Tags

,

Reünie van leerlingen Mulosschool Bosch en Hoven in 1994 na een halve eeuw (schooljaar 1943-1944). Van de deelnemers woonden er nog 17 in Heemstede, 5 in Haarlem, 5 in Zandvoort, 32 in andere gemeenten van ons land en in het buitenland: 1 uit Canada, USA, België, Engeland en Zwitserland.

BEKNOPTE GESCHIEDENIS VAN DE SCHOOL

Prentbriefkaart van de Bosch en Hovenschool

Prentbriefkaart van de Bosch en Hovenschool

Dankzij de onvermoeide werkzaamheden van met name dr.F.W.A.Korff, predikant van de Nederlands Hervormde Kerk en voorzitter van het schoolbestuur, is in 1924 een tweede protestants-christelijke school in Heemstede opgericht. Het gemeentebestuur weigerde aanvankelijk medeweking maar bij Koninklijk Besluit werd toch toestemming verleend. De school is vernoemd naar de vroegere buitenplaats Bosch en Hoven, en de vroegere bel van het buiten in het torentje is nog een herinnering daaraan. Het gebouw kwam tot stand naar een ontwerp van de architecten De Bruin en Jonkheit. In het nieuwe schoolgebouw wren zowel een lagere school als ULO gehuisvest onder leiding van de heer D.J.van der Stam, sinds 1911 hoofd van de eerste christelijke school (Nicolaas Beetsschool), destijds aan de Voorweg. Op 1 september 1924 zijn de eerste lessen begonnen en op 19 november van dat jaar is bij de officiële openstelling een gedenksteen in de vestibule onthuld. Ten gevolge van de snelle uitbreiding van Heemstede bleek de school reeds korte tijd na opening te klein. Dat betekende nieuwe zorgen voor het bestuur, ook van financiële aard, want bij elke verbouwing diende in ieder geval 15% van de bouwsom als waarborgsom te worden gestort. De oplossing werd gevonden in de bouw van twee bovenlokalen, welke in het oorspronkelijke plan niet waren opgenomen. Voorlopig was er thans ruimte voldoende, tot zich nieuwe problemen aandienden na de stichting van nieuwe scholen, zoals Bronstee en Crayenester. Met de pensionering van voornoemd hoofd zijn de twee schooltypen opgesplitst in eeen zelfstandige lagere school, onder directie van J.J.van Westerling en een ULO met de heer Verwoest. Beide scholen met op het hoogtepunt zo’n 400 leerlingen bleven tot 1948 in hetzelfde gebouw. Tijdens het gouden jubileum in 1974 plantte de architect van het oude schoolgebouw, de heer Jonkheit, een tweetal kastanjebomen op de plaats van bij de opening in 1924, die helaas door de oorlog waren verdwenen. Omstreeks 1980 is een ongeveer 2,5 miljoen gulden kostende renovatie uitgevoerd. Vanwege aanvankelijke problemen met omwonenden die een deugdelijke afscheiding wensten is hier wellicht “de duurste schutting” van Heemstede gerealiseerd. Zelf het aanvankelijke torentje is herplaatst en feitelijk bleven enkel de buitenmuren overeind. De bel die de leerlingen naar binnen luidt is overigens veel ouder. Eens klingelde deze in het oude buiten om bewoners dan wel het personeel vn de buitenplaats te waarschuwen. De kinderen van de voordien aan de Koediefslaan gelegen Kleuterschool kregen onderdak in een zijvleugel van het vernieuwde schoolcomplex. In 1988 sprak de zojuist benoemde directeur P.A.van Veelen als opvolger van ‘meester’ Piepenbrink enthousiast: “Volgens mij een gebouw dat uniek is in Nederland met een prachtige oude gevel, waarachter een modern schoolgebouw schuil gaat.”. Anno 1994 vierde men vermoedelijk het laatste lustrum van de (zelfstandige) Bosch en Hovenschool omdat een fusie met de Dreefschool in Haarlem was voorzien. 7 mei 1994 kwamen 66 vroegere ULO-leerlingen van het schooljaar 1943-1944 bijeen. Na veel speurwerk kon met uitzondering van Renny Roos de toenmalige verblijfplaats van 110 leerlingen worden achterhaald. Zeventien van hen bleken na een halve eeuw te zijn overleden.

bos1

Bovenstaande foto is gemaakt op de dag van de officiële opening van De Bosch en Hovenschool op 1 september 1924.  We zien het schoolbestuur en onderwijzers verenigd met het gemeentebestuur en genodigden. Zittend de heren Van Duin, Schipper, H.B.de Haan, wethouder jhr. Van de Poll, burgemeester jhr. Van Doorn, dominee F.Korff, wethouder dr. Droog, broeder A.Hoekendijk (van Meer en Bosch), jhr. P.Teding van Berkhout, A.Hanig en B.Widschut. Van depersonen op de tweede rij konden niet alle  namen worden achterhaald. Wel J.Keune, Neutigem, aannemer Klaassen, mejufrouw Groenewegen, Van Til, mejuffrouw E.van Onselen, de heer Kwak, dominee Dondorp, D.van der Stam (hoofd van de school), J.Luuring, mejuffrouw Philippe, mevrouw Buitenhuis-van Onselen, architect T.de Bruin, mejuffrouw Harten en architect K.Jonkheid

