Aquarel van het Zuiderbuitenspaarne en Sparenhout

Op 4 juli 2012 komt bij Sotheby’s in Londen een werk van Isaac de Moucheron op de veiling. Het gaat om lotnummer 136 in een ‘Old Master & British Drawings Sale’ met een voorstelling van Spaarnhout/Sparenhout bij Haarlem. Het betreft een met pen en bruine inkt gemaakte tekening en aquarel met trekken van een gouache. Getekend door de kunstenaar Isaac de Moucheron en gedateerd in 1741 [Moucheron Fecit 1741]. De grootte van het werk is 17,1 bij 27,8 centimeter. Ik werd op deze veiling geattendeerd door Frits Hazenberg, auteur van een standaardwerk over ’t Klooster/Hageveld in Heemstede. Als richtprijs worden door Sotheby’s een waarde toegekend tussen 8.000 en 12.000 Britse pond, ofwel circa 6.400 en 9.600 euro. ADDENDUM: DE AQUAREL WERD GEVEILD VOOR 10.625 BRITSE POND.

De Amsterdammer Isaac de Moucheron (1667-1744) was een veelzijdig kunstenaar als kunstschilder, graveur en architect. Voor zijn opleiding verbleef hij enige tijd in Italië. De Moucheron kreeg vooral bekendheid en erkenning als maker van beschilderde behangsels in Amsterdamse grachtenhuizen. Ook was hij werkzaam als bouwmeester [o.a. van het voormalig Logement van Amsterdam in ’s-Gravenhage] en ontwerper van tuinen. Met Daniel Stoopendaal vervaardigde hij ook een serie etsen van kasteel en tuin ‘Heemstede’ bij Houten in de provincie Utrecht. De barokke tuin van dat lustoord is voor 1680 aangelegd en behoorde met geschoren hagen, beelden, fonteinen, volières e.d. tot de fraaiste in ons land. De dichter Lucas Rotgans wijdde in 1715 een hofzang op de buitenplaats: ‘Stichtse Landtzang op Heemstede’.

Op de te veilen aquarel zien het Zuiderbuitenspaarne richting Heemstede. Sparenhout behoorde in die periode (tot annexatie in 1927) tot het rechtsgebied van Heemstede. Tussen Sparenhout en het Hofje van Heijthuizen stond één van de ‘blauwe stenen’, waarvan de enig resterende grenspaal uit eind 17e eeuw met aan de ene zijde wapen en inscriptie Heemstede en op de andere Haarlem zich bevindt op het voorgazon van het huidige verzorgingstehuis aan de Kleine Houtweg. Behalve het oude huis zien we de ook de koepel aan het Spaarne en wat verder de molen die de Schouwbroekerpolder bemaalde ter hoogte van de huidige Tooropkade, hoek Eerelmanstraat. Deze is ondanks protest omstreeks 1920 afgebroken en een gevelsteen in het hoekhuis moet de herinnering levendig houden.

Vermoedelijk de laatste foto van in 1920 gesloopte watermolen in Heemstede nabij het Spaarne

Onduidelijk is of aan de horizon de galg zichtbaar is. De Haarlemse galg lag vanouds buiten de stad op Heemsteeds grondgebied, dit tot ergernis van ambachtsheer Adriaan Pauw. Overigens in een blank en onbewoond gebied, niet ver van het Spaarne ongeveer ter hoogte van de  J.H.Weissenbruchweg/Breitnerweg in de na 1921 bebouwde Schilderswijk, waar de Crayenestervaart in het Spaarne uitkomt. Op het Spaarne is een roeiboot en schuit afgebeeld en in de verte zijn vaag nog twee zeilboten zichtbaar. Aan de Haarlemse kant lijken twee mannen met een houten omheining bezig te zijn.

