lees1Begin mei 2016 verscheen een vervolgdeel: Naam- en adreslijst van de Particuliere Leesbibliotheek

Begin 2016 verscheen als vervolgdeel: Naam- en adreslijst van de Particuliere Leesbibliotheek

lees2

Vermelding van leesbibliotheken in Heemstede in voornoemde publicatie

lees3

                                                         Vervolg leesbibliotheken Heemstede

LEES- EN VOLKSBIBLIOTHEKEN IN HEEMSTEDE  en Haarlem (ca. 1920-1970) Deel 1

In 2016 verschijnt een uitvoerig boek over de opkomst en ondergang van de commerciële leesbibliotheken in ons land van de hand van Hillebrand Komrij.

Op 7 november 2015 verschijnt een zeer uitvoerig boek van 490 bladzijden over de opkomst en ondergang van de particuliere leesbibliotheken in ons land van de hand van Hillebrand Komrij. Voor informatie: komry@planet.nl

 

Begin 2016 verscheen als vervolgdeel: Naam- en adreslijst van de Particuliere Leesbibliotheek.

lees2

Vermelding van leesbibliotheken in Heemstede in voornoemde publicatie

Selectie van boekhandels- en leesbibliotheeketiketjes

Voormalige leesbibliotheek

Voormalige leesbibliotheek

'Boekverzoek' door Clinge Dooorenbos; versje vervaardigd in opdracht van de Alg. Ned. Bond van Leesbibliotheekhouders in 1953 [Frank Divendal]

‘Boekverzoek’ door Clinge Dooorenbos; versje vervaardigd in opdracht van de Alg. Ned. Bond van Leesbibliotheekhouders in 1953 [Frank Divendal]

Inleiding In Heemstede en Zuid-Kennemerland in het algemeen is sprake van en traditionele leescultuur, zeker in vergelijking met de Bollenstreek en de Meerlanden. Het plaatselijke leesgezelschap van Heemstede telde omstreeks 1800 op ongeveer 2.000 inwoners niet minder dan 200 leden, aldus de Stad- en Dorp-Beschrijver van Kennemerland door L. van Ollefen in 1796.  Daarbij dient opgemerkt dat het hier voor een aanzienlijk deel om opgezeten ging, veelal Amsterdamse patriciërs die met hun gezin tijdens de zomermaanden op buitenplaatsen vertoefden. In Haarlem is op 29 januari 1794 de eerste leesbibliotheek “voor den gemeenen man” van de maatschappij tot Nut van ’t Algemeen opgericht, bedoeld ter vorming van de arbeidersklasse. Eind december waren er al zes filialen in de verschillende wijken van de stad. [De laatste Haarlemse Nutsbibliotheek sloot in 1966]. De afdeling Heemstede kon de concurrentie met de talrijke herbergen niet aan en leed gedurende de 19e eeuw een kwijnend bestaan met variërend 4 tot 12 leden (1). Pas midden 19e eeuw is een boekhandel opgericht en de beroepenlijst van 1867 onthult de aanwezigheid van twee boekverkopers, tegenover o.a. 27 tappers en nog 4 sociëteit- en 4 biljarthouders. Begin 1900 staan in de gemeenteverslagen drie volksbibliotheken en leesinrichtingen vermeld: 1) Volksbibliotheek onder het beheer van de Ned. Chr. Geheel-Onthouders Vereeniging; 2) Bibliotheek van de R.K. Volksbond; 3) Bibliotheek van de Openbare lagere School. De Stadsbibliotheek van Haarlem dateert al van 1696, aan welke instelling in 1921 een openbare leeszaal is verbonden. De gemeentelijke openbare bibliotheek in Heemstede waarvoor al in de jaren dertig van de vorige eeuw plannen bestonden is ten gevolge van crisis- en oorlogsjaren eerst in 1948 opengesteld. Voordien konden rooms-katholieken boeken lenen in de leesbibliotheek St. Joannes de Deo en protestanten in o.a. wijkcentrum ‘De Haven’ of in het ‘Gebouw voor Christelijke Belangen’. Protestantse jongens van 12 tot 16 jaar konden vanaf 1935 terecht in ‘de Haven’, een voormalig Flora-gebouwtje, op de plaats waar later verzorgingshuis ‘De Olijftak’ is gebouwd. Voor 5 cent contributie per week en 1 cent per boek kon men boeken lenen op zaterdagavond van 18.45 tot 20.15 uur; voor meisjes ontbrak een dergelijke voorziening. Ten behoeve van senioren was de bibliotheek op donderdagavond open. In het ‘Gebouw voor Christelijke Belangen’ aan de Voorweg was de Zondagsschol aan de achterzijde en de bibliotheek in het voorste deel gehuisvest. Deze boekerij had plaats onder auspiciën van de Christelijke Jongelingsvereeniging ‘God met Ons’. Wijlen Wim en Dolf Verspoor – laatstgenoemde heeft als vertaler naam gemaakt – herinnerden zich de bruin gekafte boeken met etiketten en hebben vooral populaire publicaties over de Boerenoorlog in Zuid-Afrika stukgelezen. Vòòr 1930 was de bibliotheek van de R.K.Volksbond gevestigd in het Vereenigingsgebouw aan de Herenweg en dan was hier nog de Volksbibliotheek onder het beheer van de Nederlandsche Christelijke Geheel-Onthouders Vereeniging. Voor ontspanningslectuur kon men in de eerste helft van de vorige eeuw verder gebruik maken van de commerciële lees- ofwel winkelbibliotheken, ook wel aangeduid met particuliere, uitleen- en huurbibliotheken.

Van Eyk's Leesbibliotheek, met 12.000 boeken één van de grootste van Kennemerland

Van Eyk’s Leesbibliotheek, met 12.000 boeken één van de grootste van Kennemerland

 

 

 

Haarlem

Boekhandel en leesinrichting Van Brederode

Uniek voor Nederland was dat J.J. van Brederode (1825-1891) die zich in 1847 een boek- en kunsthandelaar met een leesinrichting vestigde aan de Grote Markt 21 in Haarlem een commerciële jeugduitleen [‘lees-inrichting voor de jeugd’] startte, bestemd voor jongelieden van 7 tot 15 jaar. Deze kinderboeken waren nog enkel ter inzage en dus niet te leen. De proef mislukte want in het Adresboek 1851 komt deze specialisatie voor de jeugd niet meer voor. Rond 1850 heeft overigens ook een commerciële jeugduitleen bestaan, eind 1848 gesticht door de Amsterdamse uitgever en boekhandelaar J.J.A.Beijerinck (1792-1851).

Eigendomsetiket van leesbibliotheek Gebr. Grauw, Schouwtjesplein 65, Haarlem op het titelblad geplakt van een in 1856 uitgegeven roman

In 1935 telde Amsterdam zo’n 180 commerciële leesbibliotheken. In datzelfde jaar telde de Spaarnestad 37 erkende leesboekerijen. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog was dit aantal gedaald tot 27, maar mede als gevolg van de leeshonger tijdens de bezettingstijd steeg dit aantal weer tot 34 in 1945. Daarna liep het aantal gestaag terug (2). In 1950 waren er 26, twintig jaar later nog slechts 5 (3). In 1983 sloot de laatste ‘Lectura’ van mevrouw Boeree aan de Rijksstraatweg 104 haar deuren. Nog juist voor de 7-delige catalogus in de vuilnisbak belandde kon ik deze bemachtigen en deze berust thans in het Noord-Hollands Archief. Carla Boumans wijdde in 1989 een studie aan ‘Lectura’ (4). De vier voornaamste oorzaken van de ondergang der winkelbibliotheken zijn volgens haar geweest: 1) men speelde onvoldoende in op nieuwe ontwikkelingen in de maatschappij; 2) andere vormen van vrijetijdsbesteding, o.a. televisiekijken; 3) de opkomst van het goedkope pocketboek; 4) de uitbreiding van door de overheid gesubsidieerde openbare bibliotheken die ook ontspanningsliteratuur aanschaften en uitleenden.

lees

                                  Leesbibliotheek M.J.Boeree, adresboek Haarlem, 1966

 

 

Haar1

Stempel uit boek van leesbibliotheek J.Boeree in Haarlem

In 2011 is een uitvoerige studie verschenen over leescultuur in Heemstede tussen omstreeks 1850 en 1920 (5).

Heemstede

Van Eijk’s Leesbibliotheek en Kantoorboekhandel

Boekhandel, kantoorboekhandel en leesbibliotheek B.G.Gimbel, Binnenweg 181, Heemstede. Adv. uit 1925

Boekhandel, kantoorboekhandel en leesbibliotheek B.G.Gimbel, Binnenweg 181, Heemstede. Adv. uit 1925

Gedurende de jaren dertig en veertig waren in Heemstede gemiddeld vijf tot zes winkelbibliotheken gevestigd. Na de Tweede Wereldoorlog nog vijf [Van Eijk, Jonckbloedt, Batavo, Witteveen, Van Ostade] veel gevallen werd een leesbibliotheek gehouden in combinatie met een boekhandel of een sigarenzaak. Primair gericht op volwassenen is door een klein aantal ook de jeugd van boeken voorzien. Kinderen konden soms voor twee cent een boek lenen en als dat te laat terugkwam moest een boete van een cent per week betaald worden. “Voor veel kinderen was dat toch te veel. Dan kwamen ze met een briefje van hun moeder. Dat ze die boete echt niet konden betalen”, aldus de heer Lasschuit.