Toen directeur van de Bosch en Hovenschool in 1994 nadat een fusie had plaatsgehad met de Haarlemse Dreefschool onthulde hij op zijn ‘eigen plein’ van de school een Piet van Veelenplein (Heemstede Jaarboek 1994)

DE  BOSCH EN HOVENSCHOOL IN BEZETTINGSTIJD

De Bosch en Hovenschool in 1924 gebouwd naar een ontwerp van architect Klaas Jonkheid

Nadat in 1924 de protestantse school aan de Voorweg was uitgegroeid tot een volledige 9-jarige ULO is in 1924 een nieuw gebouw aan de Adriaan Pauwlaan tot stand gekomen, de (protestantse) Bosch en Hovenschool, terwijl de school aan de Voorweg de naam kreeg van medeoprichter Nicolaas Beets. De toen nieuwe Bosch en Hovenschool was vooral te danken aan de onvermoeide werkzaamheid dan predikant dr. F.W.A.Korff, die als voorzitter optrad van de protestantse schoolvereniging. Het eerste hoofd van de lagere school met ULO-afdeling was de heer D.J. van der Stam. In 1928 is de school uitgebreid met 2 lokalen. In 1941 nam de heer V.d. Stam afscheid wegens het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd na bijna 30  dienstjaren. Van 1911 tot 1924 was hij al hoofd van de eerste protestants-christelijke school in Heemstede geweest. In 1941 is de school gesplitst in een lagere school en een school voor ULO.

Na de invasie van de Duitsers in 1940 is het schoolgebouw Bosch en Hoven wisselend geheel of gedeeltelijk ontruimd en moesten de klassen in andere lokaliteiten worden ondergebracht. Die wisselende vorderingen gaven veel grevel bij de schoolbesturen. Het bestuur van de Veeeniging ‘Bijzondere Protestantsche School te Heemstede’ vroeg het gemeentebestuur op 17 augustus 1940 bij de Duitsers erop aan te dringen om de Bosch en Hovenschool weer terug te geven. Men schreef: “Ware deze school permanent door de Duitsche Weermacht bezet, zoo zou ons bestuur zich daarbij hebben neer te leggen, doch nu sinds 17 Mei j.l. tot vier malen toe een troependeel, telkens voor ten hoogste een of twee weken, van het schoolgebouw gebruik gemaakt heeft en het den overigen tijd ongebruikt staat en enkel als opslagplaats van strozakken enz. benut wordt, terwijk de bewaking van het gebouw practisch voor rekening van ons bestuur gelaten wordt, nu stelt het bestuur zich de vraag, of een of ander voldoende bekend is bij de Duitsche miliatire Autoriteiten.” Toch heeft het onderwijs met alle problemen vandien voortgang kunnen vinden. Op bijgaande foto is klas 6b in september 1943 voor de hoofdingang gefotografeerd met 40 leerlingen, de klassemeester en het hoofd van de school.

Op de achterste rij zien we van links naar rechts: Henk Benninga, Bennie Norderman, Harm Steenhuis, Thea Dirksen, Anneke Onstein, Lied Schouten. Op de tweede rij van boven: Fientje of Feitje.?, Jeantje Brummelkamp, Suze Santifort, Nel Zieren, Nannie Schrammeijer, Renske Klaassen, Françoise Schmidt Degener, onbekend en Kees van Aalst. Derde rij van boven: Kees Stegenga, Koos Kuiper, Lia Slotemaker de Bruïne, Jannie de Jong, Coby v.d.Berge, Thea Volkers, Annie v.d.Kraan, heer A.J. v.d.Wijk, heer J.C.van de Westering (hoofd van de lagere School). 4e rij van achteren: Fientje Tollenaar, Ria Hubert, Jeannie Schuitman, Lenie Hühner, Riet Vroes en Atie de Ruyter. Onderste rij van links naar rechts: Pim v.d.Berge, Piet Verkouw, Jos André de la Porte,…de Boer (?), Frans de Ridder, Rietje Sepp, Herman v.d. Ploeg, Evert Werkman en Chris Ravenhorst. De meeste namen werden achterhaald door mevrouw R. van Pel-Klaassen.

Ook van klas 6A van de Bosch en Hovenschool is in september 1943 een foto gemaakt.

Met dank ook aan mevrouw Van Pel-Klaassen uit de Korhoenlaan konden de volgende namen worden achterhaald. Achterste rij van links naar rechts…?…?…?…?, Toos van Hinten, Dineke Dondorp en Adolf Kuiten. 2e rij van achteren v.l.n.r.: Leen Meijer, Henk Granneman, Piet Meijer, Meester van Westering, Thilly Vellekoop, Hennie Maartense, Willie Ankringa, Tootje Elffers, Rudolf Kuiten. 3e rij van achteren v.l.n.r.:…?, Cokkie Revalk,…?…? Voorste rij v.l.n.r.: Gerrit Voogd, Daan de Nie, …?, Johan Huiskamp en Freek Posthuma.

