EEN AUTOBUSDIENST HAARLEM-GROENENDAAL VICE VERSA 1914-1915

De bus in 1914 voor het raadhuis met geuniformeerd personeel. Bij mooi weer nam men bij voorkeur boven plaats

De aankoop van het landgoed Bosbeek-Groenendaal in 1913 door de gemeente Heemstede en herschepping van het eeuwenlange privébezit van rijke aristocraten in een openbaar wandelbos had verregaande consequenties. Het gedeeltelijk verwaarloosde bos moest worden opgeknapt en Bosbeek een nieuwe bestemming gegeven. Het voormalig koetshuis is als restaurant, aanvankelijk ‘Ververschingshuis’ geheten, ingericht. Boswachters zijn voor toezicht aangesteld etc. De Belvédère ofwel uitzichttoren werd gedurende het eerste jaar van openstelling al door zo’n 20.000 mensen bezocht, die daarvoor 10 cent betaalden. Teneinde het wandelbos vanuit Haarlem beter toegankelijk te maken – overigens al met de stoomtram bereikbaar – tevens met als doel de Herenweg, met name het Bosch en Vaartkwartier te ontsluiten, is uit een comité van plaatselijke notabelen de ‘N.V.Maatschappij tot exploitatie van een autobusdienst Groenendaal-Heemstede-Haarlem en Terug’ opgericht. In het startkapitaal ad ƒ 20.000,- nam de gemeente Heemstede met 50 aandelen van ƒ 100,- deel. Directeur van de onderneming werd de heer H.Kimman te Haarlem en dr. Droog is benoemd tot president-commissaris.

Het college van Burgemeester en Wethouders met het bestuur van de autobusonderneming bijeen in Groenendaal.  Zittend v.l.n.r.: wethouder J.H.M.van Houten, burgemeester jhr.mr.D.E.van Lennep, president-commissaris dr.E.A.M.Droog en wethouder H.J.M.Peeperkorn. Staand v.l.n.r.: directeur H.Kimman en de commissarissen W.C.van Meeuwen, mr.J.Lohman, A.A.Swolfs (tevens gemeentesecretaris) en jhr. P.N.Quarles van Ufford

Het kantoor van de gloednieuwe busonderneming vestigde zich op het adres Binnenweg 72. De lengte van de lijndienst bedroeg 3,5 kilometer. Een rondrit duurde ongeveer een half uur. Een nieuwe autobus kostte in die dagen ongeveer ƒ 10.000,-.

Hotel de Plasmolen in Mook reed vanaf 1907  zomers met eigen bussen van Nijmegen via de Plasmolen naar Gennep. Na introductie van de stoomtram van de Maas Buurtspoorweg (MBS) zijn de bussen uit de roulatie genomen.

Hotel de Plasmolen in Mook reed vanaf 1907/1908 gedurende de zomermaanden met eigen bussen van Nijmegen via de Plasmolen naar Gennep. Na introductie van de stoomtram van de Maas Buurtspoorweg (MBS) zijn de bussen uit de roulatie genomen.

Na de aanleg van een stoomtramverbinding tussen Nijmegen en Gennep waren de vier bussen van het gerenommeerde Hotel-Pension ‘De Plasmolen’ in Mook overbodig geworden. De auto-omnibus die door ‘Groenendaal’ zou worden overgenomen was eerder afkomstig uit de failliete boedel van de Rotterdamse autobusonderneming M.A.V. (Maatschappij voor Algemeen Vervoer).

Lacoste en Battman dubbeldekker voor hotel de Plasmolen in Mook (1907)

Twee had de eigenaar, de heer A. van der Grinten voor een goede prijs overgedaan aan Duitsland. De andere twee – daterend uit 1908 – bood hij Heemstede aan voor slechts ƒ 2.000,- per stuk. Na moeizame onderhandelingen daalde de prijs tot ƒ 2.600,- voor de twee samen, die vervolgens voor ƒ 6.000,- zijn gereviseerd. Ze boden plaats aan 16 personen, evenals 18 op de imperiaal (om die reden minder geschikt voor de wintermaanden). De zware bussen zouden rijden vanaf het Raadhuis naar het Houtplein wisselend via de Herenweg en Binnenweg v.v. van half acht ’s morgens tot 23.15 uur ’s avonds en op zon- en feestdagen zelfs nog een half uur later.

Het Zondagsblad van de OHC meldde in 1914: “De opening van den autobusdienst Haarlem – Heemstede heeft met eenige feestelijkheid plaats gehad. Ons kiekje geeft den afrit van het Hotel Roozen te Heemstede, in tegenwoordigheid van bestuur en genodigden.”