Boekhandel en leesbibliotheek Van Mourik, Bronsteeweg 4a. Rechts met bord ‘Maximus’ was sigarenhandel ‘La Vuelta’ van A.A.Kwast gevestigd.

Adv. uit 1930 van boekhandel D.van Mourik

Adv. uit 1930 van boekhandel D.van Mourik. opgericht in 1928

Advertentie van D.van Mourk, Bronsteeweg 4a, Heemstede

Advertentie van D.van Mourik, Bronsteeweg 4a, Heemstede

Hans van der Prijt: 50 jaar boekhandel Blokker(2005), over: 'Aaartsvader Blokker', oprichter van de boekhandel.

Hans van der Prijt: 50 jaar boekhandel Blokker(2005), over: ‘Aartsvader Blokker’, oprichter van de boekhandel.

Vervolg begin van boekhandel, Blokker in Heemstedetoen nog met leesbibliotheek .

Vervolg begin van boekhandel, Blokker in Heemstedetoen nog met leesbibliotheek .

Raadhuisstraat 10 bevond zich de leesbibliotheek van G.T.Oosterhoorn, later J.W.Daudey gevestigd [na de oorlog tijdelijk geschorst] van 1928 tot 1968. In het pand Beeld en Geluid Van Amerongen, Raadhuisstraat 26, bevond zich na 1932 een winkel in garen en band van de weduwe Van Rooden die tevens een uitleenbibliotheek met romans en jeugdboeken beheerde. In de Indische buurt, Madoerastraat 3, bestond enige jaren de boekhandel-leesbibliotheek van de familie Van Deursen, waarop nader zal worden ingegaan. Vrij uitgebreid was de boek- en kunsthandel ‘Boekenrode’ (M.Sas, later ‘Batavo’), Zandvoortselaan 147, met een sortering in vier talen in de leesbibliotheek. Deze winkelbibliotheek heeft bestaan van 1934 tot 1958. Na het overlijden van de heer Marinus Sas (1891-1955) tot 1957 voortgezet door de weduwe mw. C.Sas-Meijerink. Ten slotte in 1958 door W.S.B.Klooster als boekhandel Batavo (tot 1974, laatstelijk beheerd door L. de Vré). Zandvoorselaan 165, bevond zich de winkelbibliotheek van J.A.Hupkens / T.Plomp, die tevens kantoorartikelen en speelgoed verkocht. In 1939 uitgebreid. Al vanaf 1929 tot na 1933 was hier de leesbibliotheek van Hupkens gevestigd. Van de overige winkelbibliotheken die kortere of langere tijd gefunctioneerd hebben noem ik: W.J.Witteveen, Valkenburgerlaan 48, die in de jaren zestig een vaste baan bij de PTT prefereerde en zijn zaak van de hand deed. Op de Bronsteeweg 4a was vanaf 1929 tot 1955 – toen de zaak in 1956 werd overgenomen door Jac. Blokker, sindsdien enkel als boekhandel, bevond zich D. van Mourik met behalve boekhandel ook kantoorartikelen en leesbibliotheek. Veelzijdig was B.D.Gimbel, als boekhandelaar/leesbibliotheekhouder afkomstig uit Amsterdam, met van 1924-1927 een modern ingerichte zaak op het adres Binnenweg 181. In deze straat, Binnenweg 49-53, hoek Lindenlaan, waar zich na opheffing een uitzendbureau vestigde was vanaf 1920 M. van Eijk’s kantoorboekhandel en leesbibliotheek (later Jansen) waar men veel ‘slechte’ boeken uitleende, dat wil zeggen door de katholieke kerk op de Index van verboden boeken geplaats of voor rooms-katholieken afgeraden via de r.k.lectuuradviesdienst IDIL.

Advertentie Van Eijk's boekhandel en leesbibliotheek, Binnenweg 49-53 Heemstede

Advertentie Van Eijk’s boekhandel en leesbibliotheek, Binnenweg 49-53 Heemstede

Na boekhandel Pistorius was van 1937-1941 op het adres Binnenweg 91 ook korte tijd onder de namen Hedwig/Kennemerland een leesbibliotheek gehuisvest.  In de Schilderswijkwas Adriaan van Ostadeplein 4 vòòr 1960 tevens een leesbibliotheek, nu nog een boekhandel. Opgericht in 1924 en vernieuwd heropend in 1937 met toen 6.000 delen, die voor 8 cent per week konden worden geleend. In het verleden was boekhandel Van Ostade ook bekend als Bronstee en  ‘Het Huis met de Klok’. Boekhandel Van Ostade (familie Schol) bestaat nog altijd. De laatste winkelbibliotheek [Jonckbloedt] sloot in 1971. Ongeveer de helft van de winkelbibliotheken is aangesloten geweest bij de in 1931 opgerichte Algemene Nederlandse Bond van Leesbibliotheekhouders, aanvankelijk met secretariaat in Amsterdam en later in Santpoort en met een eigen orgaan ‘De Leesbibliotheekhouder’.

Boekhandel/leesbibliotheek Van Ostade / ‘Huis met de Klok’ aan het Adriaan van Ostadeplein

R. en D. Jonckbloedt (1932-1971): catholica De leesbibliotheek van de gezusters Jonckbloedt heeft van 1932 tot 1971 bestaan. Twee jaar eerder, in 1930, was de R.K. Uitleenbibliotheek St. Joannes in het leven geroepen door de katholieke Sociale Actie. Jonckbloedt begon op het adres Binnenweg 21, later sigarenzaak J.Kneijnsberg en vervolgens een speelautomatenhal.

Dinie Jonckbloedt voor r.k.leesbibliotheek St. Joannes, Binnenweg 21

Vader C.A.M.Jonckbloedt (1878 – 10 februari 1942) was Haarlemmer van geboorte en woonde op het adres Nassaulaan 18. Hij werkte als aannemer, o.a. bouwer van kleinseminarie ‘Hageveld’, en vervulde ruim een decennium een functie als gemeentebestuurder, namelijk van 1930 tot 1941 raadslid voor de K.V.P., van 5 september 1939 tot 1 september 1941 ook wethouder. Voordien maakte hij van 1913 tot 1921 deel uit van de Haarlemse gemeenteraad en in laatstgenoemd jaar vestigde hij zich in Heemstede. (6).

Portret van C.A.M.Jonckbloedt, aannemer, wethouder en oprichter van r.k. leesvereeniging St. Joannes

Portret van C.A.M.Jonckbloedt, aannemer,gemeentebestuurder en oprichter van r.k. leesvereeniging St. Joannes

ddd_010452360_mpeg21_p002_image

                                           Overlijden C.A.M.Jonclbloedt (Haarlem’s Dagblad, 11-2-1942)

 

 

Foto uit 1933 toen op initiatief van de heer Jonckbloedt een door brand verloren gegane woonboot nabij de vuilnisbelt door werklozen is gebouwd. C.A.M. Jonckbloedt (met hoed, en handen in de zakken) staat in het midden-rechts vooraan.

Het gezin telde 1 zoon [Bernard, die ook aannemer werd] en 3 dochters: Rie, Annie en Dinie die in hun jeugd lid waren van de katholieke jeugdbeweging de Graal. Op de St. Anthoniusschool behaalde Dinie het mulodiploma. Voor zijn twee (ongehuwde) dochters Rie en Dinie kocht vader Jonckbloedt genoemd huis en richtte daar voor hen een winkel in. Een zaak in Kantoor-, School- en Schrijfbenoodigdheden, annex Jeugdboeken en Religieuze artikelen, gevolgd door een uitleenbibliotheek.

Vooraanzicht firma R. & D. Jonckbloedt, kantoorboekhandel en r.k. uitleenbibliotheek St. Joannes, Binnenweg 1, Heemstede

Interieur van de de winkel na een verbouwing in 1960, Binnenweg 1 Heemstede

Hij was volgens de in 1994 84-jarige dochter Dini – die ik toen interviewde – altijd aan het denken voor zijn kinderen. Toen hij in Amsterdam R en D zag als afkorting voor de destijds bekende behangselfabriek Rath en Doodehever wist hij dat de Heemsteedse winkel R. en D.Jonckbloedt moest heten, tevens R.K.Leesvereeniging St. Joannes.