 

Op deze foto [tweede deel volgt hieronder] staan alle vier klassen van de toenmalige MULO van de Bosch en Hovenschool. Tamelijk uniek vanwege de oorlogstijd 1943. Enkele dagen voor de foto werd genomen hadden de leerlingen een briefje mee naar huis gekregen met de vraag of hun ouders zorg konden dragen voor een verzorgd uiterlijk en ‘zondagse’ kleding.

bos

Klas 3 van de Christelijke Bosch en Hovenschool MULO. Op de achterste rij v.l.n.r.; Wim Kuvener, Kees van Egmond, Jan Swouwke, Jacob van Honschoten, Rinus Smits, Aaldert Schipper en Charles de Wolf. Middelste rij: Leny van Dartelen, Dicky van Dijk, de heer De Jong, Sientje Paap, de heer Reuter, Henny den Breejen en een onbekend meisje. Voorste rij: Freddy Knoppers, Bep Teeuw, Wim van der Horst, Jan Hartog, Wim van Pel, Bas Serné, en Kees Schuiten (de Heemsteder, 11-9-1997)

Via de heer A. Drooger konden alle meer dan 100 namen achterhaald worden. Op de bovenste rij staan van links naar rechts:  Dick den Hartog, Anton Ruighaver, Jaap Smit, Rinus Smits, Wim van der Horst, Richard Otter, René Metz, Dirk Koren, Wim Jansen, Jan Gabel, Jaap Das, Arie Drooger. Tussen de bovenste en middelste rij staat leraar Duits Schouten. Middelste rij: Alie Huiskamp, Joke Bloemendaal, Ank van Dort, Door Willemsen, Hetty Hoedt, Henny van Deventer, schoolmeester Kieviet, To Keyser, Lies Spoel, Hilly Baalbergen, Philien Redeker, Jo Bakker, Lies Schijffelen, Thea Wierstra, schoolhoofd de heer Verwoest. Geknield: Loes Veenstra, Riet Demmendaal, Wil Schulz, Wil Dam, Lotty Fockema, Ieke van Dort, Henny Verkerk, Mieke Stegenga, Alies Goldschmeding, Henriëtte Verbeek, Marie v.d. Vate. Vooraan; Janny Gillebaard, Metha van Deventer, Käthy Frijns, Wim van Pel, Wim Vermeulen, Theo Rabenberg.

Het vervolg deel van de foto met alle mulo-schoolklassen Bosch en Hovenschool 1943/1944

Bovenste rij van links naar rechts: Jan van Gulik, Wim Mennes, Johan van Honschoten, Ibe Jager, Piet Polderman, Paul Jacobs, Fred Jacobs, Henk Kamp, Aaldert Schipper, Bob Voetberg, Joop Kuvener, Hielko Hiemstra, Kees Buizert, Jan Swouwke, Cock Graal, Rein Flietstra, Piet Dasbergen en Ab Hesselink. Middelste rij: Miep Teeuw, Corrie Erkelens, Willy Prins, Diny Hollestelle, Martha Bos, Coby Vros, Leny Oostenrijk, Lydie de Graaf, Bep v.d.Veer, Jeanne Schijffelen, Betty Hoekveld, Henny den Breejen, Freddy Knopperts, leraar Engels Van Neutegem en Kees Schuiten. Geknield: Truus Stegenga, Leny van Dartelen, Ruth Veen, Lies Peschar, Elly de Bruyn, Nanny Dijkstra, Renny Roos, Sientje Paap, Aagje Schuiten, Dicky van Dijk, Netty Frijns, Bep Teeuw, Tootje van Alewijk en Ab Groenendijk. Vooraan: Kees van Egmond, Reimert Buizert, Jan de Vries, Jan Denekamp, Wim Kuvener, Bram de Graaf, Sieb de Vries, Bas Serne, Coen Rolff.

De Bosch en Hovenschool was destijds een gebouw waarin 6 lagere schoolklassen en 4 MULO-klassen waren gehuisvest. De ingangen waren streng gescheiden, alleen de gymnastiekzaal was voor gemeenschappelijk gebruik. Gedurende de oorlogsperiode heeft de Bosch en Hovenschool vooral de ULO-afdeling, een rol gespeeld in het schoolverzet. In 1941 ontving het Departement van Opvoeding, Wetenschap en Kultuurbescherming klachten dat Heemsteedse leerlingen in het vrije kwartier liederen aanhieven met voor Hitler beledigende en kwetsende teksten. Enkele voorbeelden daarvan:

“Holder de bolder

Hitler hangt op zolder

Een touw om zijn nek

Een prop in zijn bek

Daar hangt die halve gek.”

———-

 “Zie ginds komt de stoomboot

Uit Engeland weer aan

Zij brengt ons Willemientje,

Ik zie haar al staan.

Hoe waaien de wimpels

Van ’t rood, wit en blauw

Laat Hitler maar stikken,

Wij blijven haar trouw.”

————–

“Pikke pakke porretje,

Hitler heeft een snorretje.

Sjeemberleen een paraplu –

Hoe vind je dat nu?”

————–

“Plof,

Hitler is een mof,

Hitler is een zwijn,

Jij moet hem zijn.’

