Tags

, , , , , , , , , , , , , , ,

TWEE EEUWEN BIBLIOTHEKEN VAN DE MAATSCHAPPIJ TOT NUT VAN ’T ALGEMEEN (1794-2009)

Esam: gebouw van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen op een gravure naar een schilderij van C.Springer

Edam: gebouw van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen op een gravure naar een schilderij van C.Springer. Het algemeen secretariaat was hier hier tot 2017 gevestigd.

Herdenkingsbord op pand van kantoor van 't Nut

Herdenkingsbord stichter Jan Nieuwenhuijzen op grafmonument in de grote kerk te Monnikendam.

Oprichting in 1784

Schilderij met portret van Jan Nieuwenhuijzen (1724-1806) door Adeiaan de Lelie, 1806 (Rijksmuseum)

Schilderij met portret van Jan Nieuwenhuijzen (1724-1806) door Adriaan de Lelie, 1806 (Rijksmuseum)

nut3

Gegraveerd portret van Jan Nieuwenhuyzen

Droste-leeswijzer met portretje van Jan Nieuwenhuyzen. Haarlem, omstreeks 1900

nut2

Geschilderd portret van Martinus Nieuwenhuyzen (1760-1793), zoon van de oprichter, eigenlijk  mede-oprichter, en eerste secretaris van de  Maatschappij  tot Nut van ’t Algemeen

Met de opheffing van de Maatschapij tot Nut van ’t Algemeen en de secretariaatshuisvesting in Edam verhuisde bovenstaande boekenkast naar het Nationaal Onderwijs Museum in Dordrecht. Het secretariaatsarchief werd overgedragen aan het stadsarchief Amsterdam. 31 juli 2019 ben ik in het Dordtse museum ontvangen door oud Nuts-bestuurder en archivaris de heer Cor den Boer en maakte bij die gelegenheid bovenstaande foto van de fraaie Nuts-boekenkast gevuld met historische publicaties van de Maatschappij die gelukkig bewaard zijn gebleven. Rechts van de kast hangt een portret van de oprichter Jan van Nieuwenhuyzen.

In de boekenkast staat ook een sierbord dat is vervaardigd bij gelegenheid van het halve eeuwfeest (1886-i936) van de kweekschool voor meisjes van het departement Haarlem der Matschappij tot Nut van het Algemeen. Al in 1795/1796 stichtte  het Nut de allereerste kweekschool van ons land in Haarlem, die in 1801 is samengevoegd met een leerschool [= een lagere school waar kwekelingen praktijkervaring konden opdoen]. Eerste directeur is Haarlem was de destijds bekende onderwijspionier P.J.Prinsen, auteur van school- en leerboekjes die begin 19de eeuw een letterkast ontwierp voor de leerlingen die hen klassikaal moest leren lezen. Vanaf 1816 was hij (tot zijn overlijden) directeur van de rijkskweekschool in Haarlem, aan de Jacobijnenstraat. Toenterijd de enige rijkskweekchool in Nederland. Het laatste gebouw van de Nutskweekschool voor onderwijzeressen was gevestigd aan de Hazepaterslaan nabij de Dreef en heeft dienst gedaan van 1923 tot de opheffing in 1936.

In 1900 verzonden prentbriefkaart met een afbeelding van het toenmalig gebouw van de Nutskweekschool voor meisjes aan de Raaks van 1893 tot 1920. (Uit: P.N.Helsloot, Het Nut in Haarlem 1789-1989)

Foto uit omstreeks 1906 met een aantal élèves’ van de Nutskweekschool voor meisjes in Haarlem. De volgende namen zijn bekend: M.Francken, C.Debben, A.van Rijsen, M.Oranje, H.S.Stroband, L.Franse, A.Grootes, C.Visser, W.Seidd en J.W.van Meeteren (P.N.Helsloot, pagina 46).

Kweekschool voor Onderwijzeressen van het Departement Haarlem der Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen (Jaarboekje voor de stad Haarlem, 1911). Bij de leraressen en leraren dien nog te worden aangevuld: A.Mellink, in de Plant- en Dierkunde; F.de Graaf, in het Tekenen; J.D.Franse, in de Zang en J.A.van der Boom, in de Vrije en Ordeoefeningen der Gymnastiek

225 jaar Nut (1784-2009)

Van de twee trapgevelhuizen heeft het linkse gebouw, daterend uit 1662, van 1883 tot voor kort dienst gedaan als landelijk secretariaat van de Maatschappij tot Nut van t Algemeen, Jan van Nieuwenhuisplein 9. Het is na verkoop vandaag de dag in gebruik als woonhuis (Stadskrant Edam)

‘In 1784 is de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen opgericht door een aantal burgers uit Edam. Initiatiefnemer was Jan Nieuwenhuijzen, doopsgezind predikant te Monnickendam. Samen met zijn zoon Martinus, geneesheer te Edam, die in de beginjaren van de Maatschappij een grote rol heeft gespeeld, heeft hij de eerste aanzet gegeven tot oprichting van een vereniging die tot grote bloei zou kunnen komen. De oprichtingsakte werd opgemaakt te Edam, waar Martinus woonde. Zijn woonhuis kwam na 100 jaar in het bezit van de Maatschappij en was was hier Secretariaat van de Maatschappij gevestigd. Het Nut, zoals de Maatschappij vaak wordt genoemd, zou in de tweehonderd jaar na haar oprichting een belangrijke plaats innemen in het maatschappelijke en culturele leven. De voornaamste oorzaken van die bloei waren: – de organisatievorm van het Nut. Het Nut was in het grootste deel van het land vertegenwoordigd door plaatselijke afdelingen, ‘departementen’ genoemd. Zeker in een tijd van slechte verkeersmiddelen en een beperkte pers (er verschenen weinig of geen kranten en zeker niet elke dag) kon het Nut door die verspreiding in veel geïsoleerde provincieplaatsen een centrum van volksverlichting en verstrooiing gedurende winteravonden zijn. Het Nut deed zijn invloed gelden op de verbetering van het onderwijs en bood de burgerij diensten van spaarbanken en leesbibliotheken aan, die tot ver in de 20ste eeuw het geloof in haar onafhankelijkheid, die haar voerde tot een centrale en leidende plaats in de samenleving. Formeel opgeheven bestaan in naam nog altijd een enige tientallen lokale departementen van het Nut.

nut1

Vergadering van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen in de Lutherse Lerk te Amsterdam , 1791

Nut

Voor- en achterzijde van de beloningspenning van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, uitgereikt aan A.J.van der Aa, 1830. Goud, diameter 40 mm (uit: Voor Nederland bewaard, 1995)

Penning uitgegeven ter gelegenheid vn het 50-jrig bestaan van het Nur in 1834.Symbolische voorstelling van een vrouw met in de linkerhand een hoorn des overvloeds en in de rechterhand een fkkel. Opschrift op een open boek op een lessenaar 'voor allen'.

Penning uitgegeven ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van het Nut in 1834. Symbolische voorstelling van een vrouw met in de linkerhand een hoorn des overvloeds en in de rechterhand een fakkel. Opschrift op een open boek op een lessenaar ‘voor allen’.

nut50twee

Keerzijde van de in 1834 verschenen penning van ’t Nut

Penning uitgegeven bij het 175 jarig bestaan van het Nut in 1969

Keerzijde gedenkpenning 50 jaar Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, 1834

Door de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen zijn talrijke school-, leer- en leesboekjes uitgegeven. Hier een voorbeeld van 'Trap der Jeugd'.

Door de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen zijn talrijke school-, leer- en leesboekjes uitgegeven. Hier een voorbeeld van ‘Trap der Jeugd’.

Jo Thijssen stelde een boek samen over de leerzame prentjes die het Nut in de loop van de jaren uitgaf (uitg. Matrijs, 2009).

Jo Thijssen stelde een boek samen over de leerzame prentjes die het Nut in de loop van de jaren uitgaf (uitg. Matrijs, 2009).

In 2017 is een collectie boeken en prenten van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen overgedragen aan het Nationaal Onderwijsmuseum in Dordrecht. Bevat tevens een borstbeeld van de oprichter, dat anno 2019 boven de kast staat. Archivaris is de heer C.J.den Boer, oud-voorzitter van het Nutsdepartement Geldermalsen en landelijk voorzitter die na zijn pensionering als vrijwilliger werkt bij het Onderwijsmuseum, speciaal belast met het Nutsverleden.

Een van de talrijke door het Nut uitgegeven dan wel goedgekeurde (school)boekjes

Exlibris van de Maatschappij tot t

Exlibris van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen met portretje van Jan van Nieuwenhuyzen, ontworpen door Leo Léon. (Beeldformaat is in wekelijkheid 10.3 x 6.3 centimeter).

Het Nut stelde zich ten doel, het welzijn, in de ruimste zin, van individu en gemeenschap te bevorderen. Naast onderwijs en volksontwikkeling kreeg het bibliotheekwerk een rol van betekenis voor het Nut.

Karikatuurtekening van Albert Hahn, gepubliceerd in Zondagsblad van Het Volk, 14 juni 1906. Tante Nuts trekt ter strijde tegen onwetendheid en ongeletterdheid (IISG)

225 jaar Nut

225 jaar Nut  1784-2009

Een uitvoerig artikel over nutsbibliotheken verscheen in de uitgave ‘De Negentiende Eeuw’ 24ste jaargang, nummer 3-4, december 2000: B.P.M.Dongelmans. ‘Catalogus a 10 cents verkrijgbaar’; Nuts- en volksbibliotheken in de negentiende eeuw, pagina’s 179-198.

nut5

boekenlegger van de Maatschappij tot Nut van ’t Allgemeen

Een kist waarin boeken van de nutsbibliotheken werden vervoerd

nut

Over de beginperiode van het Nut en Reizende Bibliotheken is een artikel gepubliceerd door L.Veltman, bibliothecaresse der ‘Reizende Bibliotheken’ in ‘De Boekzaal, jaargang IV, 1910, p.26-30. In dat jaar kwamen 102 aanvragen binnen en konden slechts 42 bibliotheekjes van boeken worden voorzien

Bloeiend bibliotheekwerk

De Maatschappij beschouwde de bibliotheek als uitstekend verlengstuk van het onderwijs. Wat men in het onderwijs had geleerd kon men onderhouden en aanvullen door middel van de bibliotheek. Doordat er uitleenbibliotheken werden opgericht, kwam iedereen in de gelegenheid om op een goedkope manier goede boeken te lezen, wat heeft bijgedragen tot de geestelijke verrijking van vele mensen. Veel mensen hadden immers buiten de Bijbel geen boek in handen gehad. Aan de armen werd kosteloos uitgeleend, daarom ook vormde de bibliotheek een goed onderdeel in het totale streven naar volksontwikkeling. De eerste uitleenbibliotheek van Nederland werd in 29 januari 1794 opgericht in Haarlem. Dat dit een succes werd, blijkt uit het feit dat er in 1810 al ruim 50 Nutsbibliotheken bestonden, terwijl het aantal in 1890 340 bedroeg. Het zal duidelijk zijn dat dit initiatief in het begin met veel moeilijkheden te kampen heeft gehad. Want, welke boeken moesten worden aangeschaft, hoe moest een catalogus worden gemaakt en hoe moesten de kosten worden gedekt? Daarom verscheen in 1879 een leidraad voor het samenstellen van en algemene boekenlijst met goede lectuur. Later werden richtlijnen uitgegeven “voor het op- en inrichten van openbare volksbibliotheken met leeszalen, overeenkomstig de toestanden en behoeften in Nederland”. Een ander bewijs van de waarde die men hechtte aan goed bibliotheekwerk was de instelling van de “Commissie van onderzoek en advies inzake de stelselmatige reorganisatie van de bibliotheken” (1909). Om de bewoners van de kleinere en meer afgelegen dorpen te kunnen bereiken, kwamen er de reizende bibliotheken. Het bibliotheekwerk kan niet los worden gezien van de vele uitgaven van de Maatschappij. De door het hoofdbestuur verzorgde uitgaven omvatten tussen 1795 en 1913 als een zestigtal titels. In een later stadium heeft de Maatschappij ook wetenschappelijk werk uitgegeven dat afkomstig was van het Nutsseminarium voor Pedagogiek aan de Universiteit van Amsterdam. Om hun historische waarde zijn de gedenkboeken van 1809, 1834, 1934 van beland (het laatste in 1984 heruitgegeven. Terug nar de bibliotheken. Begin 1900 ontstonden de openbare bibliotheken en leeszalen, aanvankelijk vooral in de steden. Dankzij overheidssteun konden deze zich ontwikkelen in een temp dat de volksbibliotheken van het Nut niet konden bijhouden. Er is wel gepleit voor een taakverdeling tussen de openbare bibliotheken die zich in de grote plaatsen zouden moeten gaan vestigen en de (Nuts)volksbibliotheken die het bibliotheekwerk in de kleinere plaatsen zouden moeten verzorgen. Dit is niet gerealiseerd, zeker niet in wettelijke zin, toen de Bibliotheekwet van 1975 werd ingevoerd. Deze wet schonk geen aandacht aan de volksbibliotheken, die daardoor van overheidssteun verstoken bleven. Veel Nutsbibliotheken zijn in de loop van de eeuw openbare bibliotheken geworden. Bij het tweede eeuwfeest in 1984 waren er nog slechts 20 nutsbibliotheken over.’  (Nelly Kreukels en Godfried Janssen: De Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen tweehonderd jaar jong’1984 (AO, nr. 2037).

In de zomermanden van 1917 opende de Nutsbibliotheek voor jongens en meisjes in Amsterdam het eerste parkbibliotheekje. Van het bestuur van het Vondelpark was roestemming verkregen

In de zomermanden van 1917 opende de Nutsbibliotheek voor jongens en meisjes in Amsterdam het eerste parkbibliotheekje. Van het bestuur van het Vondelpark was roestemming verkregen “een keur-verzameling kinderboeken” op te stellen in een tuinhuisje. Er werd deuk gebruik van gemaakt en andere parkbibliotheekjes in de stad volgden.