Exlibris van de Leesbibliotheek Fa. R. & D. Jonckbloedt

Zij vertelde me hierover onder meer het volgende. “Aanvankelijk was er een ‘uitbreng’-bibliotheek in Heemstede, ‘Unitas’ geheten. De heer Meeuwenoord bracht de boeken rond per fiets en deze werden aldus aan huis bezorgd.

De heer Jan Meeuwenoord was van beroep fondsbode en bezorgde medicijnen. Hij was o.a. in dienst bij de huisartsen dr. Droog en Tombrock en kwam bij veel mensen thuis. Later bracht en haalde hij ook boeken van de ‘uitbreng’bibliotheek Unitas, waarbij de lezers uit een gestencilde catalogus hun keuze konden doen. Bij zijn 80ste verjaardag is hij uitbundig gehuldigd. De heer Meeuwenoord werd uiteindelijk 93.

Toen wilde pastoor J.M.van der Tuijn van de Sint Bavoparochie – evenals het bestuur van de katholieke Sociale Actie  (KSA) – een pand huren, opdat de mensen zelf zouden kunnen uitzoeken. Hij vroeg hierom raad aan de heer C.Jonckbloedt. deze zorgde voor een pand en besloot daar ten behoeve van twee dochters tevens een kantoorboekhandel en winkel in religieuze artikelen, zoals kruizen, heiligenbeeldjes e.d. van te maken. Dinie en Rie Jonckbloedt (laatstgenoemde is in 1940 overleden) verzorgden samen de boekerij met in het bestuur o.a. pastoor Van der Tuijn, mej.M.Blom, mej.R.Goossens, vader Jonckbloedt (voorzitter), de heer J. van Bemmel (secretaris) en de heer H.A. Meewenoord. Wij waren gewoon betaalde krachten. De bibliotheek ging werken onder de naam R.K.leesbibliotheek St. Joannes naar de doopnaam van de toenmalige bisschop Aengenent van het bisdom Haarlem. In 1942 stierf mijn vader en werd de heer Hesseling, directeur van uitgeverij De Toorts in Heemstede, benoemd tot voorzitter van de leesbibliotheek”.

Herinneringskaartje van de leesbibliotheek

Geestelijk adviseur was kapelaan J.Witkamp. Pastoor van der Tuijn werd overgeplaatst en voor hem kwam pastoor Chr. Van Mierlo inde plaats. Omdat het pand snel te klein was geworden is men in 1936 verhuisd naar het adres Binnenweg 1 (voorheen smederij Van den Asdonk, later winkel De Zanderij, nu een Casino en in het souterrain lunchroom ‘Bij Bomans’).

Bibliotheekstempel van ‘St.Joannes’

Pastoor Van Mierlo wees bij de opening van de nieuwe winkel op het vele goede dat door deze vereniging wordt gedaan alsook op het kwaad dat er door wordt tegengegaan. Het lezen van goede boeken vormt de mensen en houdt ze van de straat. Ook in de nieuwe huisvesting puilden de boeken al gauw uit en in 1948 besloten de R.K.afdeling onder te brengen nevens de nieuw gestichte openbare bibliotheek in ‘De Meerlhorst’ met een algemene en katholieke afdeling. “Wat er van de leesbibliotheek resteerde konden wij kopen en werden toen een zelfstandige instelling, dus los van de kerk en alles op eigen risico”, aldus Dini Jonckbloedt.

Gebruikt stempelblaadje dat voor in het boek was geplakt

Begonnen is met een uitlening van 7 cent per boek, tot 1970 opgelopen tot twee kwartjes. Er werd ook een speciale roman-catalogus gestencild met drie aanduidingen: a) boeken voor lezers boven de 18 jaar, b) geschikt voor volwassen lezers, c) geschikt voor ontwikkelde lezers. Het was de taak van de censor, een kapelaan, toe te zien dat enkel kerkelijk geautoriseerde boeken in handen kwamen van rooms-katholieke personen. Mej. Dinie Jonckbloedt kijkt met voldoening terug en dekt nog vaak aan de vele getrouwe en gezellige klanten met wie ze een binding had van soms tientallen jaren. Een klant van formaat – letterlijk en figuurlijk – was de politicus mr.J.B.Bomans, woonachtig op de buienplaats ‘Berkenrode’. In het boek ‘Godfried’  schrijft Michel van der Plas: “In het tijdsverloop van een klein jaar werpt Bomans Sr. tien romans op het papier, in casu bloknootvellen, onttrokken aan ‘honderd prima postpapier gelinieerd, kantoorboekhandel R. en D. Jonckbloedt, Heemstede, Binnenweg 21’.” (7)Een probleem in de laatste fase was dat de bekende Dik Bos-boekjes soms zonder registratie werden ‘geleend’ en het is voorgevallen dat een niet eens katholieke jongen een rozenkrans heeft meegenomen zonder af te rekenen. Overigens ging alles heel gemoedelijk. Toen en jongen op school betrapt werd met een gestolen boek is dat onder begeleiding van een Broeder van de la Salle keurig teruggebracht. Veelgelezen auteurs waren o.a. Jo van Ammers-Küller, Ina Boudier Bakker, Friede Birkner, Max Brandt, Barbara Cartland, Agatha Christie, Havank, Ivans, Cissy van Marxveldt, baronesse d’Orczy, Sara Seale en Edgar Wallace. Voors natuurlijk de indertijd wereldberoemde schrijfster H. Courths Mahler en uit deze omgeving Godfried Bomans en Anna van Gogh-Kaulbach. Vragen die ze zich herinnert zijn: “Juffrouw mag ik een boek waar he bloed vanaf druipt?” of “Heeft u een boek waar op iedere bladzijde minstens één moord plaatsvindt?” Dat boeken niet teruggebracht werden of men moeilijk deed over de boete kwam ook vroeger al voor. Of men kreeg een hatelijke opmerking als iemand een dubbeltje moest betalen van: “Wat zult u rijk worden!”

Kwitantie van r.k.Leesvereenging St. Joannes, Heemstede

In 1971 is men gestopt en gingen de bibliotheekboeken, madonna-beeldjes, kruisjes, vulpennen tegen afkraakprijzen de deur uit en kreeg iedereen zolang de voorraad strekte bij aankoop van minstens 5 gulden een fles Talens-vulpeninkt cadeau. Een dankbare klant, mevrouw C.H.Lens uit verzorgingshuis ‘de Heemhaven’, schreef aan mejuffrouw Jonckbloedt: “Met verbazing las ik in de krant dat u uit de zaak weggaat. Ik wens u ’t allerbeste in uw verdere leven en dank u voor alle vriendelijkheid die ik van u heb ondervonden. Geniet maar volop van uw welverdiende rust.”

In veel bibliotheekboeken werd een dergelijk etiket geplakt

Boek uit leesbibliotheek St. Joannes, dat in 1948 overging naar de Rooms katholieke Openbare Leeszaal en Bibliotheek

Boek uit leesbibliotheek St. Joannes, dat in 1948 overging naar de Rooms katholieke Openbare Leeszaal en Bibliotheek

Bijna een kwart eeuw later las mej. Jonckbloedt nog volop en haalde zij zolang haar gezondheid dat toeliet talrijke boeken bij de openbare bibliotheek waar ze een vaste gast was. Na 1986 verhuisde mej. Jonckbloedt naar de Vaumontflat en in april 1997 kreeg zij een kamer in zorgcentrum het Overbos. De laatste jaren va haar leven waren zorgelijk totdat zij op de eerste lentedag van 2004 op 94-jarige leeftijd voorgoed de ogen sloot. Het was altijd mejuffrouw Dinie (voluit met doopnamen: Lamberdina Johanna Maria) Jonckbloedt. In leven had zij er namelijk op gestaan met ‘mejuffrouw’ aangeduid te worden, omdat ze immers nooit was getrouwd. Haar naam is ‘vereeuwigd’ in de levensboom van de kapel van het Overbos.

Dinie Jonckbloedt met een assistente aan het werk

Dinie Jonckbloedt met een assistente aan het werk

N.B. Voor een artikel over de R.L.Leesbibliotheek van mejuffrouw Dinie Jonckbloedt zie ook een artikel van Anja Kroon, in: Heerlijkheden, jaargang 40, zomer 2013, nummer 157, p. 21-24. Leesbibliotheek Van Deursen (1928-1935)

Mevrouw Van Deursen met driejarige zoontje Martinus voor de boekhandel/
leesbibliotheek, Madoerastraat 3 Heemstede. Op nummer 1 was de sigarenzaak bam G.Oudakker gevestigd.