Het aantal te verwachten gebruikers: 180.000 per jaar is achteraf gezien veel te rooskleurig geschat. Het begin was niettemin hoopvol. Op dinsdag 30 juni 1914 had de feestelijke opening plaats aan de Dreef op de grens van Haarlem en Heemstede. Vóór het in 1889 nieuw gebouwde Scholten’s Familie Hotel, later geëxploiteerd onder de naam Roozen en ten slotte Hotel ‘Den Hout’- in 1971 gesloopt om plaats te maken voor een kantoor van de Verenigde Spaarbank.

Openingsrit van de autobusdienst Groenendaal op 30 juni 1914 met op de imperiaal van de eerste bus voor Hotel Roozen/Den Hout alle autoriteiten

Op het bovendak zitten vooraan burgemeester jonkheer van Lennep en naast hem rechts dr.E.Droog. Helemaal links vooraan zien we wethouder van Houten en daarachter wethouder Peeperkorn. Tussen hen – met hoed – gemeentesecretaris tevens commissaris van de busonderneming A.A.Swolfs. De andere autoriteiten op het bovendak zijn o.a. commissaris W.C.van Meeuwen (tevens raadslid), mr.J.Lohman, jonkheer P.N.Quarles van Ufford. Helemaal links is met bolhoed nestor-gemeenteraadslid H.H.Höcker zichtbaar. Bij de ingang van de bus staat directeur Kimman. Enkele dames kijken geamuseerd toe, terwijl in de tweede bus een aantal Haarlemse prominenten heeft plaatsgenomen.

De dubbeldekker-Groenendaalbus met alle autoriteiten passeert de Haarlemmerhout (Uit: Het Leven, 1914)

De Groenendaal-busdienst met notabelen arriveert bij het raadhuis waar een groepje kinderen toekijkt.(Het Leven, 1914)

De Groenendaal-busdienst met notabelen is gearriveerd bij het raadhuis waar een groepje kinderen toekijkt. (Het Leven, 1914)

In het begin liep het storm. De eerste zondag na de openstelling 5 juli werden liefst 2.600 passagiers vervoerd. De twee bussen waren bij de 20-minuten dienstregeling tijdens de zomerdienst permanent in gebruik en mede daarom moest een derde (gesloten) autobus aangeschaft worden. Dat werd een Spijker-automobiel met Sauer-motor die voor ƒ 8.500,- van de ‘Industriële Maatschappij Trompenburg’ in Amsterdam werd aangekocht. Daarna volgde de ene na de andere tegenvaller met als resultaat het faillissement uitgesproken op 21 november 1915.

De bus rijdt Haarlem binnen met twee mannen op de imperiaal

De bus rijdt Haarlem binnen met twee mannen op de imperiaal

De dienstregeling van ‘Groenendaal’ meldde aanvankelijk vol zelfvertrouwen: “De autobussen rijden van Haarlem door de Haarlemmerhout (Dreef) en langs den Heerenweg, waar men een prachtig uitzicht heeft op de bloembollenvelden, bosch en duinen en brengen de reizigers door Heemstede naar het Wandelbosch Groenendaal.” De eerste tekenen waren bemoedigend, maar toen het nieuwe er van af was liet het publiek het massaal afweten. Ook de Belvédère trok het tweede jaar aanzienlijk minder bezoekers. Een eerste tegenslag was de aanrijding op 8 juli 1914 op de Binnenweg tegenover de Kastanjelaan. Gelukkig deden zich geen persoonlijke ongelukken voor maar er was een behoorlijke schade aan de carrosserie. Kinderen met petjes keken ernstig toe toen fotograaf Dikkenberg het voorval op de gevoelige plaat vastlegde.