Een parkbibliotheekje. Uit: P.Schneiders, Kiezen voor iedereen, , 1990, pagina 88

Parkbibliotheekjes; door H.de Vries (De Vrouw en haar huis)

vervolg artikel Parkbibliotheekjes

Gebouw Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen Amsterdam Nieuwezijds Voorburgwal

ENQUETE VAN 1930

De Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen telde maart 1934 in totaal 303 departementen met o.a. 25.658 gewone leden en begunstigers en op bibliotheekgebied de volgende instellingen: 264 nutsbibliotheken, 41 bibliotheken voor jongelieden, 8 kinderbibliotheken, 6 kinderleeszalen, 10 leesgezelschappen, 5 leeszalen voor jongens en meisjes, 4 openluchtbibliotheekjes, 6 vakbibliotheken, 1 volksleeszaal en 7 schoolbibliotheken. Ruim een halve eeuw later, in 1982 was het aantal nutsbibliotheken gedaald tot 20.

Tussen 1902 en 1904 is de Vereniging Reizende Volksbibliotheek gesticht. Als oprichter staat W.Juchter uit Amsterdam, die tevens de eerste voorzitter was. Die had het liefste een centrale voor het klaar maken en verzenden van boeken naar bibliotheken in Amsterdam gezeten, maar gelet op de kosten is gekozen voor een leegstaand huis in Broek en Waterland. In  1917-1919 is de nutscommissie voor bibliotheekwezen ontstaan, een samenvoeging van de centrale commissie voor de volksbibliotheken en de nutscommissie voor de reizende bibliotheken. Later is de nutsvereniging opgegaan in de openbare bibliotheeksector en in 1933 is men eerst naar een pand aan de Keizersgracht, vervolgens naar de Den Brielstraat in Amsterdam en in 1987 naar een kantoor in Almere verhuisd.

Zinneprent op de in 1794 opgerichte Maatschappij tot Nut van 't Algemeen met bovenaan een portretje van de stichter Jan Nieuwenhuyzen. Gravure uit 1786 van B.de Bakker naar A.Doesjan.

Zinneprent op de in 1784 opgerichte Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen met bovenaan een portretje van de stichter Jan Nieuwenhuyzen. Gravure uit 1786 van B.de Bakker naar A.Doesjan.

Tekening van het pand waar vanaf 1907 de centrale voor reizende bibliotheken in Broek in Waterkand was gehuisvest.

Tekening van het pand waar tot 1933 de centrale voor reizende bibliotheken in Broek in Waterland was gehuisvest.

Uit: P.Schneiders. Lezen voor iedereen, pagina 44

Bibliotheekdames aan het werk in de Centrale Vereniging voor Reizende Bibliotheken in Broek in Waterland

Bibliotheekdames aan het werk in de Centrale Vereniging voor Reizende Bibliotheken in Broek in Waterland ‘Het nummeren en controleren van boeken’ en ‘klaar voor het inpakken’.

In 1904 is de VERENIGING REIZENDE BIBLIOTHEKEN opgericht. , sinds 1920 geheten CENTRALE VERENIGING VOOR REIZENDE BIBLIOHEKEN. In Broek en Waterland was de ‘Reizende (landelijke) Bibliotheek tussen 1920 en 1936 gevestigd [Vandaar verhuisd naar Amsterdam.  In 1987 1s nieuwbouw van de LANDELIJKE BIBLIOTHEEKCENTRALE in Almere betrokken} Bovenstaande foto uit omstreeks 1935 is genomen in het pand in Broek en Waterland.

Tijdens het Interbellum reed ‘de Boekenbus’ vanuit de Landelijke Bibliotheek Centrale in Broek op Langendijk naar Nuts- en openbare bibliotheken in het hele land. Bovenstaand op een pont vermoedelijk op het Noordzeekanaal

De boekenauto  in Broek en Waterland

De Centrale Vereeniging voor Reizende Bibliotheken was in de jaren dertig gevestigd in een huis in Broek in Waterland. Een pand in Amsterdam was te duur. Hier zijn 2 dames boeken in kisten aan het inpakken, die over het hele land werden verspreid.

De Centrale Vereeniging voor Reizende Bibliotheken was tot 1933 gevestigd in een huis in Broek in Waterland, tot men verhuisde naar Amsterdam en in 1987 naar Almere.  Hier zijn 2 dames boeken in kisten aan het inpakken, die over het hele land werden verspreid.

Administratie van de Centrale Vereeniging voor Reizende Bibliotheken in Broek in Waterland, 1920

Administratie van de Centrale Vereeniging voor Reizende Bibliotheken in Broek in Waterland, 1920

Centrale voor Reizende Bibliotheken in Broek in Waterland. Uit: P.Schneiders. Lezen voor iedereen, pagina 114.

vereniging

‘Centrale Vereniging voor Reizende Bibliotheken’ Uit: Paul Schneiders, Lezen voor iedereen. 1990.

Tijdens de jaarvergadering van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen op 24 november 1964 in Amsterdam heeft de 84-jarige voorzitter van de 'Nederlandse Vereniging voor Reizende Bibliotheken', die sinds 1907 in het bestuur zat, mr. Gert Jan Salm (rechts op de foto), de voorzittershamer overgedragen aan zijn opvolger dr. P.H. Schröder (Neerlandicus uit Haarlem) (foto Ruud Hoff,ANP, Geheugen van Nederland, Kon. Bibliotheek),

Tijdens de jaarvergadering van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen op 24 november 1964 in Amsterdam heeft de 84-jarige voorzitter van de ‘Nederlandse Vereniging voor Reizende Bibliotheken’, die sinds 1907 in het bestuur zat, mr. Gert Jan Salm (rechts op de foto), de voorzittershamer overgedragen aan zijn opvolger dr. P.H. Schröder (Neerlandicus uit Haarlem) (foto Ruud Hoff,ANP, Geheugen van Nederland, Kon. Bibliotheek),

andschrift van dr.P.H.Schröder op een kaart uit Stockholm naar zijn schoonmoeder, de schrijfster mw. Anna van Gogh-Kaulbach

Handschrift van dr.P.H.Schröder op een kaart uit Stockholm naar zijn schoonmoeder, de schrijfster mw. Anna van Gogh-Kaulbach

Lidmaatschapskaart Nutsbibliotheek Woerden

Voorbeeld vaneen lidmaatschapskaart Nutsbibliotheek Woerden

De laatste nutsbibliotheek van ons land na 1984 opgegaan in de openbare bibliotheek bevindt zich in Nieuwerkerk aan den IJssel.

De laatste nutsbibliotheek van ons land is na 1989 opgegaan in de openbare bibliotheek bevindt zich in Nieuwerkerk aan den IJssel.

Anno 2015 bestaan geen Nutsspaarbanken en geen nutsspaarbanken meer, maar nog wèl bijna 80 departementen, zelfstandige verenigingen met circa 8.000 leden.  Dit jaar had de 223ste algemene ledenvergadering van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen op 18 april 2015 plaats in Kampen.  Zie: http://www.nutalgemeen.nl/

nut

Februari 2017 is bekend geworden dat het Stadsarchief Amsterdam het archief van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, Departement Amsterdam, gaat digitaliseren Een bijschrift invoeren

=====================================================================

DE EERSTE BIBLIOTHEEK

Eerste couplet uit de JUBELZANG van de Haarlemse Nutsbibliotheek die Adriaan Loosjes schreef in het ook door hem uitgegeven boek ter gelegenheid van het 5-jarig bestaan van de Maatschappij in 1809 (Uit: Paul Schneiders, Nederlandse Bibliotheekgeschiedenis, NBLC, 1997, pagina 132)

‘In 1794 werd de eerste Nutsbibliotheek te Haarlem opgericht. Het eerste jaar werden driehonderd lezers ingeschreven. Na Haarlem volgde  de oprichting van een bibliotheek in Kampen en vervolgens  in Dordrecht en Wormerveer.

Portret van mede-oprichter van nutsbibliotheek Haarlem Adriaan Loosjes, door Wybrand Hendriks, 1796, in bezit van Doopsgezinde Gemeente Haarlem

Portret van mede-oprichter van nutsbibliotheek Haarlem Adriaan Loosjes (1767-1818), door Wybrand Hendriks, 1796, in bezit van Doopsgezinde Gemeente Haarlem

Op 29 januari 1797 deed boekhandelaar A.Loosjes Pzn., president van het Nutsdepartmenent Haarlem, het voorstel een bibliotheek op te richten, de

Op 29 januari 1794 deed boekhandelaar A.Loosjes Pzn., president van het Nutsdepartmenent Haarlem, het voorstel een bibliotheek op te richten, de “Oprichting van eene openlijke leesbiblioteec vioor den Gemeenen Man, op koste van het Haarlems Dept, ten gebruike van alle ingezetenen, die de werken, door dit Departement daartoe geschikt geoordeeld, gratis zouden verkiezen te lezen, en zie daar een een bewerp, van de voorgestelde Inrichting”. Om de schijn te vermijden dat hij door leveranties aan de bibliotheek eigen voordeel op het oog had, zegde hij toe de boeken en banden “zonder een penning profijt” te zullen leveren. Men begon met voor honderd gulden boeken te kopen (o.a.Sara Burgerhart en Robinson Crusoë) en bij de opening van de bibliotheek kwamen al 73 personen lenen, zodat men tevreden kon constateren “dat veelen onzer Stadgenooten gaarne hunne verstand met nuttige kundigheden willen verrijken”. Verheugend was dat de boeken na veertien dagen alle zindelijk en wel bewaard” teruggebracht werden. De bibliotheek was zo’n succes dat in het najaar van 1794 filialen in de zes wijken van de stad kwamen. De Haarlemse Nutsbibliotheek heeft tot 1966 bestaan’ (Paul Schneiders. Lezen voor iedereen, 1990).

Eerste bestuurders van Nut departement Haaelem

Eerste bestuurders van Nut departement Haarlem

De eerste ingeschreven leden van de Nutsbibliotheek Haarlem in 1794

Net als al het andere Nutswerk waren ook de bibliotheekactiviteiten gericht op de lagere sociale klasse. Daarom waren de bibliotheekcollecties eenvoudig en vooral ook educatief van aard. Tenslotte rond de volksontwikkeling voorop en niet de verstrooiing. De kern van het bibliotheekbezit werd gevormd door boeken die Maatschappij ‘tot Nut van ’t Algemeen zelf uitgaf. Deze boeken werden aangevuld met aankopen “naar plaatselijke voorkeur” . Overigens bleek door de jaren heen dat het volk vooral belangstelling had voor populaire, meer op ontspanning gerichte uitgaven. De strijd voor het ‘goede’; (dus leerzame) boeken en tégen ‘slechte’ ontspanningslectuur was met grote regelmaat een discussiepunt russen het hoofdbestuur en de departementen, d.w.z. de lokale afdelingen van de Maatschappij die de bibliotheken beheerden. Deze waren geneigd aan de behoefte van hun lezers tegemoet te komen. In de loop van de negentiende eeuw kwam het accent wat meer op de verstrooiende boeken te liggen. De bibliotheken, die soms niet meer dan een paar planken met boeken voorstellen, werden op vrijwillige basis beheerd door leden van de Maatschappij, veelal predikanten en onderwijzers, die de lezer met raad en daad bijstonden.

Groei

In de eerste helft van de negentiende eeuw nam het aantal bibliotheken enorm toe. Rond 1840 waren er al 200 volksbibliotheken, die elk tussen de 1000 en 2000 boeken bezaten. Duizenden lezers – kleine burgers, middenstanders, handwerkslieden en boeren – maakten hiervan gebruik. Ook in de tweede helft van de negentiende eeuw bleef het bibliotheekwerk groeien. In 1870 was het aantal bibliotheken tot 310 gestegen, met een totale boekenvoorraad van 130.000 exemplaren. Hiervan makten 23.000 lezers gebruik. Langzamerhand werd de inrichting van de bibliotheken wat professioneler. Zo werd de collectie in rubrieken verdeeld en werden de boeken voor kinderen, jongeren en volwassenen apart gezet. De bibliotheken waren min of meer zelfstandig. Het hoofdbestuur van de Maatschappij bemoeide zich weinig met bibliotheekwerk. Over het algemeen volstond het bestuur, het toezenden van nieuwe uitgaven. In 1865 werd door het hoofdbestuur een centrale bibliotheek geopend, waaruit door de lokale bibliotheken boeken konden worden geleend.

Boekenlijst

De volksbibliotheken probeerden het lezen en lenen steeds te stimuleren en af te stemmen op de vraag> Er ontstond behoefte aan een leidraad voor de keuze van boeken die geschikt waren om opgenomen te worden in een volksbibliotheek. Daarom werd in 1879 door het hoofdbestuur een boekenlijst van goede volkslectuur uitgegeven, die door de departementen aangevuld en verbeterd moest worden. Een tweede lijst verscheen in 1881 met vier rubrieken: geschiedenis, land- en volkenkunde, natuurwetenschappen en letterkunde. In datzelfde jaar ventileerde men nieuwe ideeën over de organisatie van het bibliotheekwerk. Het werd bijvoorbeeld wenselijk geacht om het samenstellen van de collectie zowel rekening te houden met de onontwikkelden als met de meer ontwikkelden. Ook werd gepleit voor rechtstreekse subsidiëring van de plaatselijk bibliotheken door de Maatschappij, waarbij de departementen bedongen dat bij het verlenen van subsidie het hoofdbestuur geen recht had zich met de aankoop van boeken te bemoeien. Deze subsidiestroom kwam inderdaad op gang, waarbij later toch de maatregel is ingevoerd dat subsidie alleen werd verleend na goedkeuring van de aan te schaffen boeken.

