Teck

Het Tecklenburgse poortje dat tot de afbraak in 1810 voor de ingang van het Slot in Heemstede stond en is overgebracht naar het bewaard gebleven bijgebouw, vanouds genaamd het Nederhuys.

.

wapensteen1.png

De spoorloos verdwenen steen met wapen, hier in een muur op het binnenterrein van het Oude Slot Heemstede gefotografeerd in 1941 (Provinciale Atlas NHA)

VERDWENEN ORNAMENTEN OP DE HARTEKAMP EN HET OUDE SLOT

De heer Bob van der Lans, fotograaf uit Hillegom maakte in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw een aantal foto’s van taferelen en objecten in Heemstede Daarbij ook een afbeelding van de trap naar de entree van het hoofdgebouw van de Hartekamp met twee stenen honden op hardstenen piëdestallen als stille wachters.

De stenen honden voor het hoofdgebouw van de Hartekamp (foto Bob van der Lans)

De stenen honden voor het hoofdgebouw van de Hartekamp (foto Bob van der Lans)

Aldaar vrijwel zeker geplaatst door de familie Van Verschuer-Brants, liefhebbers van paarden en honden, die van 1835 tot 1901 de buitenplaats bewoonden. Navraag waar deze ornamenten gebleven zijn leerde het volgende. De heer Johan Rijnen, die meer dan 40 jaar werkzaam in de Heemsteedse instelling werkzaam was, wist te melden dat de honden aan beide zijden van de trap gestaan hebben tot ongeveer 1967/1968. Op een ochtend bleken deze te zijn verwijderd; naar ieders overtuiging zijn ze op bestelling gestolen aangezien de beeldjes op een nette manier zijn losgezaagd van hun voetstukken. Vergelijkbare diefstallen of vernielingen van historische sculpturen hebben in het laatste kwart van de 20ste eeuw op andere buitenplaatsen plaatsgevonden zoals Ipenrode en Berkenrode. Een blijvend verlies is de diefstal van vier natuurstenen beeldjes die op het vroegere kleedhuis stonden, later in gebruik genomen als paardenstal,

Op een andere foto zien we op een natuurstenen piëdestal twee engeltjes. Ook die parkversiering is plotseling verdwenen.

De verdwenen engeltjes van de Hartekamp.

Verondersteld wordt dat de twee ‘vlezige Cupidootjes’ waarschijnlijk ten prooi zijn gevallen aan de opvattingen over zedelijkheid van een der Broeders Penitenten uit Boekel die na 1953 de Hartekamp beheerden. Volgens de heer Ad van Unnik, destijds verbonden aan de Hartekamp, is het beeldje ergens op het terrein begraven, maar niemand weet waar. Twee vergelijkbare doch meer verweerde putti staan nog fier nabij Paviljoen Welgelegen, ofwel het tegenwoordige Provinciehuis.

Venus

   Beeld van Venus en Cupido in Heemstede

Het stenen beeld van Venus (Aphrodite) en Cupido (Eros) dat vroeger stond op de buitenplaats Bosbeek onderging een beter lot. Toen de Congregatie der Zusters van de Voorzienigheid op deze plaats een convent vestigde vond de toenmalige priesterdirecteur mgr. Starrenburg het beeld wat al te wuft en is het aan de gemeente Heemstede geschonken. Burgemeester Ridder Van Rappard die wars was van moderniteiten in de beeldende kunst had daar geen enkel probleem mee en liet het zodanig in de tuin van het raadhuis plaatsen dat hij er vanuit zijn werkkamer permanent (toe)zicht op had.

