EX-LIBRIS BIBLIOTHEEK VAN DE VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM

Bij het eeuwfeest van de Vrije Universiteit Amsterdam, opgericht in 1880, verscheen een boekwerk dat geheel was gewijd aan de universiteitsbibliotheek (1). Daarin publiceerde Harry B. van der Linden (2) een beknopt hoofdstuk gewijd aan ex-libris. “In de loop van haar bestaan is de bibliotheek van de VU vele malen verrijkt door schenkingen van hoogleraren van deze universiteit. Behalve schenkingen zijn ook hele bibliotheken aan de VU toevertrouwd. Vooral in de beginperiode van haar bestaan is dit voor de bibliotheek van groot belang geweest. Soms werden deze collecties apart bewaard in daarvoor bestemde kamers. Deze ruimten werden dan al gauw aangeduid met de naam van degene, wiens bibliotheek daarin bewaard werd. Thans zijn deze collecties opgenomen in het totale bezit van de bibliotheek. Sommige ervan zjn nog herkenbaar aan het ex-libris van de vroegere eigenaar.”

Op basis van genoemde bijdrage is het mij gelukt intussen alle afgebeelde ex-libris in origineel te verwerven. Deze volgen hieronder met een beknopte omschrijving en eventueel enige toelichting (3). Te beginnen met het boekmerk van de vakbibliotheek van professor dr. Herman Bavinck, in leven hoogleraar dogmatiek aan de Theologsche Hogeschool te Kampen (vanaf 1882) en aan de Vrije Universiteit van Amsterdam (1902). Zijn bibliotheek omvat 2.000 publicaties op theologisch, wijsgerig en psychologisch gebied, voornamelijk uitgegegeven voor 1910. De collectie is in 1922 aangekocht en alle boeken zijn voorzien van een ingeplakt ex-libris.

Ex-libris Herman Bavinck, 1921. Ontwerper vooralsnog onbekend. Een speciaal opgericht comité heeft na zijn dood de boekerij gekocht en deze aan de VU-bibliotheek geschonken

Voorzijde van een aan Herman Bavinck gewijd boek met diens portret

Ex-libris van professor Frederik Willem Grosheide (1881-1972), hoogleraar Nieuwe Testament. Een groot deel boekencollectie werd eigendom van de VU. Van belang zijn vooral de talrijke bijbelvertalingen.

10 december 1965 heeft de Exlibriskring van de Wereld-Bibliotheek Vereniging een boekmerk aan de VU aangeboden voor de instituutsafdeling Orientalia. Ontworpen door de bekende graveur Pam G.Rueter. Het stelt voor een “Goddelijke held in gevecht met twee stieren”, zoals afgebeeld in Assyrische tempels. Als afbeelding ook opgenomen in de boekuitgave: ‘Werk van Pam G.Rueter’ door Cassandre Bosters. Zutphen, 1990, blz. 30.

Mr. Henderikus Bos (1881-1970) was afgestudeerd jurist en een vermogend houthandelaar. Hij was ook vele jaren lid van het college van directeuren van de Vrije Universiteit en als bibliofiel een verzamelaar van antieke boeken op de gebieden van filosofie, theologie, rechts- en staatsleer. Onder de kostbaarheden bevinden zich o.a. circa 10.000 historische pamfletten, gravures van personen, atlassen, manuscripten en autografen. Als laatste wens gaf hij te kennen zijn collectie onder te brengen bij de afdeling Handschriften en Oude Drukken in het nieuwe gebouw aan de Boelelaan. Alle boeken kregen een boekmerk uitsrukking gevende aan de herkomst. Bij de keuze van het portret is gekozen voor een gravure van Johannes Althusius [Johan Althaus], een vermaarde Duits-calvinistische rechtsfilosoof. Het boekmerk is ontworpen door J.Koning.

Exlibris Mr.H.Bos bibliotheek. De bomen in de linker en rechter onderhoek verwijzen naar de heer Bos als houthandelaar. Links boven afbeelding van een open boek en rechts boven een pamflet. Onder het portret van Althusius de symbolen van het recht: blinddoek, zwaard en weegschaal.

Naar deze ongesigneerde portret-kopergravure van Altusius uit een in 1669 te Frankfurt uitgegeven boek is voor het exlibris gebruik gemaakt.

Vooromslag van een in 1971 door bibliothecaris dr. J.Stellingwerf geschreven boekuitgave over de Mr.H.Bos-Bibliotheek van de Vrije Universiteit.

Portret van mr. H.Bos in zijn huisbibliotheek. De boeken waren overigens in het hele huis verspreid van kelders en kluizen tot “volgepakte zolderkamers”.

In 1972 besloot Vrouwen VU Hulp een deel van haar gelden ter beschikking te stellen van de bibliotheek. Toen is besloten een sprciaal boekmerk te laten ontwerpen door J.Koning. Voorgesteld is het zegel van de Vrije Universiteit, met in het randschrift de tekst: ‘Onse hulp sij in den name des Heeren’.