Het Spaarne vanaf Schalkwijk gezien met het galgenveld in Heemstede. Tekening door Esaias van de Velde uit 1618 (Universiteitsbibliotheek Leiden)

Het Spaarne vanaf Schalkwijk gezien met aan de overzijde het galgenveld in Heemstede. Tekening door Esaias van de Velde uit 1618 (Universiteitsbibliotheek Leiden)

Twee tekeningen van Sparenhout door De Moucheron in het Noord-Hollands Archief

Isaac de Moucheron heeft buiten Italië voornamelijk gewerkt in Amsterdam, Den Haag en het Sticht. In relatie tot Heemstede ben ik hem buiten Sparenhout nimmer tegen gekomen. Dit in tegenstelling tot Daniel Stoopendaal die in 1711/1712 een gegraveerde kaart vervaardigde van een geometrische tuinaanleg voor Berkenrode, die ten gevolge van het overlijden van eigenaar Benjamin Poulle in deze vorm niet is uitgevoerd. Aan Isaac de Moucheron worden twee tekeningen toegeschreven van de buitenplaats Papenburg, vanouds Groeneveen, in Santpoort, destijds in eigendom van Gerard van Papenbroek (1673-1743). Deze zijn aanwezig in de Provinciale Atlas. Mogelijk nagetekend van prenten door Hendrik de Leth die voorkomt in diens ‘Het Zegenpralent Kennemerlant’ [met in totaal 6 prenten, de nummers 60-65].

Interessant is dat het Noord-Hollands Archief over twee tekeningen beschikt van het Spaarne en Sparenhout. Deze zijn zonder titel gesigneerd en gesigneerd: ‘J:M.f’, gedateerd circa 1720, maar gelet op de te veilen waterverftekening ligt 1740 meer voor de hand. Mogelijk zijn die twee tekeningen voorontwerpen geweest voor de thans aangeboden aquarel. Op ene tekening is Sparenhout duidelijk zichtbaar maar ontbreken boten op de rivier. Op de andere zijn roei- en zeilboten wel aangegeven, maar in een verschillende situatie.

In de periode dat Isaac de Moucheron zijn Spaarne-tekeningen vervaardigde was de vermogende Doopsgezinde koopmansfamilie De Neufville eigenaar van Sparenhout. Van het buiten zijn verscheidene afbeeldingen vervaardigd, o.a. vanaf het Spaarne een tekening door Laurens Vincentszoon van der Vinne uit 1682, waarnaar Jan Vincentszoon van der Vinne enkele jaren later een ets vervaardigde. Verder o.a. circa 1732 twee kopergravures door Hendrik de Leth, in 1844 een steendruk door P.J.Lutgers, uit 1845 een tekening van Gerrit Lamberts en uit 1863 een anonieme steendruk ‘Gezigt op het Buiten Spaarne’ in een serie van 12 (‘koffie’)prenten ‘Haarlem en omstreken’.

====================================================

Christie’s in Londen veilt 3 juli twee schilderijen van Pieter Jansz. Saenredam (1597-1665): 1) als lotnummer 14: dorpsgezicht op Assendelft uit 1634. Op het doek is o.a. het geboortehuis van Saenredam te zien, de vroegere Odulphuskerk en het ‘Regthuis’. Geschatte opbrengt 400.000 tot 600.000 Britse pond. Het werk was 9 december te zien tijdens een kijkdag en was afkomstig van een particulier. Toegeschreven aan een leerling van Saenredam schatte Christie’s de waarde op maximaal 5.000 pond. Toen een expert het vermoeden uit dat het om een origineel werk van Saenredam ging werd het schilderij teruggetrokken en nader bestudeerd met als resultaat een toekenning aan P.J.Saenredam. ADDENDUM: GEVEILD VOOR RUIM 3,7 MILJOEN POND (RUIM 4,6 MILJOEN EURO).

Links het geboortehuis van Saenredam waar hij tot zijn elfde levensjaar woonde. Verder de Oldulphuskerk en het ‘Regthuis’ ofwel Schoutenhuis van Assendelft

2) lotnummer 25: interieur van de Nieuwe Kerk in Haarlem, gezien vanuit het Westen. Gedateerd 1658. Het godshuis van net voltooid door architect Jacob van Campen. De olieverf is afkomstig ut de kunstcollectie van Pieter en Olga Dreesmann. De prijs wordt geraamd op 1,4 tot 1,8 miljoen euro.