De aanrijding 8 juli 1914 op de Binnenweg nabij de Kastanjelaan

De volgende maand brak de Eerste Wereldoorlog uit en moest de dienst wegens benzineschaarste tijdelijk gestaakt worden. Spoedig is deze hervat tot 1 november, doch de exploitatiekosten konden bij lange na niet uit de inkomsten gedekt worden. Omdat na de zomer het passagiersaanbod uitbleef had een winterdienst geen enkele zin en is op 1 april 1915 met nieuwe moed gestart. De financiële resultaten bleven ver beneden de verwachting. Op zondagen bleef het redelijk druk maar door de week bleek geen lonende exploitatie mogelijk. Op het laatst, begin november 1915, waren er dagen dat gemiddeld 1 persoon per rit werd vervoerd. Op de laatste zaterdag van openstelling 13 november bedroeg de dagopbrengst zegge en schrijve ƒ 1,47. Eind september heeft de de busmaatschappij nog aan de gemeenten Haarlem en Heemstede subsidie aangevraagd om de dienst te kunnen voortzetten, echter zonder resultaat. Een faillissement was onvermijdelijk geworden en dat werd op 21 november uitgesproken. De benoemde curator mr.H.Ph. ’t Hooft  wees aan preferente schuldeisers 80% van hun vorderingen, totaal ƒ 9.300,- toe, zodat voor de kapitaalverschaffers ofwel aandeelhouders niets anders overbleef dan hun verlies te nemen. Het gemeentebestuur van Heemstede zat niet stil en verleende enkele maanden later concessie aan de N.Z.H.T.M. tot de aanleg van een elektrische tramweg van Haarlem naar de Camplaan en al in juli 1917 kon met het elektrische vervoer een begin gemaakt worden, thans zonder enig financieel risico voor de gemeente. Trein- en tramhistoricus ir.B.W.Colenbrander (1) constateerde dat de beide autobussen van ‘Plasmolen’ vervolgens ‘Groenendaal’ unica in de vervoersgeschiedenis blijven “want zij zijn niet eenmaal, doch tweemaal – eerst in Mook, vervolgens in Heemstede – door een florerende stoomtramlijn tot stilstand gekomen, terwijl toch in de daarop volgende halve eeuw de functie van alle interlokale tramlijnen door autobussen zijn overgenomen.” In een analyse wat de oorzaak is geweest van het falen prijst Colenbrander de ondernemingsgeest van de oprichters die ten gerieve van de nieuwe bewoners van Bosch en Vaart en langs de Herenweg openbaar vervoer schiepen. “Nu heeft het meer emotionele ‘beter iets dan niets’ het gewonnen van de koele berekening die voor het ogenblik tot niets zou hebben geleid en ik geloof dat wij de promotors van de Groenendaalbus nog altijd dankbaar mogen zijn, dat zij het elan hebben opgebracht deze overwinning te behalen.”

Nog een foto uit 1914 waarbij chauffeur en conducteur bij de auto-omnibus poseren in de Haarlemmerhout

De oudste door de N.Z.H.T.M. in Heemstede geëxploiteerde bus dateert van 1931 en pendelde tussen de Javalaan en de Leidsevaart. Daar konden de reizigers overstappen op de elektrische tram die hen naar het station in Haarlem bracht. Overigens exploiteerden Bolhuis en Heemskerk al vanaf 1927 de autobuslijn Noordwijk – Lisse – Hillegom – Heemstede – Haarlem vice versa.

(1) B.W.Colenbrander: Verkeer in en om Heemstede, hoofdstuk 8. Heemstede, VOHB, 1974

Hans Krol

Uit 2e druk van: 'Verkeer in en om Heemstede en Bennebroek'

Uit 2e druk van: ‘Verkeer in en om Heemstede en Bennebroek’

Bijlage: uit het jaarverslag van de gemeente Heemstede over 1915: “De tramcommissie hield zich in dit jaar ernstig bezig met de oplossing van het tramvraagstuk en wel met het resultaat, dat de eerste voorbereidende stappen om te komen tot aanleg van een electrische tram Haarlem-Heemstede konden worden genomen. De november 1914 gestaakte autobusdienst van de N.V. Maatschappij tot Exploitatie van een Autobusdienst ‘Groenendaal-Heemstede-Haarlem en terug’ werd in april 1915 hervat. Hoewel er geregeld op Zondagen een zeer druk vervoer was, ging alle gemaakte winst weer verloren op weekdagen, zoodat de exploitatie niet loonend was, althans tot oktober geen winst opleverde en na dien datum met verlies gepaard ging. Op 21 november 1915 werd wegens faillissement de dienst geheel opgeheven.”

De autobus op de Herenweg in 1915 komende van de Zuiderhoutlaan en rijdende via de Van Merlenlaan naar wandelbos Groenendaal. De bus met een gewicht van 3.200 kg. kon 34 personen vervoeren zowel binnen als ‘bovendeks’ , maar enkel op zon- en feestdagen was de belangstelling groot.

Vooromslag gidsje autobusdienst Groenendaal 1914

Vooromslag gidsje autobusdienst Groenendaal 1914

Vervolg (2)

Vervolg (2)

Vervolg (3)

Vervolg (3)

Vervolg (4)

Vervolg (4)

Vervolg (5)

Vervolg (5)

Vervolg (6)

Vervolg (6)

Slot gidsje autobusdienst Groenendaal

Slot gidsje autobusdienst Groenendaal

Groenendaal1

foto van autobusdienst Wandelbosch Groenendaal

 

================================================

Omnibus dienst Haarlem - Heemstede - Hoofddorp, 1900 (NHA).

Omnibus dienst Haarlem – Heemstede – Hoofddorp, 1900 (NHA).