De heer Ph. Van Deursen was woonachtig in de Kastanjelaan en zijn echtgenote kwam uit  buurtschap de Glip tussen Heemstede en Bennebroek. Ze huwden in 1927 en betrokken een van de nieuwgebouwde huizen ten behoeve van arbeidersgezinnen in de Madoerastraat. In deze straat in de Indische Wijk – vernoemd naar de kwekerij ‘Insulinde’ die hier heeft gelegen – waren twee winkels gevestigd. Op nummer 1 de sigarenzaak van G. Oudakker en op nummer 3 startte de her Van Deursen, van beroep typograaf, in 1928 een boekhandel die door zijn vrouw bijgehouden werd. Enige tijd later is, zoals gebruikelijk in die dagen, aan de zaak een leesbibliotheek verbonden, bestaande uit meer dan 2.000 nummers in vier talen. In de publiciteit als volgt aangekondigd: “aangezien er van verschillende zijden ons reeds navraag was gedaan, menen wij dan ook, hierdoor aan een lang gevelde behoefte te hebben voldaan. Vooral in de a.s. vakanties en ook tijdens de aankomende lange winteravonden kan een goed boek u aangename uren verschaffen.” De leenprijs bedroeg 7 cent per week en per deel; de boete voor het te laat terugbrengen van 2 cent per dg. Zoon Martinus van Deursen, in 1930 geboren en februari 1995 gepensioneerd als monteur bij de gemeentereiniging, herinnert zich dat de rooms-katholieke kerk in 1935 de teloorgang van de leesbibliotheek bevorderd heeft. Censor was de heer C.M.Doeswijk, van 1931 tot 1935 als kapelaan verbonden aan de O.L.V.Hemelvaart-parochie aan he Valkenburgerplein. Hij kwam regelmatig he boekenbestand controleren en moest tot zijn spijt vaststellen aan de hand van de door Rome goedgekeurde Index van voor r.k.gelovigen verboden boeken, dat een aanzienlijk deel uit de roulatie moest worden genomen. Met het vertrek van de censor, die een benoeming in een andere parochie aanvaardde, is in hetzelfde jaar het lot van deze leesbibliotheek bezegeld. Zoon Martinus vertelt het zonder rancune. Zijn vader was een kwart eeuw secretaris van de r.k.harmonie St. Michaël; zijn moeder kwam i 1968 te overlijden. Van de vele duizenden exemplaren waarover de gezamenlijke Heemsteedse winkelbibliotheken ooit beschikten, hebben slechts weinige het overleefd. Veelal herkenbaar aan het firmastempel duikt zo nu en dan bij een opruiming een exemplaar op, een beperkt aantal exemplaren is bewaard via de Heemstede-collectie, inclusief het gebruikte stamboek van leesbibliotheek R en D.Jonckbloedt. Hans Krol

Noten (1) In het gemeentelijk verslag over 1857 is sprake van 7 leden; van 1860: 4 en 1875 ook 4. Daarnaast was er een letterlievende vereeniging onder de zinspreuk ‘Door vriendschap bloeyende’ voor uitsluitend rooms-katholieken. Deze hield lezingen en men ruilde ook onderling boeken. Het ledental bedroeg gemiddeld 34. (2) Voor zover bekend is in 1701 in Parijs de eerste commerciële winkelbibiotheek gesticht. In 1704 volgde Berlijn, gedreven dooreen Franse handelaar. In Groot-Brittannië begon in 1725 uitgaver Allan Ramsay te Edinburgh een ‘circulating library’. Voorlopig overzicht van particuliere leesbibliotheken in Heemstede met adressen, namen en eigenaren, mede samengesteld door Hillebrand Komrij: – Zandvoortselaan 147 – Boekenroode, boek- en kunsthandel M. Sas – later mw. C.Sas-Meijerink – W.S.B.Klooster [woonadres T.Edelman en mw. A.L.Edelman-Sas, Hugo de Grootplein 4], boekhandel ‘Batavo’ – Zandvoortselaan 165 J.A.Hupkens – T.Plomp – Bronsteeweg 4a – J.B. Gimbel – D. van Mourik – vervolgens J. Blokker – bibliotheek opgeheven 19-9-1959

Leesbibliotheek D. van Mourik, Heemstede (Hillebrand Komrij)

Leesbibliotheek D. van Mourik, Heemstede (Hillebrand Komrij)

B.D.Gimbel, Bronsteeweg 4a Heemstede

B.D.Gimbel, Bronsteeweg 4a Heemstede

– Raadhuisstraat 10 – Boek- en Kantoorboekhandel – J.W.Daudey Jr. – Afd. leesbibliotheek in 1955 opgeheven

J.W.Daudey. Bericht van verhuizing leesbibliotheek naar Raadhuisstraat 10

J.W.Daudey. Bericht van verhuizing leesbibliotheek naar Raadhuisstraat 10

– Valkenburgerstraat 22 – Boek- en Kantoorboekhandel – J.W.Daudey Jr.

Bericht van opening leesbibliotheek Daudey op adres Valkenburgerstraat 22 Heemstede

Bericht van opening leesbibliotheek Daudey op adres Valkenburgerstraat 22 Heemstede

Advertententie van J.W.Daudeij uit 1931

Advertententie van J.W.Daudeij uit 1928

– Madoerastraat 9 – Boekhandel. leesbibliotheek – P.Th. van Deursen – Koediefslaan 4 – Leesbibliotheek en kantoorboekhandel Edelman [Oosterlaan 12] – Binnenweg 49-53 – M. van Eijk’s Kantoorboekhandel, Leesbibliotheek, kantoormeubelen – M. van Eijk – later P.J.Jansen

Leesbibliotheek Van Eyk, Binnenweg 49 Heemstede

Leesbibliotheek Van Eyk, Binnenweg 49 Heemstede

Adv. Van Eijk's Leesbibliotheek (Hillebrand Komrij)

Adv. Van Eijk’s Leesbibliotheek (Hillebrand Komrij)

– Binnenweg 5 M. van Eijk begon op het adres  Binnenweg 5

Leesbibliotheek 'Heemstede', M.van Eijk, Binnenweg 5, Heemstede

Leesbibliotheek ‘Heemstede’, M.van Eijk, Binnenweg 5, Heemstede

Van Eijk's Leesbibliotheek, Binnenweg 49 Heemstede. Advertentie uit 1930

Van Eijk’s Leesbibliotheek, Binnenweg 49 Heemstede. Advertentie uit 1930

– Binnenweg 181 – Boekhandel B.D. Gimbel  – W.A. de Groot – afd. leesbibliotheek in 1971 opgeheven – Binnenweg 1 – firma R & D. Jonckbloedt – later enkel Dini Jonckbloed – in 1971 opgeheven [voorheen Binnenweg 22] – Binnenweg 91 – Kennemerland – Hedwig – Binnenweg 97 – Sigarenmagazijn en leesbibliotheek Selecta van C.J.P.Schaik

Advertentie sigarenmagazijn-leesbibliotheek Selecta, Binnenweg 97

Advertentie sigarenmagazijn-leesbibliotheek Selecta, Binnenweg 97

– Jan van Goyenstraat 8 – Kantoorboekhandel Leeuw en Hooft – H. Disselkoen – Raadhuisstraat 10 – G.T. Oosterhoorn – J.W.Daudey; verhuizing van Valkenburgerstraat 22]

J.W.Daudey, Raadhuisstraat 10

J.W.Daudey, Raadhuisstraat 10

– Adriaan van Ostadeplein 4 – Boekhandel Van Ostade – Wed. Blei, D.J.Schol – Zandvoortselaan 188 – T.Plomp boek- en kantoorboekhandel, leesbibliotheek, speelgoederen – Opgeheven in 1958 – Raadhuisstraat 26 – Van Rooden – Garen en band, tevens uitleenbibliotheek – Valkenburgerstraat 22 J.W.Daudey (verhuisde naar Raadhuisstraat)

J.W.Daudey, Valkenburgerstraat 22 Heemstede

J.W.Daudey, Valkenburgerstraat 22 Heemstede

Leesbibliotheek Bronsteepark, Van Ostadeplein 4 Heemstede (Hillebrand Komrij)

Leesbibliotheek Bronsteepark, Van Ostadeplein 4 Heemstede (Hillebrand Komrij)

Leesbibliotheek J.A.Hupkens, Zandvoortselaan 165, Heemstede (Hillebrand Komrij)

Leesbibliotheek J.A.Hupkens, Zandvoortselaan 165, Heemstede (Hillebrand Komrij)

– Valkenburgerlaan 48 – W.J.Witteveen

sas

Prentbriefkaart van Zandvoortselaan Heemstede met vooraan rechts kantoorboekhandel-leesbibliotheek Sas, waar later boekhandel L. de Vré  was gevestigd.

=====================================================

In 1746 is door boekhandelaar Joseph Barber de eerste winkelbibliotheek in Newcastle gesticht, welke firma tot 1785 in bedrijf bleef. Hier een voorbeeld van het door Barber gevoerde exlibris

Exlibris van 19e eeuwse winkelbibliotheek van W.H.Smith & Sons in Londen

W.H.Smith werd in 1792 opgericht en is tegenwoordig een grote boekhandelsketen in Groot-Brittannië

Hendrik Scheurleer en Pieter Gerard van Balen uit Den Haag zetten als eersten in Nederland omstreeks 1750 een ‘leesbibliotheek’ op, met andere woorden een commerciële uitleenbibliotheek, waar men boeken kon kopen maar ook lenen tegen een vergoeding. Het abonnement was naar keuze voor een jaar, een halfjaar of een maand maar men kon ook per geleend boek betalen. Het meest populair kon men in de leesbibliotheken voornamelijk ontspanningslectuur aantreffen.