Het Huis te Heemstede (Oude Slot)

Een pas na 1950 spoorloos verdwenen wapensteen van Adriaan Pauw

Er is overigens weinig nieuws onder de zon. Ter opluistering van de tuin rondom het het Huis te Heemstede kocht de oudste zoon van Adriaan Pauw, Nicolaas geheten, tijdens zijn huwelijksreis in Italië zes marmeren beelden. Dat waren replica’s van beelden uit de Klassieke Oudheid met voorstellingen van Apollo, Mercurius, Venus, Mars, Bacchus en Ceres. De veelden werden omstreeks 1645 op het voorterrein, de Nederhof, op sokkels en zuilen geplaatst. In de daaropvolgende jaren zijn deze beelden en de bijbehoren piëdestallen van Latijnse inscripties voorzien. Deze zijn in 1649 op verzoek van Pauw vervaardigd door Henricus Bruno, conrector in Hoorn en dichter (1). Een tijdgenoot noteerde dat de naakte Venus menig bewoner uit de omgeving choqueerde. Behalve klassieke beelden stonden in de tuin en langs de buitensingel beelden van de Boer en de Boerin, Hercules, de Faam, de Vrede, de Egyptische vrouw met hiëroglyphen en een Sater die een Nimf schaakt. Ook bevonden zich in nissen bustes van o.a. keizer Karel de Vijfde en Hendrik de Achtste uit Engeland. Adriaen Pauw, die het middeleeuws slot had laten ombouwen tot een renaissancistisch lustoord haalde hiervoor stenen van de laat-Romeinse vesting de Brittenburg bij Katwijke en de burcht van Tecklenburg in Westfalen. Verder zuilen uit Bentheim, Ierland en zelfs Carthago [Columna Carthaginensis]. Ook liet hij kolommen vervaardigen naar het voorbeeld van de zuilen van Hercules. De ten dele nog aanwezige stenen bollen op de Vredesbrug of Pons Pacis zijn afkomstig uit Osnabrück en de Tower in Londen. De brug zelf is opgebouwd uit bouwfragmenten die afkomstig waren van de gesloopte Marepoort in Leiden.

Door de tand des tijds aangetast, zijn de meeste beelden in 1763 in het Werkhuis opgeborgen. Wat resteerde werd in 1810 opgeruimd. Toen is het (verzakte) Huis te Heemstede namelijk gesloopt. Van de gebouwen bleven alleen het Nederhuis (o.a. Koetshuis), de Pons Pacis en de Duivenpoort. Het zogeheten Tecklenburgse Poortje, vroegere entree naar het kasteel is overgebracht naar het Nederhuis en aldus bewaard gebleven.

Gipsen afgietsels van de marmeren beelden uit de tuin bevonden zich tot 1927 in het Museum voor Kunstnijverheid te Haarlem. Evenals de sculpturen van de Vresbrug waren deze afgietsels lange tijd voorbeelden voor leerlingen van tekenacademies en kunstnijverheidsscholen. Uiteindelijk kwamen de beelden in het bezit van de Koninklijke Acadenie voor Beeldende Kunsten in Den Haag. Ze zijn omstreeks 1960 vernietigd. Na een grondige restauratie is de historische Pons Pacis nog in volle glorie aanwezig, evenals een aantal van zijn originele bollen en de twee gebeeldhouwde leeuwtjes bij de toegang van de brug. Op het terrein ligt voorts, verscholen tussen het struikgewas, een zware achtkantige steen die ooit diende als het voetstuk waarop het beeld van Venus stond. Het enige restant van een 17e eeuwse beeldentuin die als voorbeeld heeft gediend voor andere buitenplaatseigenaren zoals Gerard van Papenbroek (1673-1743) van de buitenplaats Groeneveen ofwel Papenburg in Santpoort.

Ingekleurde gravure van het buiten Papenburg door Hendrik de Leth uit Het Zegenpralent Kennemerland. circa 1732. Met stenen vazen en de beelden van Venus en Meleager. De Leth vervaardigde nog 5 etsen van huis en tuin Papenburg.

Ingekleurde gravure van het buiten Papenburg door Hendrik de Leth uit Het Zegenpralent Kennemerland. circa 1732. Met stenen vazen en de beelden van Venus en Meleager. De Leth vervaardigde nog 5 etsen van huis en tuin Papenburg.

(1) Zie Bijlage D: Brief van Henrick Bruno, conrector te Hoorn, van 31 Augustus 1649, aan Adriaan Pauw over Latijnse opschriften. (Van Doorninck, nr. 178). In: Het slot van Heemstede onder Adriaan Pauw; door dr.J.C.Tjessinga. Heemstede, VOHB, 1949.