De Nieuwe Kerk in Haarlem door Saenredam

Bij Christie’s Londen komt verder op 6 juli als lotnummer 112 een zogeheten ‘Haerlempje’ onder de hamer. Niet gesigneerd maar uit de kring van Jacob Isaacsz. van Ruisdael. Afgebeeld is een blekerij met huizen daar omheen en op de achtergrond o.a. de Oude Bavokerk in Haarlem, vermoedelijk een taferel vanuit Crayenest. Als richtprijs worden bedragen genoemd van 5.000 tot 8.000 euro.

===================================================

Door een particulier uit Enschede wordt een via erfenis ontvangen schilderij aangeboden van het huis ‘Landrust’ in Bloemendaal. Een olieverf op houten paneel (eiken). Op de achterzijde is de volgende tekst te lezen: “Het buiten verblijf Landrust, Kleverlaan te Boemendaal door den kunstschilder Lameer, 1859”. Het landhuis lag aan de Korte Kleverlaan. Afgebeeld zijn enkele personen en een kleine hond. Op de weg is een rijtuig te zien waarin zich drie personen bevinden. Achter de weg zijn weilanden gelegen waar een molen staan, enkele mensen lopen, en koeien en schapen grazen. In de achtergrond het dorp en aan de horizon de oude of Sint Bavokerk te Haarlem. Het doek is kortgeleden gerestaureerd.

Het gaat om een verfijnde afbeelding, maar onduidelijk is de naam ‘Lameer’ in relatie tot het jaar 1859. De als zodanig bekende kunstschilder Johannes Melis Lameer leefde van 1848-1901. Het moet welhaast [diens oom?] de kunstschilder Johannes Lameer uit Amsterdam zijn, geboren 1811 die in 1878 op het adres Quellijnstraat 76 overleed.

Tekst op achterzijde van het houten paneel

Intussen is mij gebleken dat in het boek ‘Bloeiende Bedrijvigheid’ van Marcel Bulte en Willem Post (Haarlem, De Vrieseborch, 2002) een hoofdstuk is gewijd aan ‘Landrust aan de Kleverlaan’ van de familie Kramer (p. 143-143). In 1871 kocht Cornelis Kramer, in 1865 oprichter van een bloembollen- en zaadhandel het buitenverblijfje “Landrust op, Kleverlaan 3 en 5. Citaat: “Het omvat een herenhuis met koetshuis, een bollenschuur, stal, tuinmanswoning, tuin, weilanden en ” aanleg tot vermaak’. (…) Tot 1957 heeft Hendrik Krmaer met zijn zuster – beiden waren niet getrouwd – op ‘Landrust’ gewoond, ook nadat het bloembollenbedrijf ophield te bestaan. Het kleine buitentje wordt verkocht, de opstallen gesloopt en daarna verrijst er, midden jaren vijftig, het flatgebouw Kleverlaan 3 tot 9 met daarachter garageboxen.”

Foto uit 1905 opgenomen in ‘Bloeiende Bedrijvigheid’: Gezicht op Landrust aan de Bloemendaalse Kleverlaan, de bloembollenkwekerij van de kwekersfamilie Kramer. Links bebouwing van herberg De Knip, Kleveroord en rechts de schoorsteen van wasserij Bijvoet. Op de informatieve website van tuinhistorisch genootschap Cascade is een andere foto van ‘Landzicht’ uit het Noord-Hollands Archief opgenomen.

Het huis 'Landrust' aan Kleverlaan nummer 3 van de bloembollenhandelaar C.H.Kramer   op een foto uit omstreeks 1950. Gesloopt in 1954  om plaats te maken voor de tegenwoordige flatwoningen

Het huis ‘Landrust’ aan Kleverlaan nummer 3 van de bloembollenhandelaar C.H.Kramer
op een foto uit omstreeks 1950. Gesloopt in 1954 om plaats te maken voor de tegenwoordige flatwoningen