Bibliotheca Scheurleeriana in 1757

Catalogus van Hendrik Scheurleer F.Z. en Pieter Gerard van Balen, 's-Gravenhage, 1757

Catalogus van Hendrik Scheurleer F.Z. en Pieter Gerard van Balen, ‘s-Gravenhage, 1757

In 1849 telde ons land 122 winkelbibliotheken (alleen al 50 in Amsterdam) in 57 steden. In 1900 was dat aantal opgelopen tot 180 in 97 plaatsen waaronder Haarlem, maar nog niet in Heemstede. Begin 20ste eeuw nam het aantal enorm toe. Na 1930 waren er erkende, dat wil zeggen bij de Algemene Bond van Leesbibliotheekhouders aangesloten bibliotheken, en niet-erkende. De eerste jaren na de oorlog was het aantal in beide categorieën ongeveer gelijk met een totaal van ongeveer 2.000 winkels.  Amsterdam telde in 1947 ongeveer 100 erkende particuliere bibliotheken, Leiden 15, Hilversum 14, Deventer 10. De niet erkende bibliotheken leenden ook prikkel- ofwel asfaltlectuur uit, zo werd gezegd. Uit een onderzoek uit 1948 gewijd aan de 15 Maastrichtse winkelbibliotheken [Rapport (Beyer) inzake de leesbibliotheken in de gemeente Maastricht] bleek dat deze per week gemiddeld 20.000 boeken uitleenden, veel meer dan de parochiebibliotheken en Sint-Vincentiusbibliotheken bij elkaar, terwijl de openbare leeszaal en stadsbibliotheek niet verder kwam dan omstreeks 1.200 per week. Over 1952 zijn de C.B.S.cijfers bekend waaruit blijkt dat de winkelbibliotheken (nog) aanzienlijk meer uitleningen scoorden. De 100 openbare leeszalen en bibliotheken hadden een boekenbezit van 3.182.000 en leenden in 1952 10.759.000 boeken uit. De 994 erkende winkelbibliotheken beschikten daarentegen over 5.156.000 boeken en leenden 20.125.000 werken uit, terwijl de 843 niet-erkende winkelbibliotheken 2.912.000 boeken hadden met een uitleenresultaat van 10.296.000. Ook Vlaanderen kende particuliere uitleenbibliotheken. Schrijver Louis Paul Boon begon (1912-1979) in 1945 met zijn zuster Jeanneke om wat bij te verdienen een commerciële bibliotheek, maar had meer succes met zijn novelle ‘Uitleenbibliotheek’, in 1949 voor het eerst verschenen met 17 drukken tot 1990.

Louis Paul schreef deze novelle op basis van eigen ervaringen. De hoofspersoon was gezegd dat met een leesbibliotheek goud geld te verdienen was. Bij gebrek aan zakelijk instinct werd het echter een debacle. [Op de foto: Grote Markt van Aalst met het standbeeld van Dirk Martens (1446 of 1447 – 1514) die het eerste voek in Vlaanderen drukte

(3) Het aantal lees- ofwel winkelbibliotheken In Haarlem varieerde in de 19e en 20ste eeuw tussen de 15 en 40. In 1933 bedroeg het aantal 33. Enkele bekende naoorlogse leesbibliotheken in Haarlem waren: Bontenbal (Jansweg 51), ‘Duinoord’ (Duinoordstraat 86), W.F. van Halst (Houtplein 32), Van Hage & Zoon (Zijlweg 84/later Veko, Zijlstraat 98), W.F. van Halst (Houtplein 32), C.J.van Kuyeren (Gen. Cronjéstraat 99), H.H.Lankamp (Kruisweg 19), P.L.de Munck (Zijlweg 54), C. Muusse Jr. (Rijksstraatweg 137), R.A.J.Sweerts (Zijlweg 30), firma A. Vernout (Warmoesstraat 10), H.Stam (Santpoorterstraat 70), de Erven Loosjes (Grote Houtweg 100 en Rijksstraatweg 125). De leesbibliotheek van W.Willemsen, voorheen Cliteur’s boekhandel (Kruisweg 17a) ging er prat op over een ontsmettingsoven te beschikken en meldde dat dan ook in advertenties.

Advertentie van Kramer's Boekhandel en Leesbibliotheek, Schouwtjeslaan 29, uit 1927 (tot 1 mei van dat jaar gemeente Heemstede en daarna wegens annexatie Haarlem)

Advertentie van Kramer’s Boekhandel en Leesbibliotheek, Schouwtjeslaan 29, uit 1927 (tot 1 mei van dat jaar gemeente Heemstede en daarna wegens annexatie Haarlem)

Voorbeeld van een ontsmettingsoven om gevaarlijk geachte bacillen te doden. Uit: Paul Schneiders: Lezen voor iedereen, 1990, p. 101.

Leesbibliotheken van Bontenbal waren er behalve in Haarlem ook in Zandvoort (Stationsplein 33) en Rotterdam (Hofdijk 51)

Vooromslag keuzecatalogus Bontenbal's Leesbibliotheek, Haarlem/Zandvoort

Vooromslag keuzecatalogus Bontenbal’s Leesbibliotheek, Haarlem/Zandvoort

(4) Carla Boumans. ‘Lectura’, een Haarlemse leesbibliotheek 1923-1983 bezien in het perspectief van het 20e-eeuwse leesbibliotheekbedrijf in Nederland. Amsterdam, april 1989. Doctoraalscriptie Moderne Letterkunde. Instituut voor neerlandistiek, Universiteit van Amsterdam. (5) Boudien de Vries. Een stad vol lezers. Leescultuur in Haarlem 1850-1920. Nijmegen, Vantilt, 2011. (6) In de deze periode was C.A.M.Jonckbloedt ook actief op sociaal en charitatief terrein in Haarlem en Heemstede. Speciaal belast met de werkloosheidsbestrijding wist hij in de economische crisisjaren verscheidene kredieten vrij e krijgen ten behoeve van allerlei grondwerken, zoals aanleg van rioleringen. Daarmee vonden honderden werklozen maandenlang bij toerbeurt betaalde arbeid. (7) Michel van der Plas. Het leven van de jonge Bomans 1913-1945. Bussum, Villa, 1982, bladzijde 103.

Selectie van boekhandelsmerkjes die in gebruik waren bij leesbibliotheken

===================================================== Bijlage 1:  de situatie in Heemstede, 1941 Volgens een opgave van de Duitse bezetters telde Heemstede op 7 april 1941 12 bibliotheken. Deze boekerijen telden respectievelijk: 10.000, 6.000, 2.516, 6.500, 2.008, 135, 562, 300, 1.015 en 187 banden.  Totaal 26.163 boeken. Zes bibliotheken waren aangesloten bij de Nederlandsche Bond voor Bibliotheekhouders, Heerengracht te Amsterdam. Het zijn: 1. D.J.Schol. Leesbibliotheek en boekhandel, Adr. Van Ostadeplein 4 [in feite was Schol een sigarenmagazijn, kantoorboekhandel, boekhandel en lees- ofwel winkelbibliotheek]

Adv. van Leesbibliotheek, Van Ostadeplein 4, Heemstede

Adv. van Leesbibliotheek, Van Ostadeplein 4, Heemstede

2. D.van Maurik. Boekhandel, kantoorboekhandel en leesbibliotheek, Bronsteeweg 4a 3. Boekhandel ‘Kennemerland’, Binnenweg 91 [Vanaf 1942 Volksche (NSB) boekhandel] 4. Van Eijk. Boekhandel en bibliotheek, Binnenweg 49 [tevens agentschap van Van Gend en Loos en gespecialiseerd in ansichtkaarten van Heemstede]

Adv. van Leesbiblotheek 'Heemstede' N.van Eijk, Binnenweg 49

Adv. van Leesbiblotheek ‘Heemstede’ M.van Eijk, Binnenweg 49

5. M.Sas. Boek- en kunsthandel, leesbibliotheek ‘Boekenroode’, Zandvoortselaan 147

Adv. van Leesbibliotheek etc. 'Boekenrode;, Zandvoortselaan 147

Adv. van Leesbibliotheek etc. ‘Boekenrode;, Zandvoortselaan 147

6. T.Plomp. Kantoorboekhandel en leesbibliotheek, Zandvoortselaan 165 [tevens speelgoedzaak]

Advertentie van leesbibliotheek Zandvoortselaan 165, toen nog beheerd door J.A.Hupkens

Advertentie van leesbibliotheek Zandvoortselaan 165, toen nog beheerd door J.A.Hupkens