Hans Krol

Gezicht in volgelvlucht van het Huis te Heemstede door Balthasar Floriszoon van Berkenrode uit omstreeks 1650. In het midden van het gazon links staan op zuilen de beelden van Mars en Venus. Links daarvan op het pad vermoedelijk de beelden van de Boer (Rusticus) en de Boerin (Rustica).

DE twee gebeeldhouwde leeutjes als schildhouders aan het begin van de Vredesbrug naar het voormalige Huis te Heemstede zijn gelukkig bewaard gebleven. Schilderij van Gerrit Berckheyde

DE twee gebeeldhouwde leeuwtjes als schildhouders aan het begin van de Vredesbrug naar het voormalige Huis te Heemstede zijn gelukkig bewaard gebleven. Behalve enkele honden zijn ook een pauw en twee zwanen afgebeeld. Schilderij van Gerrit Berckheyde

Van de beeldentuin resteert anno 2015 nog slechts de piëdestal van het beeld waarop in de 17e eeuw een Itlaliaanse Venus stond,

Van de beeldentuin resteert anno 2015 nog slechts de piëdestal van het beeld waarop in de 17e eeuw een Itlaliaanse Venus stond.

Op het stenen voetstuk in de tuin van het Oude Slot is een houten 'kunstwerkje'geplaatst

Op het stenen voetstuk in de tuin van het Oude Slot is een houten ‘kunstwerkje’ geplaatst

Restanten van het Oude Slot in de tegenwoordige tijd

Het Tecklenburgse Poortje bij het Oude Slot te Heemstede, in 1895 getekend door G.van Arkel (1858-1918).

Het Tecklenburgse Poortje bij het Oude Slot te Heemstede, in 1895 getekend door G.van Arkel (1858-1918).

Het zogeheten Tecklenburgse Poortje dat vroeger voorde hoofdingang van het kasteel stond en tegenwoordig voor een zijingang van het bijgebouw staat.

Het zogeheten Tecklenburgse Poortje dat vroeger voor de hoofdingang van het kasteel stond en tegenwoordig voor een zij-ingang van het bijgebouw staat.

Scan1478

Bovenstaande foto van het Tecklenburgse Poortje bij het Oude Slot is ontvangen van drs. Jan van Doorn.

Een van de 2 gebeeldhouwde leeuwen aan de noordzijde van de Vredesbrug bij het Oude Slot

Een van de 2 gebeeldhouwde leeuwen aan de noordzijde van de Vredesbrug bij het Oude Slot

De omstreeks 1646 gebouwde stenen Pons Pacis ofwel Vredesbrug, uit restanten van de afgebroken Marepoort in Leiden.

De omstreeks 1646 gebouwde stenen Pons Pacis ofwel Vredesbrug, uit restanten van de afgebroken Marepoort in Leiden.

Portiek van Huis te Heemstede aan de zuidzijde van de Vredesbrug. In 1895 getekend door G.van Arkel

Portiek van Huis te Heemstede aan de zuidzijde van de Vredesbrug. In 1895 getekend door G.van Arkel

Restant poortje aan de zuidzijde van de brug, waarachter het kasteel in 1810 is gesloopt.

Restant poortje aan de zuidzijde van de brug, waarachter het kasteel in 1810 is gesloopt.

De Duivenpoort bij het Oude Slot in Heemstede

De Duivenpoort bij het Oude Slot in Heemstede

Sluitsteen met heraldisch wapen in de Duivenpoort, Oude Slot Hemstede

Sluitsteen met heraldisch wapen in de Duivenpoort, Oude Slot Heemstede

Restant poort naar bijgebouw wn omgeving Oude Slot Heemstede met wapen heraldisch geslachtswapen

Restant poort naar bijgebouw en omgeving Oude Slot Heemstede met  heraldisch geslachtswapen

Informatiebord bij het Oude Slot Heemstede

Informatiebord bij het Oude Slot Heemstede

Borstbeeld van Adriaan Pauw, vervaardigd door Ellen Wolff

Borstbeeld van Adriaan Pauw, vervaardigd door Ellen Wolff