bunkerbouw in het wandelpark Groenendaal ten behoeve van de Duitse Weermacht.

27 maart 1943 kwamen minstens 12 brandbommen op Heemsteeds grondgebied neer, die in het algemeen direct zijn uitgebrand, o.a. op het terrein van Bosbeek. De herkomst is onbekend gebleven.

7 april 1943 Schietwedstrijden van de politie in Groenendaal

Schietwedstrijden politie in Groenendaal (Haarlemsche Courant, 9 april 1943)

12 mei 1943: instelling van een bewakingsdienst voor Groenendaal van ’s morgens 7 uur tot ’s avonds 21 uur door twee ploegen, elk van twee man. Groenendaal wordt daarvoor in twee wijken verdeeld.

13 mei 1943: vanwege vernielingen door hoofdzakelijk jeugd in het wandelbos Groenendaal aangebracht, besluit het gemeentebestuur het bos alleen toegankelijk te verklaren voor houders van een wandelkaart, indien de vernielingen niet ophouden.

Houtsprokkelen in Groenendaal tijdens de Duitse bezetting

 

In het Haarlems Dagblad van 22 februari 2020 vertelt Rob Stolker o.a. over hout sprokkelen met zijn oma in het Groenendaalse bos

 

Hendrik Otto Ernst, genaamd Henk.  Loeb (halfjood) is 21 mei in vernietigingskamp Sobibor door de Duitse bezetters omgebracht. Hij is in 1919 in Haarlem geboren en woonde in Heemstede. Op bovenstaande foto is hij in Groenendaal gefotografeerd.

26 mei 1943: SS’rs halen het echtpaar Gutmann op. Zogenaamd voor de slaaptrein naar Berlijn en vandaar doorreis naar hun dochter en schoonzoon in Rome. [Onderweg zijn zij uit de trein gehaald en naar Theresiënstadt overgebracht. Friedrich B.E. Gutmann is 30 april 0f 1 mei 1944 in Theresiënstadt omgebracht. Zijn echtgenote baronesse Louise Gutmann-von Landau is juli 1944 in Auschwitz vermoord].

bevrijdingstegeltje ter herinnering aan het verplicht wachtlopen in Heemstede in 1943 met het molentje van Groenendaal

 

Tijdens de oorlogsjaren werd door de Zandvoortse Reddings Brigade samen geoefend met de Heemsteedse Reddingsbrigade. Deze trainingen stonden onder leiding van de heren H.Hessels en G.Dekker. Behalve in het Sportfondsenbad in Haarlem is geoefend in de zwemvijvers Groenendaal te Heemstede

1944-1945 zijn sommige klassen o.a. van de Bronstee school in Groenendaal ondergebracht

Van 1 februari 1944 tot juli 1945 was Verversingshuis landgoed Groenendaal gesloten

15 april 1944: bewoners van Heemstede worden opgeroepen spitwerk te verrichten in het wandelbos Groenendaal en op het terrein van seminarie Hageveld.

20 april 1944 Intelligence rapport Haarlem (persoonlijk en geheim): ‘De landgoederen Groenendaal, Bosbeek (1), Meer en Berg, gelegen tussen Glipperweg, Kadijk, Herenweg en van Merlenvaart, zijn afgezet. Bij de ingangen staan de volgende schildwachten: Groenendaal, Glipperweg 93-95-97 en Molenlaan, uniform Luftwaffe, uitmonstering rood, kraagspiegels groen; broek Heer; Bosbeek, Glipperweg 91 a,b.c. uniform Heer, uitmonstering rood; Meerzicht (landgoed Meer en Berg), Glipperweg 83, uniform Heer, tuniek doubles-breasted, uitmonstering rood, kraagspiegels met doodskop, zwarte helm. Tegenover Meerzicht, in de Dr. Schaepmanstraat, Troelstrastraat en Abraham Kuijperstraat zijn  enige tentallen Duitse manschappen ondergebracht in woonhuizen, die tussen de door burger  bewoonde huizen verspreid staan. Uniform niet bekend. Zij dragen werkpakken en zwarte veldmutsen. Voor garage van Meerzicht staan een vrachtwagen op rupsbanden en een tank. Slechte waarneming, maar meen te zien: 8 of 10 spaken in voorste drijfwiel, naar schatting  6 wielen aan een zijde op de grond. In de gebouwen aan de Glipperweg van Meerzicht zijn mijns inziens 100 tot 200 manschappen gelegerd. Aan de zuidzijde van het terrein bij de Kadijk is bij een groepje bomen een loopgraaf van ongeveer 10 meter lengte gegraven. Tegen de bomen zijn plankjes gespijkerd, zodat men erin kan klimmen. Vanaf de Herenweg is in Groenendaal wijd verspreid graafwerk te zien. Onder de bomen staan auto’s geparkeerd; een aantal auto’s staat in 2 tot 3 meter uitgegraven loopgraven. Volgens een voorbijganger zijn in dit gebied tot aan de van Merlenlaan 200 Heemsteedse arbeiders te werk gesteld, benevens personeel van de Organisation Todt en boeren, die vrachten moeten rijden. Tussen de van Merlenlaan en de van Merlenvaart ligt een begroeid duinterrein, waarop enige villa’s staan. Op enkele villa’s na zijn ze afgezet. Tussen de bomen zichtbaar worden betonnen bunkers gebouwd. Volgens een voorbijganger geschat op een aantal van 10 tot 20′.