Nota Bene:  J.W.Daudeij, in de Raadhuisstraat ontbreekt hier

Boekhandel en leesbibliotheek Daudey. Advertentie uit 1939

Boekhandel en leesbibliotheek Daudey. Advertentie uit 1939

De overige zes bibliotheken hadden een confessioneel karakter. Het zijn: 7. De ‘Kruisvaart’, cohort St.Bavo 8. Gereformeerde Evangelisatie Bibliotheek 9. Zondagsschool vereniging [in het ‘Gebouw voor Christelijke Belangen’] 10. Vereniging Ontspanningslectuur van de Gereformeerde Kerk 11. Leesbibliotheek Jong Nederland van de Nederlands Hervormde Gemeente 12. R.K. uitleenbibliotheek St. Joannes, onder het bestuur van een commissie [Jonckbloedt] Buiten beschouwing blijven vakbibliotheken, zoals van Kleinseminarie Hageveld en Meer en Bosch. Door de gemeente werd geen subsidie verstrekt. De R.K. Uitleenbibliotheek kreeg bijdragen van het Hanse-bestuur, de RK. Volksbond en Rusthuis St. Bavo. De Gereformeerde Evangelisatie Bibliotheek ontving een bijdrage van de Gereformeerde Commissie voor het aanschaffen van nieuwe boeken. Ingeschreven gebruikers van de 12 bibliotheken, respectievelijk: 925, 200, 540, 250, 350, 125, 180, 15, 16, 25, 40 en 10. In totaal: 2.371 personen. Heemstede kende nog geen openbare bibliotheek [in 1948 opgericht]. Bij de Haarlemse stadsbibliotheek waren in de jaren ’30 tussen de 750 en 850 personen uit Heemstede ingeschreven. Aantal titels: 1) Voor volwassen mannen en vrouwen:  8.900, 5.400, 2.195, 2.380, 5.700, 3.800, 1.586, 186 en 1.015 2) Voor oudere jeugd: 900, 500, 2.195 en 250 3) Jeugdigen en oudere kinderen: 500, 800, 276 4) Kinderen: 925, 200, 540, 350, 125, 180, 15, 16, 25, 40 en 10. Totaal bijna 39.000 boeken. Enkele voorbeelden van censuur: 8 maart 1939 werden bij de volgende boekhandels/leesbibliotheken [fake-boek]  ‘Eigen woorden van Hitler’ in beslag zijn genomen: J.W.Daudey jr. 4 exempl., Hedwig 4 stuks, D. van Mourik 8 stuks en M.Sas 5 exempl., en 1 dag later een nabesteld exemplaar. 26 maart 1941 zijn op last van de Procureur Generaal bij de boekhandelaren gezusters R. en D.Jonckbloedt, Binnenweg 1 en T.Plomp, Zandvoortselaan, de Enkhuizer Almanak, jaargang nummer 346, inbeslaggenomen. Aan alle boekhandelaren wordt medegedeeld dat ze niet meer in voorraad mogen hebben: het tijdschrift ‘de Jongeman’ en het jaarboekje ‘De Enkhuizer Almanak’. 8 maart 1941 is door de politie een onderzoek ingesteld bij boekhandel M.Sas, Zandvoortselaan 147, omdat daar anti-Duitse geschriften zouden worden gedistribueerd. Opgesteld op 16 april 1992 door Vic Klep, op basis van Archief Gemeente Politie 1941 =================================================

Bijlage 2 Advertenties van Heemsteedse boekhandels/leesbibliotheken  

Adv. Boek- en Kunsthandel 'Boekenroode' uit 1928

Adv. Boek- en Kunsthandel ‘Boekenroode’ uit 1928

Titelblad van boek 'Herinneringen' door Cissy van Marxveldt, in bibliotheekblad, dat blijkens boekhandelsmerkje en boekstempel werd aangekocht bij 'Boekenroode' aan de Zandvoortselaan 147 en vervolgens terecht kwam in de Leesbibliotheek van de Evangelische boekhandel, Koningstraat 42 te Haarlem

Titelblad van boek ‘Herinneringen’ door Cissy van Marxveldt, in bibliotheekblad, dat blijkens boekhandelsmerkje en boekstempel werd aangekocht bij ‘Boekenroode’ aan de Zandvoortselaan 147 en vervolgens terecht kwam in de Leesbibliotheek van de Evangelische boekhandel, Koningstraat 42 te Haarlem

      Bijlage 3: selectie van Haarlemse leesbibliotheken op ansicht- en promotiekaarten of in advertenties

Enkele etiketten van leesbibliotheken in Haarlem

Enkele etiketten van leesbibliotheken in Haarlem

In het boek ‘Een stad vol lezers’ geeft de schrijfster in tabel 12 een overzicht van 31 volks- (openbare) en winkelbibliotheken in Haarlem. De volgende 11 commerciële leesbibliotheken worden genoemd: 1) J.J. van Brederode [1845 – na 1905],  2) A.C.Kruseman [1849-1857], 3) F.H.P.Krelage [1862], 4) J.M.Schalekamp (1870), 5) De Haan (1871 – na 1910], 6) Von München en Rookmaker [1872-1896], 7) Kuipers [1895-1900], 8) Groeneveld [1900 – na 1920], 9) Gunning [1896 – na 1905], 10) Strijland [1909-1948], 11) H. de Vries [1915 – na 1920].  Zij merkt overigens op: ” In bovenstaande tabel zijn niet alle commerciële bibliotheken opgenomen. Het is tamelijk moeilijk de precieze jaartallen aan te geven waarin een boekhandelaar een leesbibliotheek had, omdat de leesbibliotheek of leesinrichting, voor veel boekhandelaars immers een nevenbedrijf, niet elk jaar in het ‘Adresboek voor den boekhandel’ of het Haarlemse ‘Adresbooek’ werd vermeld (…)”. Enkele aanvulingen: Weduwe J.J.Groot, Kleine Houtstraat 25 (3.200 boeken); F. Droste, Grote Houtstraat 185; W.Willemsen’s boekhandel en leesbibiotheek (vh. Cliteur), Kruisweg 17a; L.Spoon, firma A.J.Knoop, Zijlstraat 71; ’t Schouwtje’, Schouwtjesplein 65 (6.000 delen); J.F. van Dobben, Barteljorisstraat 23; W.F.van Halst, Tempeliersstraat 42 (8.000 delen), Henri Kerner, Kleine Houtweg 19 (2.350 delen); Weduwe F. de Nijs, 2e Zuidpolderstraat 10; D.L.Staal, voorheen C.B.Hooijer, Lange Wijngaardstraat 11; Mühlhaus, Generaal Cronjéstraat 84 (16.000 boeken); Leesbibliotheek Van Wickevoort Crommelinstraat 53 zwart (ruim 10.000 delen); H.Kramer’s boekhandel en leesbibliotheek, Schouwtjeslaan 29; E.H.Kerkhoven: Sigarenmagazijn en leesbibliotheek, Van Oosten de Bruinstraat 193 (4.000 delen – in 1928 opgericht nadat winkelbibliotheek in Schouwjeslaan was opgeheven) etcetera. Na aankoop van de leesbibliotheken van de firma Van Brederode en firma Benderson in 1919 werd de Leesbibliotheek van A.F.van Veen (later G.Kiljan), Tuchthuisstraat 4 (Botermarkt) met 12.000 boeken een grote winkelbibliotheek.

Aanvraagbriefje van de leesinrichting van A.C.Kruseman

Aanvraagbriefje van de leesinrichting van A.C.Kruseman

Overzicht van bibliotheken Haarlem. Als bijlage 12 opgenomen in voornoemd boek; Een stad vol lezers. De lijst van commerciële lees- ofwel winkelbibliotheken is niet volledig. Hoofdstuk 11 is gewijd aan commerciële bibliotheken, p. 329-358.

Overzicht van bibliotheken Haarlem. Als bijlage 12 opgenomen in voornoemd boek; Een stad vol lezers. De lijst van commerciële lees- ofwel winkelbibliotheken is niet volledig. Hoofdstuk 11 is gewijd aan commerciële bibliotheken, p. 329-358.

Het grootste aantal commerciële leesbibliotheken in Haarlem telden men kort na de Tweede Wereldoorlog. Hierboven een overzicht uit het adresboek van 1946, waarbij nog horen o.a. - LECTURA, leesbibliotheek, boek- en papierhandel J.W.H.Braam, P.Kiesstraat 40, Keizerstraat 8 en LEESBIBLIOTHEEK, boek- en kantoorboekhandel 'A-Z'Bedrijf, Amsterdamstraat 13, Allard Piersonstraat 30

Het grootste aantal commerciële leesbibliotheken in Haarlem telde men vanaf 1933 (32) tot na de Tweede Wereldoorlog, begin jaren 50.  Hierboven een overzicht uit het adresboek van 1946, waarbij nog horen o.a. – LECTURA, leesbibliotheek, boek- en papierhandel J.W.H.Braam, P.Kiesstraat 40, Keizerstraat 8 en LEESBIBLIOTHEEK, boek- en kantoorboekhandel ‘A-Z’Bedrijf, Amsterdamstraat 13, Allard Piersonstraat 30

Advertentie van boekhandel, kantoorboekhandel en leesbibliotheek H.H.Lankamp uit adresboek Haarlem 1946

Advertentie van boekhandel, kantoorboekhandel en leesbibliotheek H.H.Lankamp uit adresboek Haarlem 1946

Leesbibliotheken vermeld in: Adresboek van Haarlem 1960.