Ledenkaart Nutsbibliotheek Warnsveld; seizoen 1945-1946

Ledenkaart Nutsbibliotheek Warnsveld; seizoen 1945-1946

Public Library 

In het laatste decennium van de vorige eeuw waaide de Amerikaans-Engelse ‘public library”-gedachte over naar ons land. Men wilde bibliotheken met een ruimere opzet dan de volksbibliotheek; een bibliotheek voor iedereen, niet alleen voor de laagste sociale klasse. Deze behoefte aan een professioneel en met steun van de overheid opgezette openbare bibliotheek betekende het begin van de neergang van de Nutsbibliotheken, hoewel deze het nog lang volgehouden hebben: toen in 1975 de Bibliotheekwet werd ingevoerd, waarbij de volksbibliotheek niet de door het Nut verlangde status van afzonderlijke subsidiabele eenheid kreeg, kwam het fenomeen Nutsbibliotheek nog steeds voor, zij het op zeer kleine schaal. Lange tijd heeft het Nut haar idealen van het volksbibliotheekwerk tegenover de “public library”-beweging verdedigd. Men beriep zich o.a. op de eigen aard van de collectie (kwaliteitsboeken), de lage drempel en de (patriarchale) verhouding tussen de (vrijwillige) bibliotheekmedewerkers en lezers. Kortom, de volksbibliotheek had een apart bestaansrecht naast de openbare bibliotheek. Aldus ontstonden in ons land twee stromingen. Die van de reeds lang bestaande volksbibliotheken en die van de nieuwe openbare bibliotheek. Deze laatste kreeg de overhand. De departementen Appingedam (1911), Alkmaar, Den Helder en Zwolle waren de eerste die de collectie van de volksbibliotheek aan de nieuwe openbare bibliotheek schonken. Daarna volgden vele anderen. In Den Haag, Amsterdam en Rotterdam kon de Nutsbibliotheek zich naast de openbare bibliotheek nog een poos handhaven, maar in respectievelijk 1921, 1927 en 1932 hield ook hun bestaan op. Overigens werden de openbare bibliotheken, vooral in de steden opgericht; op het platteland was zeker tot 1940 het bibliotheekwerk nog volledig in handen van het Nut.

Flyer uitgegeven door de nutsbibliotheken

Flyer uitgegeven door de nutsbibliotheken

Kinderleeszaal

Voor de Tweede Wereldoorlog is door het Nut nog een belangrijke ontwikkeling in gang gezet. Deze betrof het bibliotheekwerk voor kinderen. Het belang van jeugdbibliotheekwerk in de openbare instellingen werd reeds begin deze eeuw erkend. Toch kwam het niet van de grond, mede door problemen met de subsidieregeling. Het was toen Annie C.Gebhard (1883-1975), leeszaalbeambte van de Nutsbibliotheek Amsterdam, die zich inzette voor de oprichting van een kinderleeszaal. Dit leidde ertoe dat in 1912 de eerste kinderleeszaal geopend werd in de Amsterdamse Nutsleeszaal aan de Nieuwezijds Voorburgwal. Het Nutsdepartement Rotterdam volgde in 1916 dit voorbeeld.

Reclame van nutsbibliotheken

Reclame van nutsbibliotheken

Na de oorlog

Hoewel de Nutsbibliotheken in de Tweede Wereldoorlog, met name in de dorpen, een belangrijke functie hadden gehad, werd hun verzwakte positie na de oorlog steeds meer duidelijk. In de jaren vijftig werden provinciale bibliotheekcentrales opgericht, wat een gunstige invloed had op de ontwikkeling van de openbare bibliotheek op het platteland. Het Nut zocht nog contact met confessionele instellingen voor behoud van de volksbibliotheek, doch dit mocht niet baten. In 1960 waren er nog 204 Nutsbibliotheken, maar daarna werd het aantal snel minder. In 1982, dus na invoering van de Bibliotheekwet, aren er nog 20. De Nutsbibliotheek verdween uiteindelijk zonder ruchtbaarheid van het bibliotheektoneel.

Boekenlegger van de Nutsbibliotheken

Boekenlegger van de Nutsbibliotheken

boekenlegger2

Literatuur Peggy Aarts. Volksverheffing met kinderlectuur. Het nutsleeszaalwerk in Amsterdam (1912-1940). Den Haag, Nederlands Bibliotheek en Lectuur Centrum 1980; Drs.W.W.Mijnhardt en Prof. Dr.A.J.Wichers (red.). Om het Algemeen Volksgeluk. Twee eeuwen Particulier Initiatief 1784-1984. Gedenkboek ter gelegenheid van het tweehonderdjarig bestaan van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Edam, 1984; Paul Schneiders. Lezen voor iedereen. Geschiedenis van de openbare bibliotheek in Nederland. Den Haag, Nederlands Bibliotheek en Lektuur Centrum, 1990; ‘Aan het begin van deze periode, ja tot het begin van de jaren zeventig, bedraagt het aantal Nutsbibliotheken nog over de honderd (108 in 1968). Dit aantal loopt terug tot 20 in 1982 (en 1984). Deze forse terugloop had uiteraard zijn personele en bestuurlijke tegenhang. Onder andere ging de Nutsfunctionaris op het secretariaat over naar een nieuw gevormde combinatie. Tegelijkertijd was het werk van de gesubsidieerde Openbare Bibliotheken blijven groeien. In 1950 waren er 160 van deze boekerijen met 250.000 uitleningen; in 1975 als de bibliotheekwet van kracht wordt, zijn er 800 openbare bibliotheken met 2,5 miljoen uitleningen. De wet van 1975 erkende (wederom) niet de volksbibliotheek als een afzonderlijk subsidiabele entiteit. De nadere gang van zaken is als volgt geweest. In 1969 werd de Vereniging voor Reizende Bibliotheken, waar veel Nutsbibliotheken bij waren aangesloten, omgezet in de Landelijke Bibliotheek Centrale die voor zijn aanvullingsfunctie op de plaatselijke volksbibliotheken voortaan gesubsidieerd werd. Vervolgens neemt de Maatschappij in 1972 deel aan de oprichting van het Nederlands Bibliotheek en Lectuur Centrum (NBLC), gevestigd in Den Haag. Dit Centrum was tevens de opvolger van de in 1907 opgerichte Centrale Vereniging voor Openbare Bibliotheken. De verwachting bij deze Nutsdeelname – waarbij het eigen subsidie verviel – was dat volksbibliotheek en openbare bibliotheek hierdoor des te beter en complementair-systeem zouden kunnen worden. De wet van 1975 gaf deze verwachting echter geen ondersteuning, waardoor er in zekere zin concurrentie bleef, en voor kleinere plaatsen de keus tussen de bibliobus die zo nu en dan komt, of de door vrijwilligers gaande gehouden volksbibliotheek die permanent gevestigd is maar meestal beperkte openingstijden heeft. De volksbibliotheek waar men voor kan kiezen is dan nog de enkele overgeblevene van het Nut, ook wel eens een onafhankelijke, maar vaker nog een confessionele. Nog steeds is de Maatschappij aangesloten bij het NBLC, die een Beleidscommissie Volksbibliotheken heeft. In verband met deze omzettingen werden in 1972, in een sobere bijeenkomst, opgeheven de Nuts Bibliotheekraad, bestaande uit regionale vertegenwoordigers, en de Bibliotheekcommissie van het hoofdbestuur. Dit was goeddeels het afscheid van een werk dat de Maatschappij ongeveer 180 jaar lang gedaan had, na als eerste in Europa ermee te zijn begonnen. Maar let wel: een bijna-afscheid, want er zijn nog Nutsbibliotheken en als wijziging van overheidsbeleid met zich mee gaat brengen dat vooral kleine kernen weer meer op zichzelf aangewezen geraken, dat zal de Maatschappij zeker weer present willen zijn. Weinig is gesproken over Leesgezelschappen, waarin portefeuilles met tijdschriften circuleren. Ze kunnen een vluchtig bestaan hebben omdat ze betrekkelijk eenvoudig opgericht en weer op te heffen zijn. Zij leken in de welvaartsjaren de tijd niet mee te hebben. Maar in 1968 waren er toch nog 14, althans waarover gerapporteerd wordt. In 1984 moeten dat er nog enkele zijn. De uitgaven in deze periode betreffen de pedagogische geschriften van mej. Nijkamp en enkele herdrukken van liederenboeken. Het Nutsseminarium voor Pedagogiek hield in 1969 op als zodanig geschriften uit te geven.’ (Om het algemeen volksgeluk; twee eeuwen particulier initiatief 1784-1984’ 1984).—————————————————VERDERE LITERATUUR OVER DE MAATSCHAPPIJ TOT NUT VAN ’t ALGEMEEN, I.Z. BETREFFENDE DE VOLKSBIBLIOTHEKEN

                                • NUTSBIBLIOTHEKEN EN UITGAVEN IN DE VERZORGINGSSTAAT 1961-1981
                                • Bron: JANNEKE VAN DER VEER: DRUKWERK IN DE NUTSBIBLIOTHEEK. In: Boekenpost, 7e jaargang, maart/april 1999, p. 48-49.
                                • Louise M.Boerlage. Jeugdboeken en lezen. Groningen, Wolters, 1964.
                                • Annie C.Gebhard. Het Nut en het bibliotheekwezen. Zaltbommel, Nutsuitgeverij, 1917.
                                • Gedenkboek Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. 1784-1934. Amsterdam, 1934.
                                • B.P.M.Dongelmans. ‘Catalogus à 10 cents verkrijgbaar’: Nuts- en volksbibliotheken in de negentiende eeuw. In: De negentiende eeuw, vol. 24, nr. 3-4 (dec. 2000), p.179-198. [WorldCat vermeldt catalogi van nutsbibliotheken in o.a. ‘s-Gravenhage, Hallum (1962), Rottevalle (1930), Warffum (z.j.), Uteringeradeel: leeszaal Akkrum (1924), Terneuzen (1942),Loppersum (1928), Menaldumadeel te Schingen (1921), Joure (1948), Tholen (1935 en 1954)].
                                • Annie C.Gebhard. Het Nut en het bibliotheekwezen. Nutscommissie voor Volkslectuur, 1917. (Nutsboekerij nr.4).
                                • H.E.Greve. Gedenkboek uitgegeven ter gelegenheid van het vijf en twintig-jarig bestaan der Centrale Vereniging voor openbare leeszalen en bibliotheken. ’s-Gravenhage, uitgeversfonds der bibliotheekvereenigingen, 1933.
                                • W.M.Nijkamp. Het boek in kleuterland. 7e druk, 1987.
                                • Om het algemeen volksgeluk. et Nut richtte zich vooral tot ‘”den zoogenaamden gemeenen burger in ons vaderland’, de areme burger. – het Nut had geen enkele politieke of trligieuze binding. Er werd streng gewaakt dat deze onafahankelijkheid bewaard blewef. Het was haae kracht, maar ook haar zwakte. Maar het bewaarde tot ver in onze eeuw het geloofTwee eeuwen particulier initiatief 1784-1984. Gedenkboek ter gelegenheid van het tweehonderdjarig bestaan van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Edam, 1984.
                                • – Paul Schneiders. Lezen voor iedereen. Geschiedenis van de openbare bibliotheek in Nederland. Den Haag, NBLC, 1990.
                                • Paul Schneiders. Nederlandse bibliotheekgeschiedenis; van librije tot virtuele bibliotheek. Den Haag, NBLC, 1997.
                                • R.T.Segers. Receptie-esthetica. Grondslagen, theorie en beschaving. Amsterdam, 1978 [Met lijst van boeken (romans) en hun aantallen welke de Nutsbibliotheken bezitten. Peildatum 1910].
                                • Uit de geschiedenis van de Landelijke Bibliotheekcentrale. Almere-Stad. Landelijke Bibliotheekcentrale, 1988.
                                • Uit de leeszaalwereld. Opstellen aangeboden aan mejuffrouw Annie C.Gebhard ter gelegenheid van haar aftreden als directrice van de openbare leeszaal en bibliotheek te Amsterdam. Amsterdam, Swets & Zeitlinger, 1949
                                • L.Veltman. De reizende bibliotheken van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. In: De Boekzaal, jaargang IV, 1910, p.26-30.
                                • ============================================================
                              • SELECTIE VAN PUBLICATIES GEWIJD AAN HET NUT IN SAMENHANG MET OPENBAAR BIBLIOTHEEK IN EEN AANTAL GEMEENTEN
                        • Amsterdam. Peggy Aarts. Volksverheffing met kinderlectuur. Het Nutskinderleeszaal in Amsterdam (1912-1940). Den Haag, NBLC, 1988.
                        • Annie M.G.Schmidt als nutsbibliothecaresse aan het werk in Amsterdam(voorzijde boek door Marcel Raadgeep)

                          Annie M.G.Schmidt als nutsbibliothecaresse aan het werk in Amsterdam(voorzijde boek door Marcel Raadgeep)

                          Broek in Waterland A.Grotendorst. 175 jaar Bibliotheek in Broek in Waterland 1822-1997. 1998.