Duitse soldaten aan het werk (Van Lent)

(1) Na de oorlog werd Bosbeek op 29 juni 1945 ingebruikgenomen ten behoeve van Bijzondere Jeugdzorg [kinderen van gevangen genomen ‘foute’ Nederlanders]. Eind 1946 werd het complex daarvoor nog steeds gebruikt.

24 april 1944 Door de Duitse bezetters moesten door de gemeente Heemstede de volgende aantallen personen gevorderd worden: a) 90 personen, die sinds medio februari onafgebroken werkzaam waren bij de firma van der Beek in het wandelbos Groenendaal te Heemstede, b) 300 personen voor Schoorldam, c) 30 personen seminarie Hageveld te Heemstede, d) 35 personen voor het wandelpark Groenendaal te Heemstede.

Oproep van burgemeester Van Riesen om in opdracht van de Duitse overheid spitwerk in Groenendaal te verrichten

22 augustus 1944: in ‘Groenendaal’ is wederom een benzinemotor van een betonmolen onklaar gemaakt; door de Duitse bezetters beschouwd als een vorm van sabotage.

25 oktober 1944: alom worden (in het bijzonder door de jeugd) bomen omgehakt of omgezaagd. De gewestelijk politie president Van Hilten eist maatregelen ter voorkoming.  De politie van Heemstede moet strenge maatregelen nemen tegen houtdieven in Groenendaal. Niet alleen moet proces-verbaal worden opgemaakt, maar ook hun gereedschap in beslag worden genomen. Toelichting: tijdens de (honger)-winter 1944/1945 was de brandstofsituatie zo nijpend dat op grote schaal hout werd gestolen. De houtkap nam zulke afmetingen aan dat de gemeentepolitie eind oktober 1944 opdracht kreeg te voorkomen dat er bomen langs wegen en bij militaire objecten werden gekapt. Verschillende mensen en bedrijven vroegen burgemeester Van Riesen om toewijzing van extra hout om hun huizen en bedrijven te kunnen verwarmen. Die antwoordde echter dat geen hout kon worden toegewezen omdat “de gemeentelijke houtvoorraad” dat niet toeliet. Omdat de houtvoorraad zienderogen slonk kreeg Van Riesen begin december 1944 van de Wehrmachtskommandantur, Abteilung Feldgendarmerie, toestemming om door Openbare Werken hout te alten kappen in Groenendaal. De nood was zo hoog en diefstal nam eind 1944 zodanige vormen aan, dat de gemeente overging tot het aanstellen van ‘houtwachten die het kappen van bomen moeste beteugelen. Voor Groenendaal was in mei 1943 een bewakingsdienst ingesteld. Het hielp niet. ‘Houtroof’ was een nationale sport geworden. In slechts weinig gevallen was de gemeente bij machte (extra) houtrantsoenen toe te wijzen.

Krieg

Drie personen in  het uniform van de Kriegsmarine bij een gekapte boom in Groenendaal

Tijdens de hongerwinter van 1944-1945 werden veel bomen omgekapt.

Tijdens de hongerwinter van 1944-1945 werden veel bomen omgekapt.

5 december 1944 wordt melding gemaakt van diefstal van inlandse tabak, die daar te drogen was gehangen, in de Koepel van Groenendaal. De tabak is eigendom van de gemeente! December 1944 Houtdiefstallen zijn nog aan de orde van de dag. De Ortskommandant verzoekt nogmaals streng toe te zien op het kappen van bomen vooral langs de wegen. Het is de laatste waarschuwing. Bij overtreding liggen zware strafmaatregelen in het verschiet.

Schrijven van burgemeester Van Riesen aan Wehrmachtkommandant Haarlem: Weller uit eind 1944 over houtkap Groenendaal

25 februari 1945: bominslag op het weiland in Groenendaal met overigens geringe materiële schade.

1 maart 1945 worden door de politie schoten gericht op ‘houtverzamelaars’ in het Grotstuk.  Regelmatig worden houtdieven naar het bureau gebracht. Er zijn persoonsbewijzen afgenomen en mensen aan de Duitse Weermacht overgedragen.

12 mei 1945:  B. en W. besluiten dat moet worden voorkomen dat hout voor de bakkerijen uit Groenendaal wordt gehaald. Bewaking van Groenendaal blijft noodzakelijk vanwege het leegroven van het bos.