De bibliotheek is veel dank verschuldigd aan professor Robert James Forbes (1900-1973), hoogleraar in de geschiedenis van de natuurwetenschappen en techniek aan de Universiteit van Amsterdam. In totaal schonk hij omstreeks 2.000 boeken en tijdschriftjaargangen op het terrein van archeologie en historie van de natuurwetenschappen. Na zijn overlijden legateerde hij nog eens zo’n 1.000 boeken, allemaal voorzien van zijn eigen ex-libris.

In 1973 is een Stichting Vrienden Vrije Universiteit Bibliotheek opgericht. De boeken via deze stichting geschonken dragen dit ex-libris van J.Koning met een portret van de oprichter van de V.U., staatsman Abraham Kuyper, destijds getekend door tekenaar en cartoonist Albert Hahn.

– Abraham Kuyper in zijn werkkamer in de Kanaalstraat. Ondanks langdurige en moeizame onderhandelingen met de erfgenamen ging Kuypers’ biblioheek aan de VU voorbij. In plaats waarvan de theologische boekerijen van F.L.Rutgers en H.Bavinck zijn verworven.

Stempel van dr. Abraham Kuyperstichting in Den Haag. Was het wetenschappelijk instituut van de ARP. [Inventaris bevindt zich in het Historisch Documentatecentrum voor het Nederlands Protestantisme]

Nog een stempel van Bibliotheca Coliniana: Doctor Abraham Kuyperstichting

(Beschadigd) exlibris van H.A.Höweler, die neerlandicus was en van 1946 tot 1960 hoofdbibliothecaris van de Vrije Universiteit. Na zijn overlijden is het privé-archief van Höweler, o.a. betreffende de spelling van het Nederlands, en van drs.W.A.F (Frans) Bastiaanse in de VU-bliotheek opgenomen.

Portret van bibliothecaris H.A.Höweler (1899-1976)

Voorbeeld van een exlibris afkomstig uit een boek oorspronkelijk afkomstig van dr.W.J.A.Schouten met stempel: ‘Verwijderd doublet bibliotheek V.U.’ De gereformeerde dr. Schouten was behalve natuurkunde- en biologieleraar ook sterrenkundige. Vandaar een toepasselijke telescoop in zijn boekmerk.

Exlibris van prof.dr.F.W.Grosheide; vervaardigd door L.Goudman in 1907. Een Griekse tekst uit het Johannes-evangelie: ‘Uw woord is waarheid”.

Frederik Willem Groesheide (1881-1972) studeerde klassieke letteren en theologie aan de Vrije Universiteit Hij promoveerde in 1907 en was vanaf 1912 hoogleraar in de exegese en canoniek van het Nieuwe Testament van de V.U. Zie o.a. Jos van Waterschoot: Hooggeleerde exlibris. Amsterdam University Press, 1997.

In 1971 wist dr.J.Stellingwerff de opgeheven grootseminarie bibliotheek in Hoeven (Noord-Brabant) voor de VU te verwerven. Deze bevatte o.a. een schat aan boeken en handschriften uit een al in de 17e eeuw opgeheven kloosterbibliotheek uit ’s ‘-Hertogenbosch

Hoofdgebouw van de Vrije Universiteit in Amsterdam met op de voorgrond de magazijnen van de alfa-bibliotheek

Deel magazijn VU-bibliotheek

Studiezaal bibliotheek Geesteswetenschappen in het hoofdgebouw

Leeszaal in Vrije Universiteit, Amsterdam

Noten

(1) Een vrije universiteitsbibliotheek; studies over verleden, bezit en heden van de bibliotheek der Vrije Universiteit. Assen, Van Gorcum, 1980.

(2) H.B. van der Linden studeerde theologie en Semitische talen aan de V.U. Sinds 1968 tot zijn pensionering was hij aan de bibliotheek, o.a. als wetenschappelijk bibliotheekmedewerker Bibliografie en Orientalia.

(3) De V.U.bibliotheek bevat twee Engelstalige (theologische) bibliotheken verworven van 1) New College Library in Londen en 2) Columbia Theological Seminary, Decatur, Georgia, USA. Deze boeken bevatten een stempel of exlibris o.a. van Presbyteriaans priester Thomas Smyth (1808-1873). Ten slotte wordt opgemerkt dat binnen de V.U.-bibliotheek zich ook het Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme bevindt.

Hans Krol

=======================================================================================

Jakop Slegt. Weesp 1971. Universiteit en Bibliotheek A.D.1971. Bijlage bij boek van dr.J.Stellingwerff, Inleiding tot de Universiteit.

Jakop Slegt: Universiteit en Bibliotheek, 1971. Als prent verschenen bij het boek van bibliothecaris dr. J.Stellingwerff: Inleiding tot de Universiteit

Jakop Slegt, Weesp 1966: Universiteit en Bibliotheek.

===============================================================================