                    •          Delft J.L.W.van Leur. Van beleren tot studeren; van bevoogding tot bevrijding. 1916-1991. Openbare bibliotheken in Delft, 1991.
                  •              Ede B.T.Groen. Een boekje open over de geschiedenis van het bibliotheekwerk in de gemeente Ede. Ede, 1997.
                •                 Eindhoven J.A.Duijnhouwer. 125 jaar Nut in Eindhoven. 1875-2000. Eindhoven, 2000.
              •                     Emmen M.Bulte en S.Hoek-Beugeling. Lezen op het zand en in het veen. ‘Bibliotheek Emmen, een uitgelezen voorziening’. Emmen, 2010.
            •                        Enkhuizen E.C.de Vries. Lectori Salutem. 25 jaar openbare bibliotheek Enkhuizen. 2000.
          •                            Franeker Jubileumuitgave ter gelegenheid van het 200-jarig bestaan van het Departement Franeker van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen 1809-2009.
          •                           Gieten 100 jaar Nut 1864-1964. 1964.
        •                               Gorredijk K.A.Postma en S,J.van der Molen. Nutsbibliotheek. In: Bibliotheekleven in Opsterland. Gorredijk, 1963, p.39-50.
      •                                 ’s-Gravenhage D.Hillenius. Twee Nuts eeuwen in Den Haag 1796-1996. 1996.
      •                               ’s-Gravenhage G.’t Hart. Inventaris van het archief van het departement ’s-Gravenhage van de Maatschappij tot Nut van het Algemeen, 1796-1940 en catalogus van de bibliotheek van dat departement. ’s-Gravenhage, 1967.

Haarlem Archief van het departement Haarlem van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. 1789 – circa 1970. Inventaris door V.Y.M.de Haan, 19986. Noord-Hollands Archief.

      •                                   Haarlem W.van den Berg. ‘Gij die begeerig zijt om uwen geest op te schranderen’. In: Haarlems bijdragen: vijftien verkenningen naar het literair-culturele leven in een negentiende-eeuwse stad, p.9-26. Haarlem, Verloren, 1993.
      •                                 Haarlem P.N.Helsloot. Het Nut in Haarlem; twee eeuwen volkontwikkeling 1789-1989. Haarlem, 1990.
      • Vooromslag boek van Het Nut in Haarlem door P.N.Helsloot. Met portret van Martinus Nieuwenhuyzen (1759-1793), geschilderd door A.de Lelie. Zijn vader Jan Nieuwenhuyzen geldt als oprichter van het Nut in 1784. De zoon is de feitelijke grondlegger van de volksontwikkeling in Nederland. Het geslacht Nieuwenhuyzen was afkomstig uit Haarlem. Martinus is begraven in de Grote Bavo Kerk te Haarlem.

        Vooromslag boek van Het Nut in Haarlem door P.N.Helsloot. Met portret van Martinus Nieuwenhuyzen (1759-1793), geschilderd door A.de Lelie. Zijn vader Jan Nieuwenhuyzen geldt als oprichter van het Nut in 1784. De zoon is de feitelijke grondlegger van de volksontwikkeling in Nederland. Het geslacht Nieuwenhuyzen was afkomstig uit Haarlem. Martinus is begraven in de Grote Bavo Kerk te Haarlem.

      • Haarlem Boudien de Vries. Een stad vol lezers. Leescultuur in Haarlem 1850-1920. Nijmegen, Vantilt, 2011.
      • Haarlem C.de Jong. 195 jaar departement Haarlem van de Maatschappij tot Nut  van ’t Algemeen. (1789-1964). 1965.
      • Berg, W.van den. ‘Gij die nu begeerig zijt om uwen geest op te schranderen’ [De oprichting van de Haarlemse volksbibliotheek]. In: Haarleme kringen: vijftien verkenningen naar het literair-culturele leven in een negentiende-eeuwse stad. Hilversum, Verloren, 1993, p. 9-26.
      • Bernt Luger. ‘Voor 5 centen in de week’; Haarlemse winkelbibliotheken in de negentiende eeuw. In: Haarlemse kringen. Hilversum, Verloren, 1993, p. 93-102.
Uit: Haarlem's Dagblad van 21-9-1953

Vernieuwde nutsbibliotheek in Haarlem. Uit: Haarlem’s Dagblad van 21-9-1953. In 1960 is de Haarlemse nutsbibliotheek opgeheven.

      • ’s-Hertogenbosch N.Bergkamp. 150 jaar Nut Den Bosch maakt de balans op. ’s-Hertogenbosch, 1968.
      • Kampen S.Hörchner. En nooit wordt hij in weldoen moe. Uit de geschiedenis van het Departement Kampen van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Kampen, 1977.
      • Leek J.Bolling. Van Nutsbibliotheek naar Stichting Openbare Bibliotheek Leek. In: Historisch Leek, vol.13,nr.4 (juni 1999), p.1-6; vol. 13, nr.4 (juni 1999), p.1-6. Zie ook: Leek, Tolbert en Zevenhuizen, in: Van kaftpapier tot streepjescode; een historisch overzicht van de openbare bibliotheken in het werkgebied van de Provinciale Bibliotheekcentrale Groningen. Groningen, 1985, p. 100-105.
      • Leiden Bibliotheek van de Matschappij tot Nut van ’t Algemeen. In: Stad van boeken; Handschrift en druk in Leiden 1260-2000.Leiden, 2008, p. 417vv.
      • Nijmegen M.J.Dongelmans. Tussen Singel & Boulevard; 75 jaar openbare bibliotheek in Nijmegen. 1991.
        • Purmerend. Jack Otsen. Van volksbibliotheek tot openbare bibliotheek in Purmerend (1798-1998). 1998.
        • Rotterdam J.E.van der Pot. Het departement Rotterdam der Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Rotterdam, Ad Donker, 1960.
        • Vooromslag boek over departement Rotterdam van het Nut

          Vooromslag boek over departement Rotterdam van het Nut

        • Smallingerland P.van Schaik. Lenen en lezen in Smallingerland. Z.j.
        • Vooromslag van 'Lenen en lezen in Smallingerland' [Drachten] met veel informatie over de Nutsbibliotheek op basis van een uit 1979 daterende scriptie van de heer A.Bosgraaf.

          Vooromslag van ‘Lenen en lezen in Smallingerland’ [Drachten] met veel informatie over de Nutsbibliotheek op basis van een uit 1979 daterende scriptie van de heer A.Bosgraaf.

        • Terwispel K.A.Postma en S.J.van der Molen. Nutsbibliotheek. Gorredijk, 1963, p.72-75.
        • Ureterp K.A.Postma en S.J.van der Molen. Nutsbibliotheek. Gorredijk, 1963, p.83-89
        • Utrecht A. van der Neut. Zeventig jaar lenen: de Utrechtse Nutsbibliotheek 18147-1917. In: De negentiende eeuw, 14 (1990), p.204-216.
      • Velsen Kroniek van het openbare bibliotheekwerk in de gemeente Velsen 1910-1990.
      • N.H.Smit. De geschiedenis van het Departement ‘Wildervanck’ der Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. 1837-1977.
      • Winterswijk W.Peletier.
      • 150 jaar Departement Winterswijk van de Matschappij tot Nut van ’t Algemeen. 2003.
      • P.N.Helsloot publiceerde behalve een boek over het Nut in Haarlem ook: 'Emancipatie in de Zaanstreek, twee eeuwen Zaanse Nutsdepartementen (1991). Bovenstaand de voorzijde van deze publicatie.

        P.N.Helsloot publiceerde behalve een boek over het Nut in Haarlem ook: ‘Emancipatie in de Zaanstreek, twee eeuwen Zaanse Nutsdepartementen (1991). Bovenstaand de voorzijde van deze publicatie. Gezicht op de Westelijke Dam van Zaandam in 1789, het oprichtingsjaar van het Nutsdepartement aldaar. De stichting had plaats in logement ‘De Oude Prins’, het meest rechtse huis. Schilderij van Simon de Wit in de Zaanlandse Oudheidkamer te Zaandijk.

      • Zwolle Van provinciehuis tot bibliotheek. Eindredactie L.Lapoutre. Zwolle, Waanders, 1986.

DE IN 1794 GESTICHTE NUTSBIBLIOTHEEK VAN HAARLEM IN DE 19de EN 20ste EEUW

‘Tussen de al een eeuw bestaande volksbibliotheken met hun paternalistisch-educatieve begeleiding, passend bij de eeuw van verheffing en emancipatie, én de beweging van de ‘public library’, die stond voor vrijere toegankelijkheid, professionele leiding en de combinatie van leeszaal en bibliotheek, ontstond in deze jaren een tegenstelling, die de kern ook was van de tegenstelling tussen de Nutsaanpak en het buurthuiswerk en de volksuniversiteiten. Een tegenstelling die niet nodig was, waar tijdig de bakens verzet werden en moderne werkwijzen werden geïntroduceerd. Haarlem kreeg als een van de eerste steden van ons land een openbare instelling op lectuurgebied, een in 1890 ingerichte leeszaal – dus nog geen uitleenbibliotheek – dat te vinden was, men kan het bijna raden, in het gebouw van ‘Weten en Werken’, de ons zo goed bekende “concurrent” van het Nut. De leeszaalmensen deden aan het Nutsdepartement het verzoek om financiële hulp, aangezien “het subsidieeren eener dergelijke inrichting geheel thuis hoort in den kern Uwer werkzaamheden.” Het bestuur van het departement ging daarop echter niet in, evenmin als in 1894 toen de openbare leeszaal de verzekering gaf dat hij neutraal was en dat vooreerst geen boeken uitgeleend zouden worden “aangezien hiervoor in Haarlem al genoegzaam gezorgd wordt“. De Nutsbibliotheek bleef inderdaad de centrale uitleenpost. Daartoe werd in 1887 een perceel naast het departementsgebouw aangekocht (Zijlstraat 50); de benedenverdieping werd bibliotheek. In 1906 werd een kinderleeszaal toegevoegd. Tegen 1914 waren er constant meer dan 1500 lezers ingeschreven, bezat men 4000 boeken en werd er meer dan 18000 keer per jaar een boek uitgeleend; de omloopsnelheid van een boek was dus behoorlijk hoog. De openbare uitleenbibliotheek liet zich natuurlijk niet tegenhouden, en zij kwam er in 1913, mede door omzetting van de oude stedelijke boekerij. Het hoofdbestuur zag wel in dat meegegaan moest worden met de ontwikkeling naar de moderne openbare bibliotheek annex leeszaal, zonder de volks- en Toynbee-bibliotheken met hun eigen doelgroepen te willen afschaffen, maar weer leed een Amsterdamse progressieve opvatting schipbreuk in de Algemene Vergadering. De twee stromingen in de bibliotheekwereld waren derhalve sinds de eeuwwisseling gescheiden. Vele departementen gingen er wel toe over hun bibliotheek over te dragen aan de plaatselijke bibliotheek, met name in de steden (Amsterdam b.v. in 1927) maar Haarlem behield zijn Nutsbibliotheek (pas sinds 1935 zo genoemd i.p.v. volksbibliotheek) als een van de laatste in den lande.’ (P.N.Helsloot, Het Nut in Haarlem; twee eeuwen volksontwikkeling 1789-1989’(1989), p.43-44).

======================================================================

Foto uit 1909 van een modelkastje van de 'Reizende Bibliotheken'van de Mij tot Nut van 't Algemeen

Foto uit 1909 van een modelkastje van de ‘Reizende Bibliotheken’van de Mij tot Nut van ’t Algemeen

Uitleenbriefje zoals in gebruik bij de nutsbibliotheken omstreeks 1910

Uitleenbriefje zoals in gebruik bij de nutsbibliotheken omstreeks 1910

OVERZICHT IN BEELD VAN CIRCA 100 VOORMALIGE NUTSBIBLIOTHEKEN

De stadslibrije van Alkmaar dateert van 1594 en was eeuwenlang enkel toegankelijk voor studerenden en wetenschappers. De Nutsbibliotheek dateert van 1802. Blijkens bovenstaand bericht uit 1891 verzorgde het Nut in Alkmaar de leesvoorziening in het gasthuis. In 1914 is de boekencollectie van het Nut opgegaan in de openbare leeszaal en bibliotheek.

De stadslibrije van Alkmaar dateert van 1594 en was eeuwenlang enkel toegankelijk voor studerenden en wetenschappers. De Nutsbibliotheek dateert van 1802. Blijkens bovenstaand bericht uit 1891 verzorgde het Nut in Alkmaar de leesvoorziening in het gasthuis. In 1914 is de boekencollectie van het Nut opgegaan in de openbare leeszaal en bibliotheek.

Nutsgebouw met bibliotheek in Alphen a.d. Rijn

Nutsgebouw met bibliotheek in Alphen a.d. Rijn

Nutsgebouw met bibliotheek in Alphen aan de Rijn

Nutsgebouw met bibliotheek in Alphen aan de Rijn

Het vm.Nutsgebouw van het deprtement Alphen en Oudshoorn is in 1894 opgericht. Het fraaie gebouw in neo-renaissance is ontworpen door H.J.Jesse, met uitbtreidingen in 1906 en 1926

Het vm.Nutsgebouw van het deprtement Alphen en Oudshoorn is in 1894 opgericht. Het fraaie gebouw in neo-renaissance is ontworpen door H.J.Jesse, met uitbtreidingen in 1906 en 1926

Nutsbibliotheek Amersfoort (Uit: Amersfoortsche Courant, 24-11-1892)

Nutsbibliotheek Amersfoort (Uit: Amersfoortsche Courant, 24-11-1892)

NUTSBIBLIOTHEEK AMSTERDAM

(Uit: Eigen Haard, 1903)

 

De leeszaal en uitleenbibliotheek (Eigen Haard, 1903)

Vervolg (Eigen Haard, 1903)

Leesinrichting Nut Amsterdam (Het Nieuws van den Dag, 30-8-1878)

(Het Nieuws van den Dag, 23-9-1889)

Benoeming van mej.A.M.G.Schmidt als assistente aan de leeszaal  voor jongens en meisjes der Maatschppij tot Nut van ’t Algemeen , tot dan assistente bij de O.L.B.Vlaardigen (Bibliotheekleven, 1936, pagina 51).