Een onderduiker met trofee

 

Bevrijding mei 1945

In opdracht van de Binnenlandse Strijdkrachten het (nieuwe) Militair Gezag  zijn tot zeker medio juni 1945 leden van Duitse onderdelen die in Heemstede gelegerd waren achter gebleven niet door de geallieerden afgevoerd maar achter gebleven omdat zij de manschappen moesten leveren voor het opruimen van landmijnen, anti-tankversperringen en de sloop van andere verdedigingswerken, zoals afbraak van de ‘Mauer’ op de Herenweg. Hiervan is een filmpje bewaard gebleven, waarvan onderstaand enkele foto’s tevens van het opruimen van mijnen die gezamenlijk op het strand van Zandvoort tot ontploffing zijn gebracht.

Betonnen tankversperringen aan de Molenlaan nabij het Molentje van Groenendaal

Duitse soldaten aan het werk bij de ontmanteling van versperringen, zogeheten ‘drakenranden’  voor de molen van Groenendaal

Met betonboren aan het werk

                                            Het boren van gaten in het beton

                                                      Het aanbrengen van dynamiet.

Nota Bene. Op Mariënheuvel zijn de 38 bunkers slechts met hamers, houwelen en kruiwagens gesloopt.

 

Na munitie in het beton te hebben aangebracht zijn de betonnen antitank versperringen opgeblazen.

 

Achter de boom links In 1939 aangelegde schuilkelder voor het raadhuis in Heemstede, in 1941 aangevuld met dekkingsgaten. Na de Bevrijding opgeruimd (NHA)

 

Duitse plattegrond van Heemstede, 1944. De xxx betekenen betonnen tankversperringen.

 

Legenda bij Duitse plattegrond Heemstede

 

Duitse landmijnopruimers

Detectie van mijnen

 

Bijeeengebrachte mijnen

 

In Zandvoort verzamelde mijnen

 

Tot ontploffing gebrachte mijnen en granaten op het strand in Zandvoort. Op 15, 16 en 17 augustus 1945 zijn tot in Heemstede waarschuwingen uitgegeven dat grote hoeveelheden explosieven langs de kust tot ontploffing zouden worden gebracht. Geadviseerd werd die dagen de ramen te openen. Na vertrek van de Duitsers is het opruimen voortgezet door de intussen opgericht Mijnopruimingsdienst

 

In de omgeving van Haarlem hebben zich in de jaren 1945-1948 meermaals ongelukken voorgedaan met ontplofte mijnen. (Bericht uit het Haarlem’s Dagblad van 27 juni 1945).

 

(Haarlem’s Dagblad, 14 mei 1946)

2 juni 1945 hebben de Duitsers het huis ‘Bosbeek’ verlaten en in verwaarloosde toestand achtergelaten. Er komt een klacht dat kunstwerken van de in Duitse kampen omgebrachte heer en mevrouw Gutmann zijn weggehaald. Wandschildering  ontbreekt [was opgeborgen in de kelder] in tegenstelling tot de plafondschildering.

Grisaille van Jacob de Wit boven de deur in de salon van Bosbeek

 

De grisaille van Jacob de Wit uit 1651 die sinds 194 aanwezig is in het Drents Museum, Assen

 

Plafondschildering van Bacchus en Cerus door Jacob de Wit in de salon van huize Bosbeek

4 juni 1945 De hoofdwachtmeester Te Marvelde en opperwachtmeester Van Emmerik rapporteren dat er opnieuw klachten binnen zijn gekomen over het weghalen van goederen uit het huis van de familie Gutmann, huize Bosbeek. De pachters van het Verversingshuis hebben hun eigendommen, zoals enige tafels en stoelen teruggehaald. Van de Duitse soldaten zijn nog enige eigendommen zoals meubilair achtergelaten. Door de wacht van Groenendaal en bewoners van de oprijlaan zal toezicht worden gehouden en voor zover mogelijk ook door politiepersoneel.

29 juni 1945 Bosbeek wordt ingebruikgenomen ten behoeve van Bijzondere Jeugdzorg.

28 juli 1945 is in Bosbeek een internaat geopend voor kinderen van NSB-ouders. Hier zijn kinderen ondergebracht van wie de ouders zijn geïnterneerd of om andere reden afwezig zijn. Deze opvang heeft enkele jaren bestaan. Door de kinderen zou soms met pijl en boog zijn geschoten op de plafondschildering. Is later hersteld. [April 1950 deed zich een publicitaire rel voor in het r.k.  jongens-opvoedingsgesticht omdat de Broeders bij onwillige jongens lijfstraffen zouden toepassen door gebruik te maken van een spanlaken].

Kinderen op de trap voor het huis Bosbeek

10 augustus 1945: openstelling van Groenendaal. Een beroep wordt gedaan op het publiek te waken tegen verdere vernieling van het bos. Strenge bewaking blijft gehandhaafd. Bewaking wordt overgenomen door de gemeentepolitie Heemstede in plaats van bewakers door openbare werken.

18 augustus 1945: Burgemeester en wethouders van Heemstede stellen ƒ 8.850,- ter beschikking voor het herstel van de windkerende strook in Groenendaal langs de Herenweg, zoals dat door tuinarchitect Bleeker is voorgesteld. Het schelpenhuisje aan het Westeinde van de Adriënnelaan zal worden gesloopt.