—————

De Spitlijsten-affaire in 1944

In een later stadium was de toenmalige NSB-burgemeester J.H. van Riesen er fel op dat ten behoeve van de Duitse bezetters op de secretarie zogeheten ‘spitlijsten’ gemaakt zouden worden van personen geschikt tot het verrichten van werkzaamheden voor de Duitse Weermacht bij het aanleggen van de Atlantikwall. Omdat dat te lang duurde of teveel werk was kreeg de Bosch en Hoven-ULO in 1944 opdracht van de burgemeester, ondersteund door wethouder Smit van Onderwijs, namen van leerlingen van 17 jaar en ouder door te geven (1). Voorzitter van de schoolvereniging Hervormd predikant  G.A.Barger, secretaris, A. Moen (van beroep architect en wonende in Amsterdam) en het hoofd van de school, de heer M.Verwoest uit de Posthuisstraat 47, weigerden principieel hieraan medewerking te verlenen.

Adriaan Moen bouwde als architect vooral gebouwen voor de vooroorlogse winkelketen Gerzon (foto IISG)

De politie werd daarop opdracht gegeven hen te arresteren. S.D’er Runge en de later doodgeschoten Haarlemse politieman Fake Krist, begaven zich op 7 april (Goede Vrijdag) naar de woningen Van Barger en Verwoest. Toen de – gewaarschuwde – mannen niet thuis bleken te zijn heeft men hun gezinsleden meegenomen. Vervolgens hebben beide mannen zich vrijwillig op het politiebureau gemeld. Het schoolbestuur verweet de burgemeester dat die zijn boekje ver te buiten ging. Men deed beklag bij het Departement en de Hervormde Raad van Kerk en School. Secretaris-Generaal professor J.van Dam meende dat het gemeentebestuur, in casu de burgemeester, niet bevoegd was, maar bond in toen hij vernam dat Van Riesen rechtstreeks van de ‘Beauftragte’ in Amsterdam opdracht had gekregen. Tijdens het strafproces in 1948 heeft hij ontkend zelf het geval te hebben doorgegeven aan de Sicherheitsdienst. Dat zou de ‘Beauftragte’ hebben gedaan. Zeker is het dat de S.D.-functionaris Runge de secretaris van het schoolbestuur zodanig wist te intimideren, dat deze onder druk met de sleutel van de school op zak – met Runge en politiefunctionaris Willemsen van de inlichtingendienst Haarlem – naar Heemstede reisde en alsnog medewerking verleende bij het samenstellen van een lijst. Voorzitter Barger en directeur Verwoest zijn naar het kamp Amersfoort overgebracht, omdat ze zoals letterlijk in het rechtbankverslag staat: “een te grote mond tegen de burgemeester hadden gehad.” Machiel Verwoest is na ondervragingen in de verhoorkamer van het hoofdkwartier van de SS in de Euterpestraat ingesloten in het Huis van Bewaring aan de Amstelveenseweg te Amsterdam, waar op dat moment ook de heren Barger en Van der Elst vastzaten. Dankzij bemiddeling van de predikanten C.M.Briët en H.Bartlema, die onmiddellijk stappen ondernamen bij de Gestapo en bij de Synode om invrijheidstelling zijn de twee na ongeveer anderhalve maand op 25 mei 1944 vrij gelaten (2)

De heer G(errit) A(art)Barger (3), op 2 november 1891 geboren in de Hervormde pastorie van Vlaardingen, stamde uit een geslacht van predikanten en werd door zijn vader op 8 mei 1927 bevestigd te Neerbosch-Hees.  Op 22 juli 1920 huwde Barger in Heemstede met Maria Hendrica Gregory, uit welk huwelijk drie kinderen zijn geboren. Hij is in 1933 als opvolger van dr. F.W.A.Korff in Heemstede benoemd en werd 5 december 1948 directeur van het internaat van het Christelijk Lyceum in Zeist. Ten slotte was hij voor zijn emeritaat voorganger van de rechtzinnig-Hervormde evangelisatie in Edam. Hij heeft veel betekend voor het pastoraat in Heemstede en was actief op de gebieden van bejaardenzorg en onderwijs. In 1932 publiceerde hij ‘Kerk en jeugd: een bundel opstellen over het vraagstuk der jeugddiensten.’ Er was moed voor nodig tijdens de bezettingstijd in 1941 een boek uit te geven onder de titel: ‘Vervolgd maar niet verlaten; uit de strijd om de wording van ons zelfstandig volksbestaan.’ Toen Meer en Bosch na 28 maart 1942 in N.S.B.handen kwam en de meeste personeelsleden werkloos werden richtte hij  met anderen een steunfonds op. Landelijk is hij actief geweest binnen de Nederlandse Christelijke Studenten Vereniging (NCSV). G.A. Barger overleed op ruim 84 jarige leeftijd 8 mei 1976 in het ziekenhuis te Zuphen. Daarvoor kwam hij nog even in het nieuws als gegijzelde met zijn vrouw bij de treinkaping december 1975 in Wijster. Naar dominee G.A.Barger is in Heemstede de ULO-school in 1948 vernoemd, toen tijdelijk ondergebracht in Kennemeroord aan de Herenweg, uit erkentelijk voor wat genoemde persoon voor de school heeft betekend. Na een fusie heet de school tegenwoordig Haemstede Barger.