Uit: Dagblad van Noord-Brabant, 23-2-1942

leeskaart nutsbibliotheek Amsterdam

achterzijde van leeskaart nutsbibliotheek Amsterdam

Exterieur van Nutsgebouw in Amsterdam

Exterieur van Nutsgebouw in Amsterdam aan het Singel.

De kinderleeszaal van het Nut aan de N.Z.Voorburgwal 212 in Amsterdam. Foto die op 18 november 1916 in het blad 'Eigen Haard' verscheen. Citaat: 'Het Fransche zaaltje met de kolommen en hoog wit plafond ziet er vrolijk en licht uit en heeft niets straks of strengs, ondanks de boeken, die men overal ziet. Dit komt wel voornamelijk doordat de boeken niet in bruin 'kaftpapier-uniform' zijn, maar heel gewoon in gezellige bandjes. Op de tafel staat wel een aardbol, maar er staan ook bloemen en er ligt een warm geel kleed. Vooral de tafeltjes langs de kranten bij de ramen, elk met een bloempot erop en stoelen rondom, noodigen uit om er te gaan zitten.

De kinderleeszaal van het Nut aan de N.Z.Voorburgwal 212 in Amsterdam. Foto die op 18 november 1916 in het blad ‘Eigen Haard’ verscheen. Citaat: ‘Het Fransche zaaltje met de kolommen en hoog wit plafond ziet er vrolijk en licht uit en heeft niets straks of strengs, ondanks de boeken, die men overal ziet. Dit komt wel voornamelijk doordat de boeken niet in bruin ‘kaftpapier-uniform’ zijn, maar heel gewoon in gezellige bandjes. Op de tafel staat wel een aardbol, maar er staan ook bloemen en er ligt een warm geel kleed. Vooral de tafeltjes langs de kranten bij de ramen, elk met een bloempot erop en stoelen rondom, noodigen uit om er te gaan zitten.

Kinderleeszaal van het Nut, Nieuwe Zijds Voorburgwa,l 1914

Kinderleeszaal van het Nut, Nieuwe Zijds Voorburgwal,  1914

Parkbibliotheek van 't Nut in het Vondelpark Amsterdam

Boven: Kinderleeszaal van het Nut in de Spuistraat en onder Parkbibliotheek van ’t Nut in het Vondelpark Amsterdam

Leeszaal voor kinderen aan de Nieuwe Zijds Voorburgwal 212 geopend door de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, met bibliothecaresse mej.A.Kerbert (de Prins, 1912)

Parkbibliotheek  moest kinderen winnen voor lezen (De Volkskrant, 21-1-1989)

nut1

De Nutskinderleeszaal aan de Wijdesteeg in Amsterdam, december 1940

Interieur van leeszaal kinderen in de Wijdesteeg

Interieur van leeszaal kinderen in de Wijdesteeg

Kinderleeszaal Nut in de Wijde Steeg, Amsterdam (foto Wiel van den Randen)

Kinderleeszaal Nut in de Wijde Steeg, Amsterdam (foto Wiel van den Randen)

Kinderleeszaal van het Nut (foto Wiel van den Randen)

Kinderleeszaal van het Nut (foto Wiel van den Randen)

De Wijde Steeg (leeszaal van het Nut)

De Wijde Steeg (leeszaal van het Nut)

Huiswerk maken in de jeugdbibliotheek aan de Wijde Steeg

(Uit: Ons Amsterdam, 1967, p.124-128  in een artikel over Annie M.G.Schmidt).

De Wijde Steeg; bibliotheek van het Nut, circa 1928

De Wijde Steeg; bibliotheek van het Nut, circa 1928

Kinderen aan de balie van de jeugdbibliotheek Wijdesteeg 4 Amsterdam (Spaarnesta fotoarchief)

De kinderbibliotheek van het Nut aan de Wijdesteeg

Leeszaal; van het Nut in de Wijde Steeg Amsterdam

Leeszaal; van het Nut in de Wijde Steeg Amsterdam

Lezen in de nutsbibliotheek van de Wijde Steeg, circa 1930

Lezen in de nutsbibliotheek van de Wijde Steeg, circa 1930

Leeszaal van het Nut in school aan De sparrenweg Amsterdam

Leeszaal van het Nut in school aan De Sparrenweg Amsterdam

Kinderleeszaal van het Nut in het Koloniaal Instituut Amsterdam, circa 1930

Kinderleeszaal van het Nut in het Koloniaal Instituut Amsterdam, circa 1930

Kinderleeszaal van het Nut in het Koloniaal Instituut Amsterdam

Kinderleeszaal van het Nut in het Koloniaal Instituut Amsterdam

Afgeschreven boek uit Nutsbibliotheek voor kinderen aan de Wijdesteeg in Amsterdam

Afgeschreven boek uit Nutsbibliotheek voor kinderen aan de Wijdesteeg in Amsterdam

Titelblad van het boek ‘Godsdienstig en zedenkundig handboek voor gevangenen geschikt voor zon- en feestdagen’+ waarschuwing. Uitgegeven door de Maatschappij tot Nut van ‘Algemeen en afkomstig uit gevangenisbibliotheek Amsterdam. H.van Munster en Zoon , J.van der Hey en zoon, 1828. (Onderwijsmuseum Dordrecht, scan ontvangen van Cor den Boer)

Volksalmanak voor het jaar 1879. Uitgegeven door de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Eén van de talrijke almanakken gedrukt bij C.A.Spin & Co. (NHA, Heemstede collectie 6248K)

Het Amsterdamse Nutsgebouw bood tijdens de Eerste Wereldoorlog gemobiliseerde militairen gelegenheid te lezen.

Het Amsterdamse Nutsgebouw bood tijdens de Eerste Wereldoorlog gemobiliseerde militairen gelegenheid te lezen.

Nieuwsblad Nut, november 1912

Nieuwsblad Nut, november 1912

Ingang nutsbibliotheek Wijdesteeg Amsterdam

Ingang nutsbibliotheek Wijdesteeg Amsterdam

Kinderen lezend in nutsbibliotheek Wijdesteeg

Kinderen lezend in nutsbibliotheek Wijdesteeg

Nutsbibliotheek Wijdesteeg

Uitleen Nutsbibliotheek Wijdesteeg

Na de Tweede Wereldoorlog zijn onder het motto 'Our World United Through Books' zogenaamde 'treasure chests' ofwel schatkisten, beschilderd door Amerikaanse kinderen, met Engelstalige boeken gevuld uit de USA in het kader van de Marshallhulp aan Nederlandse openbare bibliotheken geschonken. Op bovenstaande foto's de aankomst van deze boekenkisten op het adres Wijdesteeg 4, 10 april 1946.

Na de Tweede Wereldoorlog zijn onder het motto ‘Our World United Through Books’ zogenaamde ‘treasure chests’ ofwel schatkisten, beschilderd door Amerikaanse kinderen, met Engelstalige boeken gevuld uit de USA in het kader van de Marshallhulp aan Nederlandse openbare bibliotheken geschonken. Op bovenstaande foto’s de aankomst van deze boekenkisten op het adres Wijdesteeg 4, 10 april 1946.

In de crisisperiode werden de jeugd-leeszalen van het Nut extra lang opengesteld

In de crisisperiode werden de jeugd-leeszalen van het Nut extra lang opengesteld

nut1

Mej. Annie C.Gebhard (geb. in 1883), de grote voorvechtstster van het openbaar bibliotheekwerk in Amsterdam; van 1928 tot 1948 directrice van OLB. In 909 begonnen als bibliothecaresse van de Amsterdamse Nutsbibliotheek, richtte zij in 1912 een bibliotheek voor kinderen op, waar later o.a. Annie M.G.Schmidt werkte.

Annie C.Gebhard in haar werkkamer van de openbare bibliotheek Amsterdam. In het gedenkboek ‘Amsterdammers en hun bibliotheek’ (2019) is een hoofdstuk gewijd aan de ‘legendarische Annie Gebhard’. In 1968 ontving ik bij haar thuis een albumpje met kaarten, knipsels en foto’s van boeken en bibliotheken. Oorspronkelijk afkomstig van mej.  E.M.van Wiechen (werkzaam in de openbare bibliotheek van Delft), in 1934 geschonken aan mej. Claudine Vinkenburg in Haarlem en door laatstgenoemde in 1949 aan mej. Gebhard gegeven.  Enkele van haar publicaties zijn: Catalogiseeren (Utrecht, 1923) en Openbare leeszalen en bibliotheken in Nederland (Amsterdam, 1941).

Prentbriefkaart uit 1937 van de nieuwe openbare bibliotheek in Johannesburg, Zuid-Afrika aan mej.C.Gebhard. Verzonden door ene Annie – een voornaam die in bibliotheekkring destijds veel voorkwam, zoals Annie M.G.Schmidt, Annie Moerkerken van der Meulen etc.

Nog een aan mej. Annie Gebhard in 1937 vanuit Johannesburg verzonden kaart

Eén van de publicaties v Annie C.Gebhard: Kinderboeken als vitamines. Tweede herziene druk. Amsterdam, Ploegsma, 1963

In januari 2019 verscheen het gedenkboek OBA 1919-2019: ‘Amsterdam en de Amsterdammers’, geschreven door Joosje Lakmaker (geboren in 1950 en na een langdurige ziekte op 23 april 2019 overleden) & Elke Veldkamp, met bijdragen van Tom van der Meer. Amsterdam, Wereldbibliotheek, 2019, 304 p. Een interessant boek met hoofdstukken gewijd aan o.a. de Nutsbiblotheek, de parkbibliotheekjes, directrice C.Gebhard, de Tribune-affaire, de vm. blindenbibliotheek, de winkelbibliotheken, het streven van directeur G.A.van Riemsdijk naar filialen in de hele stad verspreid, de nieuwe OBA, het beroepsbeeld, de ‘romanquaestie’, de oorlogsperiode, de openbare muziekbibliotheek, nieuwe OBA. Verder aandacht voor Annie M.G.Schmidt, Waldie van Eck, Celine Polak, Jo Josephus Jitta, Wim de la Court (van wie mij vooral is bijgebleven dat hij een nieuwe centrale buiten het centrum totaal niet zag zitten) etc. Toch mis ik een aantal zaken (groepfoto, foto van Den Uyl die de nieuwe bibliotheekuitbreiding aan de Herengracht opende) e.d. Evenals vermelding van een aantal steunpilaren van de laatste eeuw – van wie ik op afstand enkel de laatste halve eeuw heb gevolgd – zoals o.a. Sara Boerlage, Victorine van Schaick, Jantien Bouwers (filiaalhoofd Surinameplein), muziekbibliothecaris Huib Deetman (muziekbibliotheek), Elsbeth de Vlieger (filiaalhoofd Cinetol), Ytje Wolfsbergen etcetera. Ook had ik graag wat meer in de loop van de tijd op schrift gestelde reacties aan bibliotheekgebruikers (terug)gelezen.

Illustratie uit: ‘Amsterdammers en hun bibliotheek’, pagina 287.

Achter(stof)omslag van het boek ‘Amsterdammers en hun bibliotheek’.

Herinneringen van Mart Smeets (*1847), sportcommentator, in: Lezerskrant, april 198,2 , pagina 22

Amsterdamse bibliotheekherinnering van André Hazes (1951-2009), volkszanger (Lezerskrant, april 1092, pagina 31)

Murat Isik: ‘In de bibliotheek ben ik voor altijd veranderd’. Ronald Ockhuysen in Het Parool van 11 mei 2019: Murat Isik, winnaar vande Libris Literatuur Prijs, kwam als kind al in de bibliotheek in Zuidoost. In dat boekenpaleis ging voor mij een compleet nieuwe wereld open. Het was in de herfst van 1983. Ik was toen zes jaar. Tot haar grote schrik had mijn moeder op een ouderavond van mijn juffrouw te horen gekregen dat ik een flinke leesachterstand had en naar de bibliotheek moest om die weg te werken.  De volgende dag sleepte mijn moeder me mee naar de bibliotheek in Ganzenhoef, in de Bijlmer. Ik heb die voor mij in zoveel opzichten indrukwekkende gebeurtenis verwerkt in mijn roman ‘Wees onzichtbaar’. Daarin kampt de hoofdpersoon, Metin, eveneens met een leesachterstand en laat ik zien wat voor magische wereld hij betreedt wanneer hij voor het eerst de bieb bezoekt. 

Murat Isik en zijn bekroonde boek: ‘Wees onzichtbaar’

De bibliotheek van Ganzenhoef zat op een donkere en tochtige plek, onder het viaduct van de Bijlmerdreef waar het krioelde van de junks. Maar dat maakte me niet uit, want binnen zag ik overal boeken en ik mocht er zelfs vier uitzoeken en mee naar huis nemen. Dat was voor mij als zesjarige zo bijzonder. Uk had er natuurlijk nog niet de woorden voor als kleine jongen, maar ik voelde me op de een of andere manier bevoorrecht, het voelde als een geschenk. In dat boekenpaleis in de Bijlmer ging voor mij een compleet nieuwe wereld open, een wereld waarin ik mezelf kon verliezen. Daar ben ik voor altijd veranderd in een jongen die koortsachtig leest, en daar, op die plek, is ook de kiem gelegd voor mijn schrijverschap’ (…) ‘De bieb was de veilige haven van mijn jeugd. Op de middelbare school was ik lang niet op mijn plek. Ik was echt een buitenbeentje. Ik trok mij terug in de kleine schoolbibliotheek. Maar veel liever ging ik naar de bibliotheek op het Bijlmerplein (…)’.  