31 augustus 1945: op de Vrijheidsdreef in Groenendaal wordt door de burgemeester van Heemstede, jhr. J. van Doorn een borstbeeld van koningin Wilhelmina op een sokkel terug neergezet [Het beeldje van prinses Wilhelmina hebben de kinderen van de Heemsteedse scholen in 1891 aan de gemeente aangeboden. Op 30 mei 1941 is het hoofd aan een oog beschadigd en later weggehaald om in het raadhuis te worden opgeslagen] Zie foto hierboven.

29 september 1945: het aantal van 11 burger-bewakers voor de bewaking van Groenendaal wordt teruggebracht tot vijf. Zes bewakers wordt ontslag aangezegd, te weten G.van Keulen, N.Roosloot, P.M.Noordermeer, R.Westenberg, L.Lijnzaad en C.Th.Blokker.

Uit: Nieuwe Haarlemse Courant van 19 januari 1946

 

groenendaal1

Uit folder: Plant mee! aan de schooljeugd en de ingezetenen van Heemstede. De Commissie voor beplanting van Heemstede, februari 1946

 

Vervolg folder van de Commissie voor beplanting van Heemstede, 1946

 

emmerikmolentje

Het molentje van Groenendaal; prentje (linoleumnede), signatuur  FHvE = Franciscus Hendricus van Emmerik (1895-1953)

15 april 1946: de extra bewaking van het wandelbos Groenendaal wordt opgeheven. De nog in dienst zijnde bewakers Sondorp, Kastien, Schut en Bakker zullen worden ontslagen. 4 oktober 1946: aanvraag van Openbare Werken voor voorlopig herstel van de Belvedère in het wandelbos Groenendaal. Begrote kosten ƒ 6.500,-. [In 1965  is de uitzichttoren gesloopt]. Toelichting: pas na de bezetting werd bekend, hoeveel hout in de gemeente was gekapt, hoe groot de houtroof van een paarduizend bomen was geweest en in hoeverre Groenendaal was toegetakeld. Langs de Herenweg bijvoorbeeld een totaal leeggehakte strook van niet minder dan 530 meter lang en 10 meter breed ontstaan. Door het verdwijnen van een deel van het bos had het middengedeelte veel te lijden gehad van de winterse zeewinden. Ook op andere plaatsen in het bos waren grote gaten ontstaan. De Nieuwe Haarlemsche Courant van 19 januari 1946 schreef hierover: “Een der fraaiste deelen van ‘Groenendaal’, de Belvedère, is leelijk toegetakeld. Alle zijden van de berg worden thans volgezet met jonge dennen. De paden, die naar den uitkijktoren leiden, zijn afgezet met prikkeldraad en dit is ’t eenige wat men van de Duitschers heeft overgenomen”. Hierbij dient te worden aangetekend dat prikkeldraad vòòr de oorlog in Groenendaal gebruikelijk was.

[augustus 1947 vindt een internationale kampeerdersrally plaats met ongeveer  3.000 deelnemers in Groenendaal, van welke cineast Wim van Es een geluidsfilm maakte en waarover bezoeker Harry Mulisch heeft geschreven].

Deel tentenkamp op voetgangersterrein Groenendaal

Literatuur: Marcel Bulte en Hans Krol, Heemstede 1940-1945; een gemeente in bezettingstijd. Haarlem, De Vrieseborch, 1995/2005.