Leesbibliotheken vermeld in: Adresboek van Haarlem 1960.

C.A.Zomer - C.J.van Kuijeren. Uit: M.Bulte, Van oude nijverheid tot nieuwe zakelijkheid.1998.

C.A.Zomer – C.J.van Kuijeren. Uit: M.Bulte, Van oude nijverheid tot nieuwe zakelijkheid.1998.

Vernout bestaat sinds 1876 in De Warmoesstraat 10. Op dze zeer oude foto P.A.Vernout voor zijn boekwinkel die toen ook en leesbibliotheek bevatte zoals op het rechtse winkelraam vermeld

Bericht van E.H.Kerkhoven over leesbibliotheek Van Oosten de Bruinstraat 193

Bericht van E.H.Kerkhoven over leesbibliotheek Van Oosten de Bruynstraat 193

Bericht dat W.van Nie de leesbibliotheek van E.Kerkhoven overneemt, Van Oosten de Bruinstraat 213 Haarlem

Bericht dat W.van Nie de leesbibliotheek van E.Kerkhoven overneemt, Van Oosten de Bruynstraat 213 Haarlem

Links leesbibliotheek Het Uiltje in De Keizerstraat, Haarlem, 1955 (NHA).

Links leesbibliotheek Het Uiltje in De Keizerstraat, Haarlem, 1955 (NHA).

Van Nie's Sigarenmagazijn en Leesbibliotheek, Van Oosten de Bruynstraat 213. Uit: Ons Blad, 1934

Van Nie’s Sigarenmagazijn en Leesbibliotheek, Van Oosten de Bruynstraat 213. Uit: Ons Blad, 1934

H.Coebergh richtte in 1892 een boekhandel op in Vlaardingen, vanaf 1906 te Haarlem gevestigd. Aanvankelijk met leesbiliotheek, later boekhandel en antiquariaat, gespecialiseerd in Catholica. Het bedrijf kwam tot grote bloei tijdens de periode van het Rijke Roomse Leven en leverde landelijk (theologsche) boeken aan prelaten en r.k.instellingen: bisschoppen, pastoors, seminaries en kloosters. Vervaardigde jaarlijks een uitgebreide in druk verschenen catalogus. Deze afbeelding met reclame voor de boekenweek is te vinden op een boekenlijstje van H.Coebergh, Oude Gracht 74, en dateert uit begin jaren zestig van de vorige eeuw.

Bedrijfspand van boekhandel Henri Coebergh, Gedempte Oude Gracht 74

Bedrijfspand van boekhandel Henri Coebergh, Gedempte Oude Gracht 74

Leesbibliotheek G.W.Groeneveld, Zijlstraat 71, Haarlem (Hillebrand Komrij)

Leesbibliotheek G.W.Groeneveld, Zijlstraat 71, Haarlem (Hillebrand Komrij)

Boeketiketje G.W.Groeneveld Haarlem

Boeketiketje G.W.Groeneveld Haarlem

Reclame van Leesbibliotheek, G.W.Groeneveld, Zijlstraat 71, Haarlem

Reclame van Leesbibliotheek, G.W.Groeneveld, Zijlstraat 71, Haarlem

Spaarnwouderstraat 62 waar zich een speelgoed- en galanterieënzaak bevond en achter in de winkel een leesbibliotheek

Adv. van Leesbibliotheek F.J. Fröhlich, Koningstraat 7, Haarlem (Hillebrand Komrij)

Adv. van Leesbibliotheek F.J. Fröhlich, Koningstraat 7, Haarlem (Hillebrand Komrij)

Advertentie van Verstraten's Leesbibliotheek, Karel van Manderstraat 61, Haarlem

Advertentie van Verstraten’s Leesbibliotheek, Karel van Manderstraat 61, Haarlem

Schouwtjesplein met rechts Boek- en Papierhandel/Leesbibliotheek  ’t Schouwje van oorspronkelijk de Gebroeders Grauw

Promotiekaart van Bontenbal’s Bibliotheek. Ook elders (Rotterdam, Zandvoort) waren leesbibliotheken van Bontenbal

Adv. leesbibliotheek Bontenbal uit Opr.Haerlemsche Courant van 21-7-1941

Adv. leesbibliotheek Bontenbal uit Opr.Haerlemsche Courant van 21-7-1941

Advertenties van boekhandels-leesinrichtingen uit: Gids voor Haarlem en omstreken, 3e herziene druk, 1897

Advertenties van boekhandels-leesinrichtingen uit: Gids voor Haarlem en omstreken, 3e herziene druk, 1897

Briefhoofd uit 1895 van de firma P.Cittert Zonen (1847-circa 1955) in de Spekstraat Haarlem

Briefhoofd uit 1895 van de firma P.Cittert Zonen (1847-circa 1955) in de Spekstraat Haarlem

Boekhandel en Leesinrichting Brederode, gevestigd in een pand op de Grote Markt waar volgens de legende Laurens Janszoon Coster zou zijn geboren

Advertentie Gebroeders van Brederode Haarlem uit 1895

Advertentie Gebroeders van Brederode Haarlem uit 1895

De winkel van de Haarlemse leesinrichting en uitgeverij J.J.van Brederode, opgericht in 1849, was omstreeks 1900 gevestigd in het huis met de klokgevel Grote Markt 21.

De winkel van de Haarlemse leesinrichting en uitgeverij J.J.van Brederode, opgericht in 1849, was omstreeks 1900 gevestigd in het huis met de klokgevel Grote Markt 21.

In 1905 begon Hendrik de Vries [de man rechts in de deuropening] een ‘Oude en Nieuwe Boekhandel’+ boekbinderij en Leesbibliotheek in de Jacobijnestraat 3. Zeven jaar later is de zaak uitgebreid met het pand Gedempte Oudegracht 27 onder de naam ‘In de Boeck-Sael’. Vandaag de dag bestaat boekhandel De Vries in Haarlem nog altijd als zelfstandige boekhandel.

Nog een afbeelding uit 1914 van H. de Vries voor zijn boekhandel en leesbibliotheek in Haarlem (Noord-Hollands Archief; uit: 'Een stad vol lezers').

Nog een afbeelding uit 1914 van H. de Vries voor zijn boekhandel en leesbibliotheek in Haarlem (Noord-Hollands Archief; uit: ‘Een stad vol lezers’).

Zeven jaar na de opening in 1912 breidde Hendrik de Vries zijn zaak uit met het pand Gedempte Oudegracht 27 onder de naam 'In de Boeck Sael'

Zeven jaar na de opening in 1912 breidde Hendrik de Vries zijn zaak uit met het pand Gedempte Oudegracht 27 onder de naam ‘In de Boeck Sael’

Heropening van winkel H.de Vries in 1924

Heropening van winkel H.de Vries in 1924

Keizerstraat Haarlem. Rechts apotheek en links daarvan leesbibliotheek 'Het Uiltje' op een foto uit 1955 (Noord-Hollands Archief)

Keizerstraat Haarlem. Rechts apotheek en links daarvan leesbibliotheek ‘Het Uiltje’ op een foto uit 1955 (Noord-Hollands Archief)

Nota van Boek-, Muziek- en Kantoorboekhandel annex Leesbibliotheek van De Haan en Zoon, Haarlem, 1896

Nota van Boek-, Muziek- en Kantoorboekhandel annex Leesbibliotheek van De Haan en Zoon, Haarlem, 1896

De firma Van Dobben in de Barteljorisstraat 23 was rond 1900 gespecialiseerd in foto’s en bezat ook een leesinrichting

Inf. C.A.Zomer, boekhandel en leesbibliotheek, Generaal Cronjélaan 66 [Uit: 'Van oude nijverheid tot nieuwe zakelijkheid', 1998].

Inf. C.A.Zomer, boekhandel en leesbibliotheek, Generaal Cronjélaan 66 [Uit: ‘Van oude nijverheid tot nieuwe zakelijkheid’, 1998].

Wervingskaart van leesbibliotheek H.H.Lankamp, Kruisweg 17a, Haarlem

Lankamp was een van de grotere leesbibliotheken in Haarlem

Lankamp was in de jaren 50 van de vorige eeuw een van de grotere leesbibliotheken in Haarlem

Nota van boekhandel-leesbibliotheek J.J.C.Munk, Anegang 38, Haarlem, voor het Leesmuseum uit 1884. (Noord-Hollands Archief, uit: 'Een stad vol lezers).