Dominee G.A.Barger in zijn Heemsteedse periode [met dank aan Gert de Kruif].

Vooromslag van ‘Vervolgd, maar niet verlaten’ door G.A.Barger (1941), dat in de inleiding als volgt begint: “Onwillekeurig denken wij in dezen tijd terug aan wat in vroeger tijden onze voorouders hebben doorgeworsteld. Wanneer wij ons daarvoor een oogenblik tijd gunnen, kan daarin een bron van geloof en van kracht liggen.”

Na de Bevrijding is Gerrit Aart Barger [oud 55 jaar, Hervormd Predikant, wonende te Heemstede, Achterweg 11] ondervraagd over de gebeurtenissen in 1944 ten aanzien van de gevraagde spitlijsten en heeft hij het volgende verklaard: ‘Op 5 april 1944 kreeg ik van de burgemeester der gemeente Heemstede, van Riesen, door U bedoeld, een oproep dat ik mij bij hem moest melden, waaraan ik geen gevolg kon geven omdat ik niet thuis was. Op 6 april 1944 kreeg ik van de voorzitter van de Bos en Hovenschool te Heemstede van hem een schrijven, dat hij van alle mannelijke leerlingen van 17 jaar en ouder van genoemde school een opgaaf moest hebben en dat die jongens moesten spitten voor de Duitse Weermacht. Voor 22 uur op 6 april 1944 moest van Riesen die lijst in zijn bezit hebben. Na met het bestuur van genoemde school hierover te hebben vergaderd, was er besloten hierover eerst advies in te winnen bij het Departement voor opvoeding, wetenschap en cultuurbescherming en bij de Hervormde Raad voor Kerk en School. Door bemiddeling van de secretaris heb ik van Riesen dit laten weten. Van Riesen kon blijkbaar niet zo lang wachten, want op 7 april 1944 werden mijn vrouw en kinderen tijdens mijn afwezigheid gearresteerd door een S.D.’er, die zoals ik later hoorde was genaamd Runge. Toen mij dit ter kennis werd gebracht, heb ik mij hierover telefonisch in verbinding gesteld met van Riesen. Van hem kreeg ik opdracht mij te melden op het politiebureau te Heemstede. Nadat ik mij aldaar had gemeld en een tijd had zitten wachten, kwam Runge ook aan het bureau. Vermoedelijk had van Riesen Runge opgebeld. Bij Runge was nog een tweede persoon die Hollands sprak. Ik moest toen met Runge mee naar Haarlem. Op weg naar Haarlem werd mevrouw Moen en dochter ook door Runge gearresteerd. De heer Moen was namelijk niet thuis. In Haarlem aangekomen werd ik in het politiebureau Smedestraat ingesloten. Mijn vrouw en kinderen werden toen onmiddellijk in vrijheid gesteld. Bij mijn komst op het politiebureau Haarlem bleek mij, dat mevrouw Verwoest en kinderen daar ook gevangen zaten. De heer Verwoest was namelijk hoofdonderwijzer van de Bos en Hovenschool te Heemstede. De volgende morgen, 8 april 1944, bleek mij dat de heer Moen voornoemd en de heer dr.J.van der Elst, rector van het Christelijk Lyceum Haarlem, daar ook gevangen zaten. De vrouw en kinderen van de heer Moen waren reeds weer in vrijheid gesteld. Met ons drieën werden wij overgebracht naar het gebouw van de S.D.  aan de Euterpestraat te Amsterdam. Hier werd ik verhoord door Runge. Hij vroeg mij namelijk waarom ik die gevraagde lijst niet bij burgemeester van Riesen had ingeleverd. Ik deelde hem mede, dat ik daarmee niet accoord kon gaan en dat ik hierover eerst de mening van de Secretaris-Generaal van het onderwijs wilde weten. Ook deelde ik Runge mede, dat ik als voorzitter van het schoolbestuur van de Bos en Hovenschool de verantwoording voor de leerlingen had. Hierna werd ik ingesloten in het Huis van Bewaring aan de Amstelveenseweg te Amsterdam, alwaar ik gevangen heb gezeten tot 19 april 1944. Op19 april werd ik met dr.J.van der Elst en Verwoest, die kort na mij waren gearresteerd, overgebracht naar het concentratiekamp te Amersfoort. Hier heb ik gevangen gezeten tot 20 mei 1944. Op die datum werd ik met genoemd J.van der Elst en Verwoest in vrijheid gesteld. Zoals mij later bleek, heeft Men zich tegenover Runge tijdens een verhoor bereid verklaard, alsnog die lijst te leveren. Runge is daarop met Moen naar Heemstede gegaan. Vermoedelijk heeft Moen toen de lijst aan van Riesen gegeven. Moen is daarop direct in vrijheid gesteld. Tijdens mijn gevangenschap ben ik niet mishandeld.’ 

De heer M.Verwoest is in 1945 naar Apeldoorn verhuisd en zijn functie als hoofd van de Bosch en Hovenschool  is toen overgenomen door W.A.Schouten.