=================================================

MOBILISATIE HEEMSTEDE 24-8-1939 tot 10-5-1940

Nadat de bevelhebber van de Nederlandse Strijdkrachten, generaal I.H.Reinders op 24 augustus 1939 een voormobilisatie had aangekondigd en de kwartiermakers daardoor in actieve dienst waren geroepen, verwachtten velen op korte termijn een algehele mobilisatie. Het was een verrassing, dat deze al na vier dagen werd afgekondigd en dat de manschappen van de Landmacht en de Zeemacht, van lichtingen van 1924 tot 1939, niet zijnde gewone dienstplichtigen, zich op 29 september in hun opkomstplaatsen dienden te melden. In Heemstede was op 24 augustus 1939 het ‘Ververschingshuis Groenendaal’ vanuit Haarlem door de Garnizoens Commandant van Heemstede A.J.J.M.van den Korput, gevorderd gevorderd om er zijn hoofdkwartier in te vestigen. Op briefpapier van Café-restaurant Groenendaal schreef hij als volgt aan de burgemeester: ‘De Garnizoens Commandant Heemstede bericht bij dezen den Heer Burgemeester der Gemeente Heemstede, dat zijn bureel is gevestigd in het Café-restaurant ‘Groenendaal’ telefoon 28140 en is ingekwartierd Molenlaan 2 telefoon 29111′ [w.g. De Garnizoens Commandant C-III Aut Bat A.J.J.M.van den Korput]. De stationschef van het station Heemstede-Aerdenhout verwachtte dat de treinen op 29 augustus zouden uitpuilen van militairen, die onderweg waren naar hun opkomstplaatsen. Om moeilijkheden met vaste passagiers te voorkomen riep hij bij voorbaat de assistentie in van de politie. Hij wilde dat van ’s morgens zeven tot 10 uur politiemensen op de twee perrons aanwezig zouden zijn. Een groot aantal Heemsteedse mannen diende het dorp te verlaten om zich elders voor het vervullen van hun militaire taak te melden. Onder hen ook zelfstandige ondernemers. Deze kregen het moeilijk. In enkele gevallen viel een bedrijf van de ene op de andere dag stil. In winkels konden de vrouwen, die normaal ook al in de zaak meewerkten, de winkel draaiende houden. Moeilijker was het voor de ambachtsbedrijven. Welke vrouw kon een schilders- of loodgietersbedrijf runnen? Wanneer er een oudere knecht in dienst was, kon het werk worden voortgezet, maar de problemen kwamen als er prijsopgaven moesten worden gedaan voor nieuwe werken. De in militaire dienst opgeroepen ondernemers konden natuurlijk wel hun prijscalculaties maken, maar zij mochten niet ieder weekend met verlof naar huis. Tal van gezinnen moesten financieel worden ondersteund uit algemene en kerkelijke fondsen. Aan alleenstaande werklozen gaf de mobilisatie wat soelaas. Zij werden gevoed en gekleed en wekelijks kregen ze wat centen. Niet meer dan dat, want het soldij bedroeg voor de lagere rangen niet meer dan enkele dubbeltjes per week. Heemstede kreeg te maken met zo’n 3.000 soldaten van elders, die gehuisvest moesten worden. Dat gebeurde in bollenschuren, koetshuizen van de buitenplaatsen, scholen en het RK Vereenigingsgebouw aan de Herenweg 101. Onderofficieren en officieren werden ingekwartierd bij burgers. Dit leidde tot de nodige spanningen. Begin september deden zich de eerste conflicten voor. De militaire autoriteiten klaagden bij de politie, dat burgers bij wie manschappen waren ondergebracht, lijdelijk verzet pleegden. De komst van de soldaten gaf veel problemen. De gebouwen, welke voor de legering waren gevorderd, waren niet ingericht om gedurende een langere periode voor onderdak te dienen. Vooral de sanitaire voorzieningen schoten te kort. In Allerijl werden door timmerlieden houten troggen gemaakt, die door loodgieters met zink werden bekleed en voorzien van waterkranen en een afvoer op het riool, om als wasgelegenheid te fungeren. Baden en douches ontbraken. Ondergoed, overhemden en sokken moesten ook met koud water worden gewassen. En wat te denken van de toiletten. In de scholen waren de meeste closetpotten van kinderhoogte en niet voorzien van een zitting. In hun spaarzame vrije tijd trokken de soldaten het dorp in, om zich, in de toen talrijke etablissementen, wat te verpozen. Ondanks dat het geld schaars was, dronken de mannen er flink op los. De plaatselijke commandant zegde de café-bazen op 2 september aan, dat aan militairen geen sterke drank mocht worden geschonken en bier uitsluitend met mate. Kroegbazen die zich hier niet aan hielden liepen het risico, dat hun zaak voor militairen werd verboden. Caféhouder H.J.A.Kobus, Binnenweg 59, kwam op 15 september 1939 bij de politie klagen, dat collega’s van hem zich niet aan de drankvoorschriften hielden en dat hij daarvan schade ondervond. De scholen zaten met het probleem, dat het onderwijs weer zo snel mogelijk moesten worden aangevangen. Het was een geluk, dat destijds in Heemstede een aantal huizen leegstond. De schoolbesturen huurden her en der villa’s. Met behulp van gemeentepersoneel, onderwijskrachten en burgers werden de schoolbanken, welke meestal in de fietsenstallingen van de gevorderde scholen stonden opgeslagen, naar de huizen gebracht. In de gevorderde scholen werden de schoolborden gedemonteerd en in de noodscholen opgehangen. Een complete schoolklas met zo’n 36 leerlingen werd in de huizen in één kamer gepropt. De banken met drie soms vier tegen elkaar geschoven, zodat er zes of acht kinderen naast elkaar zaten. De leerlingen van vier klassen, die in een huis waren ondergebracht hadden twee wc’s tot hun beschikking en een vestibule of kleine gang om hun jassen op te hangen.

Friese soldaten poseren op het binnenterrein van de Sint Antoniusschool. Sergeant J.G.Brouwer ( op de derde rij meest links) zette zijn herinneringen op papier, gepubliceerd in: Heemstede 1940-1945, p. 23-24

Friese soldaten poseren op het binnenterrein van de Sint Antoniusschool. Sergeant J.G.Brouwer ( op de derde rij meest links) zette zijn herinneringen op papier, gepubliceerd in: Heemstede 1940-1945, p. 23-24