In de eerste gedrukte Nederlandsche Bibliotheekgids van 1913 met vermelding van enige tientallen bibliotheken in Amsterdam, ontbreekt nog de o.l.b., in tegenstelling tot de bibliotheek van ‘Geloof en Wetenschap’= de latere rooms-katholieke openbare bibliotheek. In de tweede editie van 1924 is de O.L.B.A., gesticht in 1919, wèl beschreven. Toen met naast de centrale 3 filialen en circa 40 wisselcollecties. Verder een Handelseconomische bibliotheek in bruikleen, een technische afdeling, muziekbibliotheek en Blindenboekerij

Tekeningen van interieur Ons Huis aan de Rozenstraat door Antoon Molkenboer, met linksboven de bibliotheek. [De Vereniging ‘Ons Huis’, een volkshuis voor de buurt (Jordaan), opgericht in  1891 ten behoeve van de ontwikkeling van de arbeidersklasse. heeft tot 1984 bestaan].

Vervolg Nederlandsche Bibliotheekgids. Tweede druk 1924

Courantenzaal olb Amsterdam in 1920 (Spaarnestad fotoarchief)

Slot O.L.B.A. in Nederlandsche Bibliotheekgids 1924, pagina 25.

Dr. T.P. Sevensma (1879-1966). De geboren Fries Tietse Pieter Sevensma werd in 1919 benoemd als eerste directeur van de openbare leeszaal en bibliotheek van Amsterdam aan de Keizersgracht, inclusief een handelseconomische afdeling, waarmee hij voordien in Rotterdam ervaring had opgedaan. In 1924 werd hij bovendien directeur van de Universiteitsbibliotheek Amsterdam. In 1928 gaf hij beide functies op om de bibliotheek van de Volkenbond in Genève op te zetten. Van 1929 tot 1958 was Sevensma  secretaris van de International Federation of Library Assiciations (IFLA). Van 1938 tot zijn pensionering in 1958 vervulde hij de functie van hoofdbibliothecaris van de Rijksuniversiteit Leiden.

Deel van bericht over opening nieuwe openbare leeszaal en bibliotheek in Amsterdam, Keizersgracht 444-446, waarbij er op gewezen wordt dat de hoofdstad feitelijk al in 1851 een openbare leeszaal werd gesticht aan het Koningsplein (Algemeen Handelsblad, 8-2-1959)

(Algemeen Handelblad, 8-2-1959)

Al in 1919 waren er plannen voor wijkbibliotheken in de stad. De crisisjaren verhinderden uitvoering van veel plannen. Onder het directoraat van G.A,van Riemsdijk (1948-1964) zijn acht filialen gesticht (Algemeen Handelsblad, 8-2-1959)

Nog in het jaar van de opening is een speciale Handels-Economische afdeling geopend die lange jaren veel gebruikers van dienst is geweest (Algemeen Handelsblad 24-9-1919)

Interieur van de Handels-Economische bibliotheek in de olb Amsterdam omstreeks 1935

Jongen lezend in ‘De krant van Kees’ door Leonard Roggeveen

Inlichtingenbibliotecaresse olb Amsterdam, 1952 (uit: Ter verlichting van het gewicht der jaren. Amsterdam, 1997, pagina 99)

Directeur G.A. van Riemsdijk van 1948-1964 met papier en pen aan het werk

De in 1970 in de vaart genomen Boekenboot, aangelegd in de gracht voor het hoofdgebouw aan de Keizersgracht, het vroegere bankiershuis van Hope & Co.

Premier drs.J.M.den Uyl voor de door hem verrichte opening van de nieuwe bibliotheek nog druk notities makende.

Het gebouw van de sinds 1977 [tot 2007] nieuwe bibliotheek aan de Prinsengracht 587. Tegenwoordig na een verbouwing in gebruik als Hyatt Andaz Hotel

Gevel van voormalig bibliotheekfiliaal in de Watergraafsmeer, in 1926-1928 gebouwd onder architectuur van Dick Greiner (Erfgoed)

In 1970 is – uniek in de wereld – een jeugdboekenboot in de vaart genomen bij de OBA Amsterdam (Het Parool, 18-12-1970). Als gevolg van bezuinigingen sneuvelde deze service in 1984.

Foto van de Amsterdamse boekenboot in de Keizersgracht in volle glorie, 1970

Directie en hoofden van de bibliotheekfilialen op de binnenplaats van de centrale bibliotheek na de laatste gezamenlijke vergadering in 1988 (uit: René Zwaap, Een nobel bedrijf; vijfenzeventig jaar Openbare Bibliotheek Amsterdam 1919-1994′(1994, pagina 46). Op de voorste rij van links naar rechts: Ada Lowie (Bos en Lommer), Jantien Brouwers (Roelof Hartplein, daarvoor Surinameplein), Irene de Vries (Holendrecht/Reigersbos), Leo Willemse (Hagedoornplein), Josine van den Berg (hoofd Onderwijsdienst), Miep van Baar (Buitenveldert, plv. hoofd), Ida van Benten (Kinkerbuurt), Wim de la Court (directeur – van 1964 tot 1988, overleden in 2006), Marieke Wegbrans (beleidsmedewerker), Frans de Beer (Duivendrecht), Christine Brandhorst (Spaarndammerbuurt), Ytje Wolfsbergen (hoofd  Voorlichting/PR). Bovenste rij: v.ln.r.: Corrie Moons (Osdorp), Els Verhagen (Bijlmermeer), Katja Daams (secretaresse), Conny Versteegen (Molenwijk), Els van Staveren (plv., maar waarvan, daarboven net zichtbaar: Rina van Duinen (Pintohuis), Lydia van Duijn (Slotervaart), Hanneke Maassen (Surinameplein), daarachter Rob Visser (Banne Buiksloot), Corien Tetteroo (Bertelmanplein), Wilma Laqueuille (Transvaal), Hans van Velzen (directeur vanaf 1988), José Hanskamp (Diemen), Fons Bouthoorn (hoofd Invaldienst), Adrie Arends (Indische Buurt). Ontbrekend op de foto: Elsbeth de Vlieger (Cinetol/Coöperatiehof), Harry Geeraths (Nieuwendam), Jet Brummelhuis (Buitenveldert). Ook niet daarop voorkomend toenmalig adjunct-directeur Paul den Hoed.  Met dank aan Leo Willemse [‘Seit 1973 Bibliothekar mit Leib und Seele ‘- Blog Stadtbibliothek Köln]. 

Eén van de filialen van de OBA, bovenstaand aan het Roelof Hartplein sinds 1937

OBA aan het Oosterdok in aanbouw, 2006

Trotse Amsterdammers na de officiële opening van de OBA aan het Oosterdok. Van links naar rechts: een zojuist geridderde directeur Hans van Velzen, wethouder Caroline Gehrels en burgemeester Job Cohen

Grote drukte op de openingsdagen 7 en 8 juli 2007 toen duizenden Amsterdammers de nieuwe hoofdbibliotheek van Amsterdam kwamen bewonderen.

De Centrale Openbare Bibliotheek sinds 2007 , een creatie van de in 1949 in Heerlen geboren architect Jo Coenen.

Jeugdafdeling OBA

Kijkje in de jeugdbibliotheek van de OBA

OBA 100 jaar en 100 dagen feest

Kleine selectie van literatuur  over de geschiedenis van de Openbare Leeszaal en Bibliotheek Amsterdam. de OBA: – De openbare leeszaal en bibliotheek Keizersgracht 444-446. 1919; – Nieuw gebouw centrale bibliotheek Amsterdam. 1977; – Keizergracht 444 afscheid van een bibliotheekgebouw. 1990; – Vijfenzeventig jaar Openbare Bibliotheek Amsterdam, een nobel bedrijf 1919-1994; Jo Coenen & Co. Openbare Bibliotheek Amsterdam. 2007.

Bij de opening van openbare leeszaal en bibliotheek, Keizersgracht 444-446, verscheen in 1919 een gedenkuitgave van 71 pagina’s. Het bestuur bestond uit 16 personen. Het personeel telde de volgende 11 personen: dr.T.P.Sevensma, directeur-bibliothecaris; mej.Annie C.Gebhard, adjunct-bibliothecaris, P.Stroband, assistent-bibliothecaris, de volgende assistentes: mw. M.Croiset v.d.Kop-Croiset, mej.B.A.Greve, mej.P.E.Berkman, mej. A,van Rijn, mej.L.Broekman. Ten slotte P.L.Oosterling, portier-concierge en A.Titzing, binder. Ook de voorgeschiedenis van de openbare leeszaal in Nederland en van Amsterdam komen ter sprake. Al in 1851 is door jonkheer mr.Jer. de Bosch Kemper aan het Koningsplein  een openbare leeszaal gesticht. In 1908 volgde de volksbibliotheek van de Maatschppij tot Nut van ’t Algemeen, uiteindelijk opgegaan in de olb. Onderstaand foto’s van het gebouw en interieurafdelingen

Voorgevel van de openbare leeszaal en bibliotheek in 1919, het vroegere bankiersgebouw van de firma Hope & Co.

Algemene leeszaal olb Keizersgracht 1919

Couranten- en tijdschriftenzaal Keizersgracht 444-446, Amsterdam in 1919

Boven inlichtingenbureau en cataloguskamer en onder directeur dr.T.P.Sevensma in zijn werkkamer van de openbare leeszaal en bibliotheek aan de Keizersgracht in Amsterdam, 1919

Trap en toegang uitleenboekerij + gedeelte van het uitleenbureau. 1919

Technische afdeling van de openbare leeszaal en bibliotheek in 2019

Openbare muziekbibliotheek olb Amsterdam in 2019

Mejuffrouw Annie C.Gebhard bij haar afscheid in 1949. Zij kreeg bij die gelegenheid een bundel aangeboden ‘Uit de Leeszaalwereld’ met bijdragen van E.de Clercq (korte levensbeschrijving), G.A.van Riemsdijk (over boekselectie – hij werd haar opvolger), E.M.Damen (over Centrale en filialen), H.J.Kluit (jeugdbibliotheekwerk) P.E.Berkhout (inlichtenbureau), A.van der Feen (over technische literatuurvoorziening), J.R.le Cosquino de Bussy (muizekbibliotheken) en J.van Breemen (braillebibliotheek).

Centrale bibliotheek en zes filialen van de openbare bibliotheek Amsterdam omstreeks 1930 (uit: Geschiedenis der leeszaalbeweging in Nederland. Gedenkboek door dr.H.E.Greve, 1933).

Vooromslag brochure Nieuw gebouw centrale bibliotheek Amsterdam Prinsengracht; door architect ir.R.F.L.Nord (Architectenbureau G.de Klerk Amsterdam) 1977.

Geveltekeningen gebouwen Prinsengracht 587 en Keizersgracht 444

Gezicht op krantenzaal vanaf de eerste verdieping, Prinsengracht 587 (1977)

Vooromslag van in 1994 verschenen fotouitgave: ‘Vijfenzeventig jaar Openbare Bibliotheek Amsterdam; een nobel bedrijf 1919-1994’.

De Technische bibliotheek van de olb beschikte over een tekenafdeling

Catalogus- en inlichtingenkamer van de olb omstreeks 1920

De vroegere algemene leeszaal van de centrale bibliotheek Amsterdam

In de courantenzaal van de bibliotheek kon men zowel staande als zittend lezen (1932)

Directeur H. de la Court bij de gerenoveerde filiaalbibliotheek aan het Roelof Hartplein met rechts wethouder Evert van der Wall (Beeldbank stadsarchief Amsterdam)

Vooromslag boekje Jo Coenen: Openbare Bibliotheek Amsterdam, 2007

Illustratie binnenzijde publicatie nieuwbouw OBA door Jo Coenen, 2007

Reclamezuil OBA van Edfirst. = Overslag Bedrijf Amsterdam, voor sommigen echter Openbare Bibliotheek Amsterdam

In 2004/2005 veilde Bubb Kuyper het merendeel van de Biblioteca Didina Pinguina, de bibliotheek van Boudewijn Büch. In drie banden verschenen. De Openbare Bibliotheek Amsterdam kocht enkele series boeken op het gebied van bibliotheken. Daarvan verscheen in 2005 een catalogus. Bovenstaand het vooromslag. Als inleiding is een artikel van Louis Schouten gepubliceerd: Op zoek naar een ex-libris. De boeken werden in twee  houten kasten in de openbare ruimte uitgestald, maar zijn intussen naar elders verhuisd.

Sinds 2018 bevinden zich in het OBA gebouw liefst drie horecagelegenheden – méér dan in enig ander bibliotheekgebouw op het westelijk halfrond, namelijk Vapiano, een Italiaans selfservicerestaurant, op de zevende etage voorheen La Place, tegenwoordig Babel en beneden, gerund door Vermaat, een OBA café Eet en Drinkt, zie bovenstaande foto.

Minicard uit 2007. Met anno 2019 drie restaurants in het gebouw dreigt de horeca de bibliotheek te overvleugelen.

verhalen1

Verhalen rond het IJ; lezingenserie in OBA  door Thomas Rosenboom, Nelleke Noordervliet en Kees van Beijnum

Pasje openbare bibliotheek Amsterdam OBA

OBA honderd jaar in 2019 met talrijke festiviteiten

Vooromslag MUG Magazine februari 2019

OBA 100 jaar 1919-2019

Fotoblad centrale bibliotheek en filialen in Amsterdam. Uit: Gedenkboek Geschiedens der leeszaalbeweging in Nederland; door dr.H.E.Greve. ‘s-Gravenhage, Centrale Vereeniging voor openbare leeszalen en bibliotheken, 1933, pagina 133.

In de loop van de tijd verzamelde ik zo’n 75 prentbriefkaarten met afbeeldingen van openbare bibliotheken in Amsterdam. Onderstaand een selectie

Centrale openbare bibliotheek aan De Keizersgracht 444-446 (voormalig bankgebouw van Hope & Co), kaart ontvangen van directrice mej. Annie C. Gebhard.

Entree openbare leeszaal en bibliotheek, Keizersgracht Amsterdam

Prinsengracht 587: Openbare bibliotheek van 1977 tot 2007

Vooromslag van catalogus: De bibliotheek Boudewijn Büch over verworven boeken gewijd aan bibliotheken uit de verzameling Büch in de OBA, 2005. Met een bijdrage ‘Op zoek naar een ex libris’ door Louis Schouten.