Adriaan Moen (1879-1950) bleef werkzaam als architect in Amsterdam, van zowel huizen, kerken als winkels, in de stijl van de Amsterdamse School. van 1 september 1931 tot 26 mei 1932 is hij korte tijd gemeenteraadlid in Heemstede geweest voor de Christelijke Historische Unie.

A.Moen in 1931 als gemeenteraadslid in Heemstede

J.H. van Riesen (geboren 18-12-1891 in Schoterland, gemeente Heerenveen) is na een functie als inspecteur bij de Rijksluchtbeschermingsdienst per 1 september 1942, komende uit Voorburg, benoemd tot waarnemend burgemeester van Heemstede. Hij volgde een NSB-spoedcursus voor burgemeesters. De installatie door NSB-Commissaris van de provincie Noord-Holland mr. A.J.Backer had plaats op 26 juni 1943. Begin mei 1945 zelf ondergedoken in een huis te Aerdenhout is hij op 11 mei aangehouden. Tijdens het proces in 1948 wordt van Riesen met een dodenlijst in de dagvaarding omschreven als “een “gehoorzaam dienaar der Duitsers en eerste klas jodenjager”. Het behoorde niet tot het takenpakket van een burgemeester om onderduikers te arresteren. Zelf verdedigde hij zich door te zeggen dat hij meeging ter voorkoming van onregelmatigheden en om de felle korpschef der plaatselijke politie te temperen. Van Riesen is door het Bijzonder Gerechtshof op 22 september 1948 veroordeeld tot 12 jaar strafgevangenis. Op 11 mei 1949 diende hij een verzoek om gratie in wegens slechte gezondheid. Dat verzoek is al op 11 augustus van dat jaar ingewilligd. Hij overleed kinderloos in 1955 in een Amsterdams verpleeghuis. Van enig berouw bij hem is niet gebleken, dit in tegenstelling tot de in Heemstede woonachtige provinciecommissaris die bij zijn arrestatie onmiddellijk toegaf dat het allemaal fout was geweest.

Brief aan NSB-politiechef Heemstede, opperluitenant P.L.G.Kramer, over installatie van NSB-burgemeester J.H.van Riesen, gedateerd 11 juni 1943.

Brief aan NSB-politiechef Heemstede, opperluitenant P.L.G.Kramer, over installatie van NSB-burgemeester J.H.van Riesen, gedateerd 11 juni 1943.

Op 11 mei 1945 gemaakte identiteitsfoto’s van J.H. van Riesen

De NSB-korpscommandant van de Heemsteedse politie P.L.G.Kramer, Piet Kramer  heette voluit Pieter Lambertus Gerardus Kramer. Hij is 16-2-1912 in ‘s-Gravenhage geboren. Hij is 1-2-1943 in Heemstede in dienst getreden in de rang van opperluitenant. Lid van de NSB en Rechtsfront.  Werkte in Hilversum en bij de gemeentepolitie Amsterdam bij het Bureau Joodse Zaken. Is op 30 maart 1944 door Rauter ontslagen. Na de bevrijding op 30 oktober 1945 door de Politieke Opsporingsdienst  (POD) ingesloten in het politiebureau  Heemstede. In 1954 ingeschreven te Eygelshoven, later met een Duitse vrouw getrouwd en verhuisd naar Kirchhain waar hij na 1992 is overleden.

Bronnen en literatuur

– Hans Krol, Een spitlijstenaffaire; het verzet van de Bosch- en Hovenschool en het Christelijk Lyceum. In: Heemstede 1940-1945, p. 110-112.

– J.C.H.de Pater, Het schoolverzet. ’s-Gravenhage, Martinus Nijhoff, 1969, blz. 201-203

– Processtukken 1948 met rechtbankverslagen van C.Prins, M.Verwoest, mw. G.Veldhuizen, mw. J.Fijn, A.Moen, G.A.Barger, mw. M.H.Gregory, H.Bartlema, W.M.Willemsen en dr.J. van der Elst. In documentatiemap Scholen 1940-1945.

– Procesdossier Bijzonder Gerechtshof Amsterdam 1948 Jacob Hendrik van Riesen.

De afgezette burgemeester bewaakt en achter prikkeldraad bij de garage van Van Lent aan de achterzijde van de Raadhuisstraat (11 mei 1945)

Noten

(1) Eenzelfde verzoek ging uit naar het Christelijk Lyceum te Haarlem, waar de namen van Heemsteedse leerlingen werden gevraagd aan de rector dr. J.v.d. Elst, die resoluut weigerde en is om die reden van 8 april tot 20 mei 1944 gevangen gehouden.

(2) Achteraf is gebleken dat ook beide hoofden van de openbare en R.K. Muloschool in Heemstede een soortgelijke boodschap hadden ontvangen om namen van scholieren vanaf 17 jaar voor ‘spitten’ tijdens de vakantie te leveren. Het hoofd der openbare school voldeed eraan, dat van de R.K.school weigerde, doch tegen die persoon zijn geen verdere maatregelen genomen.

(3) In 1941 verscheen bij H.D.Tjeenk Willink in Haarlem zijn boek ‘Vervolgd maar niet verlaten; uit den strijd om de wording van een zelfstandig volksbestaan.’