Nota van boekhandel-leesbibliotheek J.J.C.Munk, Anegang 38, Haarlem, voor het Leesmuseum uit 1884. (Noord-Hollands Archief, uit: ‘Een stad vol lezers’).

Links adv. Leesbibliotheek P.L.de Munck en rechts zegel van leesbibliotheek gebr. Graauw, Schouwtjesplein 65 Haarlem (Hillebrand Komrij)

Links adv. Leesbibliotheek P.L.de Munck en rechts zegel van leesbibliotheek gebr. Graauw, Schouwtjesplein 65 Haarlem (Hillebrand Komrij)

Hoe gecompliceerd de geschiedenis van de leesbibliotheken is blijkt uit de beschrijving van een voorbeeld door Bernt Luger in ‘Voor 5 centen in de week'(Haarlemse Kringen; vijftien verkenningen naar het literair-culturele leven in een negentiende-eeuwse stad’ (Hilversum, Verloren, 1993, p. 93-102: ‘Eén voorbeeld van zo’n stamboom’ in het Haarlemse moge volstaan. I.J.Brugman hield zijn winkelbibliotheek tot 1848, waarna R.F.Arum die voortzette tot 1864. Toen nam D.G.van München de zaak over tot 1872 toen hij zich met J.Rookmaker associeerde tot 1881. Laatstgenoemde bleef actief tot 1895, waarna G.F. (of/en H.W.) Gunning het bedrijf overnam(en). Toen J.Rookmaker de firma onder eigen naam voortzette nam hij de eerder gezamenlijk gevoerde leesbibliotheek gewoon over. Zijn eerste aparte catalogus telde, precies als de vorige gemeenschappelijke, 1240 Nederlandse titels, met dien verstande dat de niet aaneensluitend meer was. Een aantal titels had hij eenvoudigweg laten vervallen zonder de opengevallen plaatsen door andere titels te vervangen. Het opnieuw nummeren en etiketteren was hem blijkbaar teveel moeite geweest. Ook in zijn geval ging het om een nevenactiviteit; daarnaast verkocht hij immers ook gravures, photographieën, leverde hij encadrementen en passe-partouts, school-, schrijf- en tekenbehoeften, atlassen en kaarten. Het bedrijf bleef als steeds voor en na gevestigd aan de Groote Houtstraat bij de Groote Markt. Een abonnement kostte ƒ 1,50 per kwartaal en daarvoor had men keuze uit niet minder dan de al genoemde 1240 Nederlandse, 728 Franse, 550 Engelse en 146 Hoogduitse titels.’ 

Naast de leesbibliotheek van A.C.Kruseman, ook uitgever en boekhandelaar [in 1878 overgenomen door H.D.Tjeenk Willink] was begin 20e eeuw Jacobus Rookmaker (firma Von München en Rookmaaker) in de Grote Houtstraat één van de grotere leesbibliotheekhouders in Haarlem.

Pagina uit vervolgcatalogus leesinrigting van A.C.Kruseman (Noord-Hollands Archief, uit: 'Een stad vol lezers')

Pagina uit vervolgcatalogus leesinrigting van A.C.Kruseman (Noord-Hollands Archief, uit: ‘Een stad vol lezers’)

Uitvoerige informatie over o.a. de leesbibliotheek van A.C.Kruseman is te vinden in voornoemde bijdrage van Bernt Luger (in: Haarlemse kringen), p. 100-102.

Advertentie van De Erven Loosjes uit 1931

Advertentie van De Erven Loosjes uit 1931

Rechts op deze prentbriefkaart de boekhandel en leesbibliotheek van de Erven Loosjes aan de Rijksstraatweg in Schoten/Haarlem-Noord

Adv. Leesbibliotheek D.L.Staal, Lange Wijngaardstraat 11, Haarlem

Adv. Leesbibliotheek D.L.Staal, overgenomen van C.B.Hooijer, Lange Wijngaardstraat 11, Haarlem

Leesbibliotheek Mühlhaus, Generaal Cronjéstraat 84, Haarlem [Uit Haarlem's Dagblad van 30-12-1943]

Leesbibliotheek Mühlhaus, Generaal Cronjéstraat 84, Haarlem [Uit Haarlem’s Dagblad van 30-12-1943]

Advertentie leesbibliotheek in Van Wickevoort Crommelinstraat 53 Haarlem-Noord. Uit: Haarlem's Dagblad van 8-11-1941

Advertentie leesbibliotheek in Van Wickevoort Crommelinstraat 53 Haarlem-Noord. Uit: Haarlem’s Dagblad van 8-11-1941

Catalogus boekhandel-leesbibliotheek W.F.van Halst, Plein 32, Haarlem (Hillebrand Komrij)

Catalogus boekhandel-leesbibliotheek W.F.van Halst, Plein 32, Haarlem (Hillebrand Komrij)

Briefhoofd van boekhandel-leesbibliotheek 'Duinoord', E.van Waard, Duinoordstraat 86 Haarlem (Hillebrand Komrij)

Briefhoofd van boekhandel-leesbibliotheek ‘Duinoord’, E.van Waard, Duinoordstraat 86 Haarlem (Hillebrand Komrij)

Adv. van verhuizing leesbibliotheek W.F.van halst van Wagenweg 9 naar Plein 32

In 1925 is Willem Frederik van Halst een boekhandel begonnen in het huis van zijn moeder in de Oranjestraat. Advertentie van verhuizing leesbibliotheek W.F.van Halst van Wagenweg 9 naar (Hout)Plein 32

VEKO Leesbibliotheek, Zijlstraat 98 Haarlem (Hillebrand Komrij)

VEKO Leesbibliotheek, Zijlstraat 98 Haarlem (Hillebrand Komrij)

Reclame van VEKO leesbibliotheek, Zijlstraat 98, Haarlem

Reclame van VEKO leesbibliotheek, Zijlstraat 98, Haarlem

Haar2

 Stempel uit boek van boekhandel-leesbibliotheek Van Hage en Zoon, Zijlweg 84 Haarlem

Het pand Houtplein 32 met boekhandel annex leesbibliotheek omstreeks 1960. Over de leesbibliotheek schreef Lodweijk van Deyssel in zijn dagboeken

Het pand Houtplein 32 met boekhandel annex leesbibliotheek omstreeks 1960. Over de leesbibliotheek schreef Lodwewijk van Deyssel in zijn dagboeken

Het pand Houtplein 32 hedentendage (foto martin Busker)

Het pand Houtplein 32 hedentendage (foto Martin Busker)

Nieuwe gevelsteen in herinnering aan Willem Frederik van Halst (foto Martin Busker)

Nieuwe gevelsteen in herinnering aan Willem Frederik van Halst tijdens WOII een veilig onderduikadres, op de vliering o.a. voor een joods echtpaar. (foto Martin Busker)

Briefpapier van Leesbibliotheek De Haan & Zoon te Haarlem uit 1896, ook gevestigd in Amsterdam (Hillebrand Komrij)

Briefpapier van Leesbibliotheek De Haan & Zoon te Haarlem uit 1896, ook gevestigd in Amsterdam (Hillebrand Komrij)

Bericht over Leesbibliotheek E.H.Kerkhoven Haarlem (Hillebrand Lomrij)

Bericht over Leesbibliotheek E.H.Kerkhoven Haarlem (Hillebrand Lomrij)

Bericht uit het Haarlems Dagblad van 24-2-1990 over een leesbibliotheek voor de jeugd omstreeks 1930 achter het pand Grote Houtstraat 155

Boekhandel en woonhuis van uitgever Adriaan Loojes aan de Gedempte Oude Gracht in Haarlem op een schilderij van Johannes Reekers uit omstreeks 1818

Boekhandel en woonhuis van uitgever Adriaan Loosjes aan de Gedempte Oude Gracht in Haarlem op een schilderij van Johannes Reekers uit omstreeks 1818

De winkel van de Erven Loosjes op de Gedempte Oude Gracht. Foto uit circa 1890.

De winkel van de Erven Loosjes op de Gedempte Oude Gracht. Foto uit circa 1890.

Catalogi van de Erven Loosjes

Hulp van Haarlemse Leesbibliotheekhouders na bombardement Rotterdam. Uit: Haarlem's Dagblad 29-6-1940

Hulp van Haarlemse Leesbibliotheekhouders na bombardement Rotterdam. Uit: Haarlem’s Dagblad 29-6-1940

BIJLAGE: alle Haarlemse leesbibliotheken naar straat geordend  door Hillebrand Komrij (2016)

Haarlem1

pagina 1

 

Haarlem2

pagina 2

Haarlem3

pagina 3

Haarlem4

pagina 4

Haarlem5

pagina 5

 

Haarlem6

pagina 6

Haarlem7

pagina 7 (slot)

Vries

Boekhandel-leesbibliotheek van De Vries Jacobijnestraat/hoek Gedempte Oude Gracht. Etsje van R.Ludwig