Affiche 16e internationale Boudewijn Büch Gaf 10 december 2017 met voordrachten van o.a. Frank Divendal en Jan van Hereweghe

Affiche Carmiggelt middag, 7 oktober 2001, in de bibliotheek aan de Prinsengracht 587 met medewerking van Fred Berendse (voorzitter Godfried Bomans Genootscha), Theodor Holman (journalist, schrijver), Martin Ros (uitgever, schrijver), Liesbeth van der Sluis (voortdrachtskunstenares)  en Kees Sorgdrager (presentator, journalist)

Bomansdag in de OBA, 17 november 2013 met o.a. kinderboekenschrijver Jacques Vriens, biograaf Gé Vaartjes en actrice/schrijfster Annemarie Oster

Peter Pontiac – Comix, hotpix & tragix tentoonteling in OBA, 2012

Eigentijds OBA affiche. 2018

Interieur vroegere leeszaal in bibliotheekgebouwtje Coöperatiehof, in 1928 ontworpen door Piet Kramer (Amsterdamse School), vandaag de dag in gebruik als kantoor

Twee ansichtkaarten van Gebouwtje Oosterspeeltuin met leeszaal en bibliotheek (straatzijde en interieur)

Ansichtkaart van de bibliotheek ‘Geloof en Wetenschap’ Herengracht 415 Amsterdam, waar sinds 1931 de rooms-katholieke openbare bibliotheek was gevestigd – opgeheven/gefuseerd met de OBA in 1970. A.M.J.Tieken was directeur en werd bibliothecaris in Beverwijk [De sociëteit Geloof en Wetenschaop was overigens al in 1983 opgericht en een aparte Heerenbibliotheek en Damesbibiotheek daarin gevestigd, in 1905 geopend].

Gesloten uitleen in de rk openbare leeszaal en bibliotheek aan de Herengracht in Amsterdam, 1933

Leeszaal in room-katholieke openbare bibliotheek aan de Herengracht, 1936

Informatie uit ENSIE (Eerste Nederlandse Systematische Encyclopede)

Twee oude ansichten van bibiotheek over het Y, Meidoornplein Amsterdam-N. Architect Van der Pek 1919-1920.

Van het voormalige bibliotheekfiliaal aan de Kometensingel, 1926-1928 gebouwd in tuindorp Oostzaan zijn liefst 12 verschillende prentbriefkaarten verzameld. Twee daarvan afgebeeld, Op de achterzijde van bovenste kaart staat vermeld: ‘1933-1983. De openbare bibliotheek in Tuindorp Oostzaan viert feest dit jaar. Onze bibliotheek werd in 1923 als tweede filiaal in Amsterdam geopend en is nu na 60 jaar nog steeds springlevend. Een heuglijk feit, at we samen met U willen vieren op donderdag 10 juni tussen 4 en 7 uur. U bent van harte welkom op ons filiaal, Kometensingel 211.’ [In 1960 heeft deze bibliotheek te maken gehad met ernstige waterschade als gevolg van een overstroming]

rentkaart D.Greiner. Openbare leeszaal en bibliotheek Betondorp Amsterdam 1924-1928

In 1932 is in de Watergraafsmeer (Betondorp) aan de Brink bovenstaand bibliotheekfiliaal gebouwd onder architectuur van D.Greiner [Het gebouw met de 2 torentjes, een achitectonisch monument].Tegenwoordig in gebruik als Brinkhuis.

Interieur leeszaal bibliotheek aan het Hoogendorpplein

Voormalige bibliotheek Coöperatiehof, in 1928 ontworpen door Piet Kramer m.m.v. Jan Tapman en Peter Alma (Amsterdamse School)

Het Nieuwe Huis aan het Roelof Hartplein, in 1928 ontworpen door Barend van den Nieuwen Amstel. Sinds 1937 is de benedenverdieping ingericht als filiaal van de openbare bibliotheek

lezende kinderen in jeugdbibliotheek de Wijde Steeg, Amsterdam, 1942

Uitleenbalie in centrale bibliotheek Keizersgracht Amsterdam, circa 1952. Links mej.I.Reynen en rechts mej. Ans Schonebaum.

Cinetol bibliotheekfiliaal,Tolstraat Amsterdam, In 1927 onder architectuur van J.A.Brinkman en L.G.van der Vlugt gebouwd als theosofisch centrum, later als bioscoop aangewend en sinds 1985 OBA wijkbibliotheek. (foto Tim Killiam)

Interieur bibliotheek Cinetol Amsterdam

Interieur bibliotheek Buitenveldert Amsterdam, 1966

Interieur bibliotheekfiliaal met jeugdafdeling aan het Surinameplein Amsterdam, 1962

Interieur bibliotheekfilliaal Osdorp, 1965

Openbare bibliotheek in wijk Osdorp Amsterdam

Openbare bibliotheekfiliaal in de wijk Bos en Lommer

Interieur bibliotheek Bos en Lommer, 2005

Bibliotheekfiliaal Slotervaart Amsterdam

Filiaal openbare bibliotheek Waterlandplein, Amsterdam-Noord (1967)

Bibliotheekfiliaal Duivendrecht

Bibliotheek OBA aan het Javaplein (Indische Buurt)

Entree OBA De Hallen

OBA De Hallen Belcampo

Voormalige openbare bibliotheek in Huis de Pinto, Amsterdam

Huis De Pinto in de St.Antoniebreestraat 69 (rijksmonument) , was een aantal jaren filiaal van de OBA, tegenwoordig cultureel literair centrum.

ansicht van strandbibliotheek in Blijburg/IJburg OBA, 2007

Centrale Openbare Bibliotheek aan de Oosterdokskade sinds 7 juli 2007

Centrale OBA sinds 2007, Oosterdokskade 143, ontworpen door Jo Coenen

Ansichten OBA circa 2008(boven van A.van Praag, onder van Olaf Hirsch)

Bij gelegenheid van 100 jaar openbare bibliotheek Amsterdam is in 2019  een setje kaarten met herdruk van 5 oude taferelen verschenen

Parkbibliotheek voor de jeugd

Links: boeken voor jongens circa 1950 en rechts boekbestellers van de Openbare leeszaal en Bibliotheek Amsterdam

Boven: meisjes in bibliotheekfiliaal Roelof Hartplein (E.P.van Zachten, 1959) en onder: ingang Jeugdleeszaal  aan de Amstel

Ansichten uitgegeven door OBA (Olaf Hirsch)

Intermezzo: In Het Achterhuis, dagboekbrieven van 12 juni 1942 – 1 augustus 1944 door ANNE FRANK komt de Amsterdamse openbare bibliotheek enkele keren voor, op de pagina’s 168, 193 en 215

Vooromslag boek Het Achterhuis, door Anne Frank

Uit: Het Achterhuis, pagina 168

Anne Frank: Het Achterhuis, pagina 193

Het Achterhuis, pagina 215.

Rooms-katholieke openbare lees en bibliotheek Amsterdam (1930-1970)

Stichting van de eerst Rooms-katholieke openbare leeszaal en bibliotheek aan de Herengracht in Heemstede 1930 (De Tijd, 3-12-1930)

Eerste directrice van de RKOLB Amsterdam, Herengracht 415, was mej. E.M.Damen (De Tijd, 4-1-1931)

Opening filiaal R.K. bibliotheek aan de Obrechtstraat in Amsterdam (De Tijd, 19-2-1930)

Logo van r.k. openbare leeszaal en bibliotheek St. Augustinus, Obrechtstraat 36 in Amsterdam

In 1970 telde de stichting rooms-katholieke openbare leeszaal en bibliotheek Amsterdam 8 filialen. In dat jaar had een fusie plaats met de algemene openbare leeszaal en bibliotheek (OBA) Bericht uit Het Parool van 4 augustus 1971

Vooromslag Bibliotheek special 13/4, 7 juli 2007. Start nieuwe bibliotheek Amsteram

Selectie van promotiekaarten OBA

Reading is sexy. oba.nl

Vooromslag Bibliotheek special 13/4, 7 juli 2007

Amsterdam Wereldboekenstad 23 april 2008 – 22 april 2009. Op de foto’s Spinoza, Anne Frank en Annie M.G.Schmidt

Expositie in OBA: illustraties van Marit Törnqvist

OBA90 Door de Openbare Bibliotheek Amsterdam bij gelegenheid van het 90-jarig bestaan uitgegeven verhalen- en dichtbundel met werk van Robert Anker, Tsead Bruinja, Mensje van Keulen, Maarten ’t Hart, David de Poel, Frans Pointl, Diana Ozon, Hella Haasse, D.Hooijer, Jowi Schmitz, Richard de Nooy, Erika Veld, Marije en Merel Wessels, Toto Ardu en Ezra de Haan. Met een naschrift van uitgever-schrijver Guus Bauer,

PBA live. Radio-talkshow met live muziek. radio5

Amsterdam eerst Herman Brood woensdag 11 juli 2007 OBA

Gedichtendag 2009 met vers van Tip Marugg (1923-2006) OBA

La Place restaurant vanaf 7 juli 2007 op de zevende verdieping van de OBA. Anno 2019 is hier restaurant BABEL gevestigd.

Boekerpas; Leen en Spaar! OBA

In 2011 is in de OBA bij gelegenheid van Annie M.G.Schmidts 100ste geboortejaar veel aandacht besteed aan de schrijfster

Vanaf Nu: Elke maand in de Uitkrant: alle activiteiten van de OBA in een apart OBA-journaal

Sinterklaas vertel- en meezingprograma met Doewertje Blok en Floor Minnaert OBA

Simone van der Vlugt over haar nieuwste literaire thriller Herfstlied in OBA

Obachine = App waarmee kinderen hun eigen zoekmachine kunnen samenstellen

Mini Masterclass rond 100 jaar Les Ballets Russes OBA

Job Cohen nieuwe voorzitter Raad van Toezicht. Voorzijde van Openbare Bibliotheek Amsterdam Nieuws Personeelsblad nr.1 – jan.2013. In 2022 opgevolgd door Lodewijk Asscher

Voorleesuurtje voor kinderen vanaf 3 jaar, Centrale Bibliotheeek jeugdetage woensdag en zaterdag vanaf 15.00 uur. OBA

HET MUIZENHUIS VAN KARINA SCHAAPMAN IN JEUGDBIBLIOTHEEK OBA

Kaart Muizenhuis van Karina Schaapman in jeugdafdeling OBA

Het muizenhuis van Karina Schaapman in de jeugdbibliotheek OBA

Vooromslag van het prentenboek van het Muizenhuis Sam & Julia en het circus

Titelblad van het boek bedacht, gemaakt en geschreven door Karina Schaap door Karina Schaap

schaapman

In haar nieuwe boek HET MUSEUM heeft Karina Schaap zich laten inspireren door historische bibliotheken

Toelichting bij uitstalling werk van El Pintor in jeugdafdeling OBA Amsterdam, juli 2019

El Pintor uitgestald ik jeugdafdeling OBA

Werk van Jacob Kloot (1916-1943 in Sobibor vermoord) en Galinka Ehrenfest (1910-1979), dankzij Linda Horn in 2019 opnieuw tot leven gebracht in OBA Amsterdam Oosterdok tentoongesteld.

Voorzijde van begin 2007 uitgegeven flyer met impressie van de nieuwbouw op het Oosterdokseiland

Achterzijde flyer uit 2007 met vermelding van alle wijkbibliotheken en openingstijden

Boomerang kaart voor bibliotheek Amsterdam, 2010, ontwerp Jim Handstede

De vlag uit voor 100 jaar OBA in 2019

In de jeugdbibliotheek van de OBA Oosterdok kun je zowel liggend, zittend als staande lezen.

Geografische spreiding van openbare bibliotheken Amsterdam in 2019 met naast de centrale aan het Oosterdok in totaal 26 OBA filialen: Banne, Bijlmermeer, Buitenveldert, Bos en Lommer, CC Amstel, Diemen, Duivendrecht, hotspot Ganzenhoef, Geuzenveld, De Hallen, IJburg, Javaplein, Linnaeus, Mercatorplein, Molenwijk  Olympisch Kwartier, Osdorp, Ouderkerk, Van der Pek, Reigerbos, Roelof Hartplein, Slotermeer, Slotervaart, Spaarndammerbuurt, Staatsliedenbuurt, Waterlandplein.

Famke de Vries (30) werkzaam bij de OBA in Noord. In: Uitkrant, Iamsterdam zomer 2019, pagina 35.

Nieuwe brochure: Welkom in OBA Oosterdok

Vervolg Welkom in ONA Oosterdok

Services OBA Amsterdam

de OBA: 28 locaties in de stad

OBA zomertheatertoer! (MUG Magazine juli 2019)

Een van de panelen gewijd aan 100 jaar o.b. Amsterdam. Bij een bezoek 21 juli 2019 waren de vitrines in de expositieruimte maagdelijk, die hadden mooi kunnen worden gevuld met memorabilia gewijd aan 100 jaar bibliotheekwerk

Halve vooromslag van een eenmalige krant OBA 100 jaar uitgegeven door Het Parool met meningen van enkele medewerkers en bezoekers

Vervolg vooromslag met meningen van medewerkers en bezoekers. De speciale uitgave van dagblad Het Parool bevat verder o.a. interviews met Marcella Perdok en Murat Isik, een artikel: ‘Niet alleen boeken, ook workshops’, het huis van de Buurt de OBA Bijlmerplein, een bijdrage over een wekelijke bijeenkomst Ouderen in de Wijk, een column van Massih Hutak en een artikel met mw. Carla Josephus Jitta, wier beide Joodse ouders werden vermoord in Sobibor. Ten gevolge van het eeuwfeest is het OBA Josephus Jitta Fonds in het leven geroepen bedoeld voor projecten met kinderen die een leerachterstand hebben.