De Bosch en Hovenschool op een prentbriefkaart uit circa 1950

De Bosch en Hovenschool op een prentbriefkaart uit circa 1950

Tijdens en reünie in de Bosch en Hovenschool op 7 mei 1994 stelden de deelnemers zich op dezelfde wijze op als ruim 50 jaar eerder in oorlogsjaar 1944.

In 1994 nam Piet van Veelen afscheid als directeur van de Bosch en Hovenschool na een fusie met de Haarlemse Dreefschool. Bij die gelegenheid onthulde hij zijn 'eigen plein' op het schoolterrein

In 1994 nam Piet van Veelen afscheid als directeur van de Bosch en Hovenschool na een fusie met de Haarlemse Dreefschool. Bij die gelegenheid onthulde hij zijn ‘eigen plein’ op het schoolterrein

De officiële opening van de Bosch en Hovenchool op 1 september 1924. Op de voorste rij zittemd van links naar rechts de heren Van Duin, Schipper, H.B.de Haan, wethouder Van de Poll, burgemeester Van Doorn, dominee F.KORFF, wethouder E.Droog, broeder A.Hoekendijk van Meer en Bosch, jonkheer P.Teding van Berkhout, A.Honing en N.Wildschut.

De officiële opening van de Bosch en Hovenschool op 1 september 1924. Foto genomen in de gymnastiekzaal met het schoolbestuur, de onderwijzers, het gemeentebestuur en genodigden.

Op de foto zien we zittend vooraan van links naar rechts de heren Van Duin, Schipper, H.B.de Haan, wethouder A.van de Poll, burgemeester Van Doorn, dominee F.Korff, wethouder dr.E.Droog, broeder A.Hoekendijk (van Meer en Bosch), jhr. P.Teding van Berkhout, A.Honing en N.Wildschut. Staande: tweede van links J. Keune, 6e Neutigem, 8ste aannemer Klaassen, 9e mejuffrouw Groenewegen, 10e Van Til, 11e mejuffrouw E.van Onselen, 12e makelaar en gemeenteraadslid Kwak, 13e dominee Dondorp, 14e; het hoofd van de school D.van der Stam, 17e Luuring, 19e mejuffrouw Philippo, 21ste mevrouw C.Buitenhuis-Van Onselen, 22ste architect T. de Bruin. 23ste mejuffrouw Harten, 24ste architect K.Jonkheit

 

boschenhovenschool

Openingsplechtigheid van de Bosch en Hovenschool in 1924

 

Bosch en Hovenschool 1935

Bosch en Hovenschool, zesde klas, 1935. Bovenste rij v.l.n.r.: Henny Schoute, onderwijzer J.Dijk, Bep van Perlstein, Truus Woelders, Meta van Ravestijn, Jannie Heering, Rietje Brouwer, Eva Lam (op 18-jarige leeftijd overleden). Middelste rij: Frieda Paanakker, Jenny van Perlstein, Pietje de Jong, Lenie Visser, Corrie van Krieken, Tinie Heering, Adrie van Bruggen, Erie van Neutigem. Voorste rij: Herman?, Cor?, Jacob Erkelens, Gerard van Zijl, Tony van Ieperen (op 14-jarige leeftijd overleden), Jo van der Schaar, Dik Koog, Wim de Haan. Ontbrekend: Annie Spruijt, Annetje van Lennep, Jacques Teding van Berkhout.

Bosch en Hovenschool, zesde klas, 1935. Bovenste rij v.l.n.r.: Henny Schoute, onderwijzer J.Dijk, Bep van Perlstein, Truus Woelders, Meta van Ravestijn, Jannie Heering, Rietje Brouwer, Eva Lam (op 18-jarige leeftijd overleden). Middelste rij: Frieda Paanakker, Jenny van Perlstein, Pietje de Jong, Lenie Visser, Corrie van Krieken, Tinie Heering, Adrie van Bruggen, Erie van Neutigem. Voorste rij: Herman?, Cor?, Jacob Erkelens, Gerard van Zijl, Tony van Ieperen (op 14-jarige leeftijd overleden), Jo van der Schaar, Dik Koog, Wim de Haan. Ontbrekend: Annie Spruijt, Annetje van Lennep, Jacques Teding van Berkhout.

BOSCH EN HOVENSCHOOL 1924 – 2014

De Bosch en Hovenschool 90 jaar. Artikel in: de Heemsteder van 18 juni 2014

De Bosch en Hovenschool 90 jaar. Artikel in: de Heemsteder van 18 juni 2014

BIJLAGE: SPITLIJSTENAFFAIRE HEEMSTEDE EN HET CHRISTELIJK LYCEUM

Dr.J.van der Elst werkzaam als rector van het Christelijk Lyceum in Haarlem

Dr.J.van der Elst werkzaam als rector van het Christelijk Lyceum in Haarlem

 

Elst1

Van der Elst verongelukte 13 december 1948. Zijn begrafenis in Heemstede werd een grote manifestatie van medeleven met zijn nabestaanden en vooral bewondering voor zijn rectoraat in uiterst moeilijke jaren. Er verscheen een gedenkboekje: ‘In menoriam dr.J.van der Elst’ (1948).