Een leger moest zich kunnen verplaatsen. Na het vorderen van gebouwen werden vervolgens paarden en wagens, motorfietsen, luxe- en vrachtauto’s gevorderd. Op 28 augustus 1939 had de eerste vordering van werkpaarden, tuigen en wagens plaats in Groenendaal. De vordering van motorvoertuigen geschiedde in Haarlem aan de Spanjaardslaan. Reeds eerder waren paarden, wagens en motorvoertuigen, welke voor vordering in aanmerking kwamen door het Ministerie van Defensie gekeurd en was de waarde vastgesteld. Het was nu maar een kwestie van paarden en wagens of auto’s overdragen en een stempel met handtekening op het vorderingsbewijs te krijgen. Met zo’n bewijs kon later een vergoeding in ontvangst worden genomen. Met dat geld kochten de stalhouders en ondernemers vervolgens nieuwe paarden of auto’s. Ook het onderbrengen van paarden gaf de nodige problemen. In stalhouderijen van Van Schagen aan het Wilhelminaplein en de Gemeentereiniging waren maar enkele plaatsen beschikbaar. In de garages van Baaij op de hoek Lentelaan-Valkenburgerlaan, en van Buiten op het Raadhuisplein, de kolenloods van Teeuwen aan de Haven, de moderne autoboxen van de Dreefgarage, gebouwen van Openbare Werken, wasserijen aan de Blekersvaart, bollenschuren en koetshuizen van de buitenplaatsen werden paarden gestald. Het straatbeeld in Heemstede veranderde snel. Dagelijks marcheerden er honderden soldaten door de straten en reden vele colonnes met paarden en wagens, en vrachtauto’s door het dorp. Er hadden regelmatig overvallen plaats. Op 30 september deed zich bij de brug bij de Van Merlenlaan (deze lag ter hoogte van de Groenendaalkade) een eerste ongeluk met een legerwagen voor. Aldaar werd een lantaarnpaal omvergereden. Toentertijd een voorval waarvan de Commandant Majoor Van Apeldoorn door de politie persoonlijk op de hoogte gesteld. Op kruisingen Heemsteedse Dreef-Pieter Aertszlaan en Herenweg-Zandvoortselaan hadden regelmatig aanrijdingen plaats, waarbij de militaire chauffeurs geregeld betrokken raakten. De winter van 1939-1940 was er een met veel sneeuw en vorst, wat het voor de militaire chauffeurs het er niet gemakkelijk op maakte. Met kaarsen en waxinelichtjes achter de voorruit probeerden de mannen de ruiten enigszins vorstvrij te houden, om zo zicht op de weg te hebben. In een militaire gemeenschap deden zich natuurlijk conficten en kleine vergrijpen voor. Soldaten, die door de commandanten waren bestraft, moesten hun straf uitzitten in een van de zes cellen in het politiebureau aan de Raadhuisstraat 27. Drinken en eten werd meerdere malen per dag aangevoerd door een soldaat van het betreffende onderdeel. Aanvankelijk lieten de wachtcommandanten van de politie deze soldaten toe in de cellen, maar dat werd snel te gezellig en door de plaatselijke commandanten verboden. Militairen werden niet aan hun lot overgelaten. Particuliere en kerkelijke organisaties spanden zich in, om ‘gastgezinnen’ te zoeken, waar de jongens ;s avonds wat gezelligheid konden vinden, zoals het leggen van een kaartje of luisteren naar de radio. Vooral de kerken wilden de soldaten uit de kroeg houden. Dergelijke zaken stonden bekend als ‘bronnen des verderfs’. Natuurlijk waren er ook soldaten die het geluk hadden in Heemstede of directe omgeving familie of kennissen te hebben, waar ze welkom waren. Voor kinderen was het leuk wanneer een soldaat op bezoek kwam. Wat was er mooier om met een kwartiermuts of kepie op en een koppel om van ‘jouw soldaat’ door het huis of in de tuin te mogen lopen. Militairen kregen ook gratis of gereduceerde toegang bij sportwedstrijden en uitvoeringen. Het bestuur van de IJsvereniging ‘De Volharding’ stelde gedurende de winter van 1939-1940 haar baan gratis open voor de soldaten.  De meeste soldaten, die hier waren gelegerd, kwamen uit Friesland en de bewoners keken hun ogen uit toen zij de Friezen op sokken zagen schaatsen. Voor de Friezen werden ook schaatswedstrijden georganiseerd. Heel wat Heemsteedse kinderen hebben van de soldaten schaatsen geleerd, zij het op hoge schoenen of laarzen, inplaats van sokken! De mannen trokken de kinderen in lange slierten over de baan. Militairen en burgers waren snel aan elkaar gewend.

Op 30 augustus en 1 september 1939 werden aan de bevolking de eerste distributiekaarten uitgereikt. Daartoe waren een tiental locaties aangewezen. Het was het gin van de distributie van levensmiddelen. Ook de Hamsterwet werd van kracht. Het eerste wat op de bon ging was kristalsuiker. Merkwaardig genoeg was harde suiker vrij te koop. Het waren kegels van suiker, in blauw papier verpakt. Ze moesten klein geslagen of geraspt worden. Van de nog vrij te koop zijnde levensmiddelen mocht het publiek slechts een normale voorraad voor maandelijks gebruik in huis hebben. Bij de politie kwamen regelmatig meldingen binnen, dat met name genoemde particulieren en winkeliers hamster-voorraden hadden aangelegd. Onderzoek wees meestal uit, dat de meldingen onjuist waren.

'De Meerlhorst' aan de Van Merlenlaan 2. In dit pand begon het Distributie Kringbureau Heemstede-Bennebroek zijn werkzaamheden. Kantoren werden later gevestigd aan de Binnenweg 160 en Valkenburgerlaan 18. De bevolking van Bennebroek kon op donderdagmorgen tussen 9 en 12 uur op de secretarie van het gemeentehuis.

‘De Meerlhorst’ aan de Van Merlenlaan 2. In dit pand begon het Distributie Kringbureau Heemstede-Bennebroek zijn werkzaamheden. Kantoren werden later gevestigd aan de Binnenweg 160 en Valkenburgerlaan 18. De bevolking van Bennebroek kon op donderdagmorgen tussen 9 en 12 uur op de secretarie van het gemeentehuis.

Door alle geruchten over spionage door de Duitsers ontstonden er geruchten welke er toe leidden, dat de mensen elkaar helemaal gek maakten. Achter iedere boom zag men bij wijze van spreken een spion staan. Op 3 september 1939 reed een man met een motorfiets voorzien van een Duits kenteken door het bos Groenendaal. Dezelfde dag nog gaf de Majoor Commandant Van Apeldoorn opdracht om bij de Molenlaan een bord te plaatsen met de tekst: ‘Verboden voor auto’s en motorrijtuigen gesloten.’ De Waterleidingsduinen werden om veiligheidsredenen op 20 september gesloten voor wandelaars. In Heemstede liep een man rond, die bij gebouwen waar soldaten waren gelegerd, informeerde naar de sterkte van het onderdeel. Bij aantreffen diende hij onmiddellijk te worden aangehouden en naar de Inspecteur van Politie te worden overgebracht. Het bleek een man te zijn, die bij de gebouwen snoep en dergelijke wilde gaan verkopen en de mogelijkheden daartoe onderzocht. In januari 1940 ontstaat er in Nederland een lichtsignalenkoorts. Ook Heemstede bleef niet achter. Inwoners maakten aan de lopende band melding bij de politie, dat zij hadden gezien dat er uit huizen en auto’s lichtsignalen waren gegeven. Mensen hadden gewoon in de gang of een kamer het licht aan of uit gedaan, of zij controleerden en repareerden de lampen van hun auto’s. Berichten over vermeende lichtsignalen werden in hoofdzaak gemeld als er een vliegtuig boven Heemstede vloog. Ja, zo vlak bij Schiphol was dat regelmatig, ook ’s avonds, het geval. De lichtsignalenrage heeft tot in de bezetting voortgeduurd. De politie werd door de buurman van een Duitser in de Narcissenlaan gewaarschuwd, dat hij regelmatig een brommend geluid hoorde. Dat zou wel eens een geheime zender kunnen zijn. Een politieman in burger ging er heen en legde zijn oor tegen de muur. Hij hoorde niets, dat op praten of seinen duidde. De spionage verhalen vonden een komisch hoogtepunt, toen op 28 februari 1940 bij R.van Diffelen in de Hugo de Grootlaan 1 en bij H.J.F.A.Smulders in de Maasstraat 20 Heemstede huiszoeking werd verricht. Zij hadden in het Kleverpark te Haarlem twee postduiven losgelaten op het moment, dat er een vliegtuig laag overscheerde. Een scenarioschrijver van de film had zoiets niet kunnen bedenken. De waarheid was, dat de twee mannen jonge postduiven hadden losgelaten voor een oefenvluchtje van Haarlem naar het Grotstuk en de Rivierenwijk in Heemstede. Een van hen bleek reserve kapitein bij het leger te zijn en dat maakte de zaak nog ernstiger. Een andere gebeurtenis, welke te mooi was om waar te zijn, was de begrafenis van de heer H.J.Metselaar uit Overveen op 13 april 1940. Daarbij was de politieman B.Silvis op de Algemene Begraafplaats aanwezig. Hij rapporteerde, dat aanwezige NSB’ers aan het graf de Hitlergroet hadden gebracht en vervolgens door een vliegtuig ‘een hakenkruis’ in de lucht werd geschreven! Een mevrouw die op het Sweelinckplein woonde, kwam even later de politie melden, dat zij het trekken van  een hakenkruis inde lucht had waargenomen. De agenten E.Kieft en Silvis zouden later nog gezien hebben, dat de vlieger voor een tweede hakenkruis de aanzet had gegeven, doch plotseling met zijn luchtschrijverij was gestopt. Behalve lichtsignalen, werden dagelijks lichtkogels gesignaleerd. Ook nu was ver geen sprake van spionage, maar van het oefenen door Nederlandse militairen met luchtdoel-mitrailleurs en -geschut.