 

Behalve de Bosch en Hovenschool stuurde de NSB-burgemeester van Heemstede tevens de volgende brief aan dr.J.van der Elst, rector van het Christelijk Lyceum (hem persoonlijk overhandigd door een politieagent): ‘Ik verzoek U mij een opgave te verstrekken waarin voorkomt de naam, voornaam (voornamen), geboortedatum en adres van alle mannelijke leerlingen van 17 jaar en ouder, die Uwe onderwijsinrichting bezoeken en afkomstig zijn uit deze gemeente. De gemelde opgave dient door mij gebruikte te worden om in opdracht van de Duitsche Overheid te vorderen voor het verrichten van werkzaamheden. Aangezien de gegevens heden verwerkt moeten worden, zal ik het zeer op prijs stellen wanneer de gegevens uiterlijk twee uur na ontvangst van dit schrijven ter afhaling gereed is. Mocht onverhoopt de gevraagde opgave door U, zonder toestemming van Uw schoolbestuur, niet verstrekt kunnen worden, dan verzoek ik U dit schrijven beschouwd te zien als gericht aan het bestuur.’ Was getekend: De Burgemeester van Heemstede, Van Riesen’.  Dr. Van der Elst weigerde aan het verzoek te voldoen en ging voor uitleg naar het politiebureau waar hij door de aanwezige SD-officier Runge gevangen werd genomen. Vanwege zijn weigerachtige houding is hij evenals de heren Verwoest en Barger van de Bosch en Hovenschool overgebracht naar het huis van bewaring aan de Amstelveenseweg in Amsterdam via het SD-verhoorcentrum in de Euterpestraat. Op 19 april zijn zij gedrieën naar het concentratiekamp Amersfoort op transport gesteld, waar zij na 42 dagen op 20 mei 1944 werden vrijgelaten. Intussen waren de gevraagde namen via het bestuur van de school alsnog doorgegeven. De intellectuele, artistieke en vooral principiële dr. Van der Elst was in Amersfoort lichamelijk niet mishandeld, maar is de klap van de internering geestelijk nooit helemaal meer te boven gekomen. “Het was voor mij een bittere teleurstelling, nadat ik mijn vrijheid herkregen had, te vernemen dat mijn weigering vruchteloos was geweest’, schreef hij later in een rapport. De voorzitter trad weliswaar af, maar omdat de overige bestuurders aanbleven schreef dr. Van der Elst op 25 augustus 1945 zijn ontslagbrief. Dat leidde tot een primitieve bomaanslag op 4 januari 1946, waarbij van vier lokalen en enkele huizen in de omgeving de ramen sneuvelden. [Na geruchten, dat toenmalig leerling Harry Mulisch de bomaanslag zou hebben gepleegd, heeft oud-politieman en verzetsstrijder J.Overzet op 15 oktober 1960 in een gesprek met het Haarlems Dagblad bekend dat hij hiervoor verantwoordelijk is geweest]. Op twee muren was bovendien met krijt geschreven; ‘V.d.Elst terug, weg met het bestuur, recht!’ Kort darrop volgde een unieke leerlingenstaking, waaraan ongeveer 450 scholieren – niet de laagste klassen – deelnamen. Deze akties hadden succes, want de bestuursleden legden hun funkties neer. De eerste daad van een nieuw gevormd bestuur was de herbenoeming van dr. J.van der Elst tot rector. Deze is op 8 januari 1946 met een daverende ovatie door de 750 leerlingen in de aula verwelkomd. Onder zijn tactvolle leiding kwam een einde aan een onverkwikkelijke affaire en keerde de rust op het lyceum welkom terug. Van der Elst kwam 13 december 1948 bij een verkeersongeval om het leven. Vermoedelijk vanwege alle protesten en commotie is overigens geen gebruik gemaakt van de lijsten en zijn dus geen leerlingen gearresteerd of gedwongen tewerkgesteld. Van Riesen verklaarde na de Bevrijding, ondanks alle alle uitspraken die op het tegendeel wijzen, dat niet hij maar de ‘Beauftragte’ in Amsterdam de kwestie van de weigering bij de SD had aangebracht. Verder zij vermeld dat later bleek, dat ook de beide hoofden van de openbare en R.K.Muloschool in Heemstede een brief van Van Riesen hadden ontvangen. Het hoofd der openbare Muloschool heeft de gevraagde lijst overhandigd, in tegenstelling tot de directeur der R.K.school-instelling, die weigerde en tegen wie geen maatregelen zijn genomen.

De druk bezochte begrafenis van dr. Johannes van der Elst 17 december 1948 op de Algemene Begraafplaats in Heemstede. In 1949 verscheen een boek: In Memoriam dr.J.van der Elst 16 maart 1888 / 13 december 1948, waarin naast herinneringen ook de lijkrede van dominee G.A.Barger is opgenomen.

De druk bezochte begrafenis van dr. Johannes van der Elst 17 december 1948 op de Algemene Begraafplaats in Heemstede. In 1949 verscheen een boek: In Memoriam dr.J.van der Elst 16 maart 1888 / 13 december 1948, waarin naast herinneringen ook de lijkrede van dominee G.A.Barger is opgenomen.