Leden van het Koninklijk Huis inspecteerden regelmatig de paraatheid van het leger. Op 3 april 1940 bracht Hare Majesteit Koningin Wilhelmina een bezoek aan legeronderdelen op het HFC-terrein in Haarlem. Op de weg daarheen heeft zij zich gedurende 10 minuten opgehouden in het RK Vereenigingsgebouw aan de Herenweg 101. Op 4 mei 1940 werd Prins Bernhard door de agenten Van Duijn en Mulder door Heemstede begeleid op weg naar de Blauwe brug op de grens van Heemstede en Haarlem.

Op 13 april 1940 had er een grote troepenverplaatsing plaats. Alle militairen verlieten tussen 24.00 en 02.00 uur Heemstede. De politie moest toezicht houden op de gebouwen op de gebouwen, welke hij het leger in gebruik waren. In de Garage van Baaij, het Verversingshuis, de bollenschuren van Van Meeuwen en Nelis en in de stal van de Gemeentereiniging waren enkele zieke paarden achtergelaten, die door de politie moesten worden verzorgd. In de Garage van Baaij was een ziek paard gevallen en een van zijn benen bekneld geraakt onder een houten schot. Met behulp van mensen, die van de straat waren geroepen, werd het dier uit zijn benarde positie bevrijd en weer op de benen gebracht. De soldaten hadden op sommige plaatsen ook waardevolle zaken achter gelaten. De verbazing was groot, toen in het ziekenzaaltje van het Rode Kruis neen zieke soldaten worden aangetroffen, die zonder verzorging waren achtergelaten. Wat er met hen is gebeurd bleek niet meer te achterhalen.  Op 5 mei 1940 wordt door de Staf va Luchtdoelmitrailleurs op de Constantijn Huygenslaan 18 bericht, dat er een man met een seinlamp was aangehouden. De ijlings toegesnelde politie stelde vast, dat het de heer Jan Zadel was, die als goeden betrouwbaar burger bekend stond. Zadel woonde aan het landweggetje tussen de Leidsevaart te Heemstede en de Boekenrodeweg in Aerdenhout. Het bleek, dat hij zich had bijgelicht om de kuilen in de weg te mijden. Helaas weer geen spion!

In de nacht van 9 op 10 mei 1940 deden geruchten de ronde dat Duitsers ons land waren binnengevallen. Dit onheilsbericht wed later min of meer bevestigd door ongewone activiteiten van het leger.  Nadat de burgers om zeven en acht uur ’s morgens via de nieuwsuitzendingen van het Algemeen Nederlands Persbureau het nieuws hadden vernomen, stroomden zij de straat op. Overal stonden groepjes mensen te praten. Forenzen die met de auto waren vertrokken keerden naar huis terug. De bezorgdheid was groot. De mobilisatie was te einde, Nederland was in oorlog. (Vic Klep, 1994

Enkele mobilisatiefoto’s

Paarden bij een van de bollenschuren in Heemstede. Locaties van Nederlandse troepen mochten in de mobilisatietijd niet worden genoemd.

Paarden bij een van de bollenschuren in Heemstede. Locaties van Nederlandse troepen mochten in de mobilisatietijd niet worden genoemd.

 

Militairen en paarden in mobilisatietijd 1939

Militairen en paarden in mobilisatietijd 1939

 

Nederlandse militairen met paarden op mobilisatiebestemming bij de Manpadslaan. Het 6e regiment artillerie beschikte over vele paarden om met name de veldartilleriestukken voort te trekken.

Nederlandse militairen met paarden op mobilisatiebestemming bij de Manpadslaan. Het 6e regiment artillerie beschikte over vele paarden om met name de veldartilleriestukken voort te trekken.

 

In mobilisatietijd

In mobilisatietijd

 

Nederlandse militairen van het 9e regiment op hun stromatras in een onderkomen op de Zandvoortselaan. De manschappen moesten vaak genoegen nemen met eenvoudige slaappplaatsen. De plaatselijke bevolking leverde stro voor de matrasovertrekken (R.Eppinga, Haarlem)

Nederlandse militairen van het 9e regiment op hun stromatras in een onderkomen op de Zandvoortselaan. De manschappen moesten vaak genoegen nemen met eenvoudige slaappplaatsen. De plaatselijke bevolking leverde stro voor de matrasovertrekken (R.Eppinga, Haarlem)

 

Soldaten en militairen op het Julianaplein Heemstede

Soldaten en militairen op het Julianaplein Heemstede

 

Soldaten in mobilisatietijd

Soldaten in mobilisatietijd

P.S. In bewaarcollectie archiefdoos 597a bevindt zich een kopie met verslagen van res. 1e Lt. N.J.Braadbaart, o.a. gelegen in Groenendaal, deel uitmakend van 6e regiment veld artillerie, 11e afdeling, 1e batterij. Betreft mobilisatieperiode: 16 september 1939 tot 16 april1940. 

Kopie uit: documentatie Braadbaart (arch.doos 597a)

Kopie uit: documentatie Braadbaart (arch.doos 597a)

 

De Constantijn Huygenslaan in oorlogstijd met betondraken Een aantal huizen moest op last van de bezetters woeden gesloopt.

Oorlog in Groenendaal door Ernst Post (De Heemsteder, 5 mei 2021)