Boekenleggers met poezen uitgesteld tijdens een tentoonstelling in Amsterdam, maart 2015 (Frank Divendal)

(MUG Magazine juli 2019, pagina 19)

Bladwijzer uit circa 1930

In 2019 ontving ik van Dick Kolstee uit Eindhoven veen paarhonderd boekenleggers van Nederlandse en buitenlandse bibliotheken, ter aanvulling van de meer dan 1.000 bladwijzers over dit motief al in mijn bezit. De meeste zijn afkomstig van openbare bibliotheken in Leiden, Tilburg, Eindhoven, Tilburg, Rotterdam en Den Haag. Amsterdam is pas relatief laat begonnen met de uitgifte van boekenleggers als reclamemiddel. Onderstaand een selectie, aangevuld met leeswijzers van mw.Denny Post en Frank Divendal, later nog uit te breiden.

Vier recente boekenleggers van de OBA Amsterdam, o.a. Guus Bauers Zomerlezen, 2 september 2007 Joost Zwagerman; codeteam

Boekenlegger uitgegeven bij gelegenheid van 75 jaar openbare bibliotheek Amsterdam, in 1994

Links: oproep van de OBA om te gaan stemmen en rechts Bibliotheek Pintohuis 25 jaar met een citaat van Jorge Luis Borges

Bladwijzers van OBA Amsterdam

Boekenleggers van OBA Junior en OBA bibliotheek Diemen

Gratis lidmaatschap van de Openbare Bibliotheek Amsterdam tot 19 jaar

Drie boekenleggers van OBA: gratis lidmaatschap tot 19 jaar, IDFA documentaires; tentoonsteling in Amsterdam Historisch Museum.

Boekenleggers met propaganda voor de openbare bibliotheek Amsterdam

Meisje  toont de OBA-boekenwijzer, 2017

OBA 100 jaar /100 dagen feest

Aanvulling boekenleggers OBA van Denny Post (Zoetermeer)

boekenleggers OBA, o.a. van 75 jaar.

boekenlegger: Op zondagmiddag naar de bibliotheek, 1977

4 boekenleggers van de openbare bibliotheek Amsterdam, o.a. over nieuwe sirene netwerk gemeente Amsterdam.

4 bladwijzers oba

4 boekenleggers, o.a. van ‘Aan ’t werk?’, ‘Zoek je werk?’en Kosten Bibliotheekpas 1990

4 boekenleggers, o.a. ‘AMSTERDAM Uw favoriete stad? en ‘Open op zondag’.

Diverse boekenleggers openbare bibliotheek Amsterdam

Boekenleggers OBA, o.a. van Marokkaanse culturele week in de openbare bibliotheek en ‘De bibliotheek moderniseert: automatiseringssysteem…’.

Bladwijzer:jaarprogramma in oba Prinsengracht

Boelenlegger: Bibliotheekdienst voor ouderen en gehandicapten (BDO)

4 boekenleggers OBA, o.a. Gedichtendag

Boekenlegger: Maak kennis met internet

5 boekenleggers, o.a. van Bibliotheek Pintohuis 25 jaar, en Olympiscge Spelen 2004 wedstrijddagen

4 bladwijzers: Nederland Leest en Gedichtendag

bekenlegger met vers Ode aan het boek van Adriaan Jaeggi, stadsdichter van Amsterdam OBA

Boekenlegger: Amsterdam uw favoriete stad? Dan is ‘Ons Amsterdam’ uw blad!..

4 boekenleggers oba, o.a. van jeugdafdeling en jeugdtheaterprogramma in de bibliotheek Prinsengracht

Boekenlegger: ‘Olie en onrecht in Nigeria’, fototentoonstelling in de openbare bibliotheek, Oosterdokkade 154

Boekenleggers oba: Wist jij dat je tot 19 jaar gratis lid kunt worden van de OBA?

Vervolg boekenleggers OBA uit de collectie van Frank Divendal (Alkmaar)

3 boekenleggers, o.a. van tentoonstelling ‘Tijd van leven’ in Amsterdams Historisch Museum, 1993.

Boekenleggers OBA, o.a. van tentoonstelling Hongerwinter en bevrijding in Amsterdam (Amsterdam Historisch Museum)

4 bladwijzers OBA, o.a. Pas op! Zakkenrollers

Boekenleggers OBA, o.a. advies om te gaan stemmen

Boelenleggers OBA Amsterdam

Bladwijzers OBA Openbare Bibliotheek Amsterdam

3 boekenleggers, o.a. betreffende zondagopenstelling

Boekenleggers: rechts: tentoonstelling Nederlandse Gebarentaal, mei 1991

3 boekenleggers: 75 jaar openbare bibliotheek 1994;  openbare bibliotheek Amsterdam voor het lenen  en gebruiken van Compact-discs, grammofoonplaten, cassettes, kranten, tijdschriften; OBA centrum van Kennis en Cultuur

3 boekenleggers: overzicht vestigingen;  Bibliotheekfiliaal Reigersbos; Zoek je werk? Manpower

2 bladwijzers met verzen uit bundel ‘Jij bent de liefste’ (Hans en Monique Hagen) en van Robert Burns

Ommezijde bladwijzer

Bladwijzers met gedichten van Herman Gorter  en K.Schippers

Boekenlegger tentoonstelling ‘Sporen van S.Carmiggelt. 1989 openbare bibliotheek Prinsengracht

Boekenlegger met oproep mee te spelen met de OBA kennisquiz en vers ‘Ode aan het boek’ door Adriaan Jaeggi

Boekenleggers Jeugdtheaterprogramma oba

Boekenlegger met propaganda voor jeugdafdeling oba

rechts bladwijzer 1962 1982 20 jaar openbare bibliotheek Osdorp

Boekenleggers: Hoera OBA 97 jaar + Rijksbezuinigingen 2 maart 1985 met als gevolg sluiting van zes bibliotheekfilialen

Boekenlegger OBA

2 boekenleggers: Gratis lid worden van de OBA? / Nederland leest 19 oktober t/m 17 november 2007 met aanbieding van ‘De gelukkige klas’ van Theo Thijssen.

Keerzijde boekenlegger: Nederland Leest

Boekenleggers: OBA-kennisquiz en Gedichtendag 25 januari 2007

Boekenleggers OBA  en vers ‘Zwijgende man’ van Bernlef

Boekenleggers: ‘Verlengen en reserveren via internet’ + IDFA

Keerzijde van voorgaande boekenleggers

3 boekenleggers: Bibliotheek Bos en Lommer; Euro 2004; Olie en onrecht in Nigeria

Keerzijde voorgaande bladwijzers

3 boekenleggers: IDFA; ‘Getekende Dialoog’ n.a.v. beeldtaal Willy Looyen in bibliotheken Amsterdam Zuidoost; wereldkampioenschap voetballen 2006

Keerzijde voorgaande boekenleggers

Boekenleggers: Sprookjesdagen (jeugdtheaterfestival in de Kinderboekenweek); ‘De grootste collectie kippenvel in Nederland’; Boekenpret (met illustratie van Arjo Mutsaers)

boekenleggers OBA (o.a. Mercatorplein)

Boekenleggers openbare bibliotheek Amsterdam

Boekenleggers OBA Amsterdam

Boekenleggers openbare bibliotheek Amsterdam

Bladwijzers OBA Amsterdam

Boekenleggers bibliotheek Amsterdam

Boekenleggers openbare bibliotheek Amsterdam

Bladwijzers OBA Amsterdam

Boekenleggers openbare bibliotheek Amsterdam

Openbare Bibliotheek Amsterdam

Bladwijzers openbare bibliotheek Amsterdam

Boekenleggers openbare bibliotheek Amsterdam

Boekenleggers OBA: ledenwerving

Boekenlegger uitgegeven bij gelegenheid van 100 jaar Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA)

Sticker Openbare Bibliotheek Amsterdam OBA

Sticker OBA

Muismat OBA: Ode aan het boek; door Adriaan Jaeggi

Muismat Openbare Bibliotheek Amsterdam. ‘De Geest’, tekst van BLOF

Keerzijde van voorgaande bladwijzers; onderaan: mededeling over fietsenstalling op het Oosterdokseiland.

Hartelijk bedankt vrienden

Amsterdam, 7-7-2014 Openbare Bibliotheek Amsterdam. Hans van Velzen

Bibliotheekmuseum bezit een honderdtal promotiekaarten van de OBA. Onderstaand een kleine selectie

baldwijzer oba codeteam

Poëzie op zondag OBA 2020 Mischa Andriessen 17 mei 2020

Poëzie op zondag OBA voorjaar 2020Vrouwke Tuinman, 23 februari 2020

Vervolg Poëzie op zondag voorjaar 2020 Remco Ekkers, zondag 22 maart 20102 en Esther Jansma zondag 19 april 2020

OBA Poëzie schrijven

Promotiekaarten: Reading is sexy en I love reading OBA Amsterdam

Verhalen rond het IJ en Voorlezen is groeien met boeken! OBA Amsterdam

OBA live radio-talkshoe en Ben jij al lid van de OBA?

Amsterdam eert Herman Brood 11 juli 2007 en bibliotheek aan de Oosterdokskade 143 7 dagen per week geopend van 10.00 – 22.00 uur

Voorleesuurtje en OBA live elke werkdag 19.00 – 21.00 uur radio-talkshow met live muziek

Vers van TIP MARUGG (1923-2006) OBA Amsterdam

Nederland Leest OBA Amsterdam 2020

Boekenleggers OBA Amsterdam

Boekenleggers Openbare Bibliotheek Amsterdam

Tip Marugg (1923-2006). Antilliaans schrijver en dichter OBA

V.l.n.r. Bart Chabot, Xandra Brood en Jules Deelder, bij opening van de Herman Brood zaal in OBA (Bibliotheek special 13/4, 7 juli 2007, pagina 20)

Vooromslag van ‘5 jaar Centrale Bibliotheek Amsterdam’. 2012 Met illustraties van de aanwezige borstbeelden van Simon Vestdijk (door Pieter d’Hont), W.F.Hermans(door Sylvia Willink Quiël) , Simon Vinkenoog (door Jeroen Spijker)en Simon Carmiggelt (door Erwin de Vries).

Ode aan de oba, 2007. Samengesteld door David de Poel met bijdragen van Adriaan Jaeggi, Guus Bauer, Gerrit Komrij, Theodor Holman, Frans Pointl, David de Poel, Boudewijn Büch en Herman Koch

07 + 07 = 14. 7 jaar Bibliotheek Centrale OBA 2014. Samengesteld door Guus Bauer, met bijdragen van o.a. Mensje van Keulen, Renate Dorrestein, Ana Enguist e.a.

Vooromslag 7 Bibliotheek 7.7 Redactie Inge van Asperen, Marian Koren, Rob Pronk, Evert Slot. Uitgave met ruim 35 bijdragen tot stand gekomen ter gelegenheid van het vertrek van Hans van Velzen als directeur van de Openbare Bibliotheek Amsterdam in 2014

Vooromslag van ‘Bij Reve aan tafel, een schrijfmarathon door Guus Bauer, David de Poel, Jowi Schmitz, Peter de Rijk en het publiek van de bibliotheek. Voorwoord door A.F.Th.van der Heijden. OBA, 2007

Vooromslag van ‘Bij de Tijd’ m.m.v. Hella Haasse, Mensje van Keulen, David de Poel, Maarten ’t Hart, Frans Pointl, D.Hooiijer, Robert Anker, Tsaed Bruinja, Diana Ozon, Richard de Noo, Jowi Schmitz, Ezra de Haan, Erika Veld en Guus Bauer. Amsterdam OBA, 2009

Vooromslag van het boek ‘Een stad vol boeken’ door Nelle Noordervliet. Uitg. Nieuw Amsterdam, 2008.

Pagina 13 van ‘Een stad vol boeken’, waarbij Nelleke Noordervliet spreekt met Annie M.G.Schmidt.

Foto bij het voorwoord door Job Cohen, voorzitter Raad van Toezicht OBA

OBA-directeur Martin Berendse: te forse bezuinigingen bibliotheken (De Telegraaf, 20-11-2020)

zuidas

Bieb OBA Zuidas nog lang niet in zicht (DE Telegraaf, 15 december 2020)

=========

spullen

Van 1930 tot 1970 bestond tot de fusie met Openbare Leeszaal en Bibliotheek (OLB/OBA) een rooms-katholieke openbare leeszaal en bibliotheek (RKOLB). Op een dag in 2005 viste iemand een mapje met papieren uit een kliko in de Stadionbuurt Amsterdam-Zuid. Dit archiefje belandde op het bureau van Frank Verbeek die de foto’, krantenartikelen etcetera als FrankiLeaks onder de blognaam ‘De Emmastreet files; verzuiling en ontzuiling van de openbare bieb ‘op het internet plaatst. https://frankileaks.blogspot.com/2019_05_26_archive.html

rkolb4

RKOLB Amsterdam (encyclopdie ENSIE)

damen

Oprichting r.k. openbare leeszaal en bibliotheek Amsterdam onder leiding van mej. E.M.Damen (De Maasbode, 4-1-1931)

damen2

Vervolg stichting r.k, o.l.b. Amsterdam (De Maasbode, 4 januari 1931)

rechts1

Rechts het grachtenpand met trapgevel toen de r.k.openbare leeszaal hier nog was gevestigd. Na fusie in 1970 heeft het gebouw nog vier jaar gediend als jeugdbibliotheek waarna de Boekmanstichting het pand betrok. (beeldbank stadsarchief Amsterdam)

rkolb3

Interieurfoto Rooms katholieke openbare leeszaal en bibliotheek aan de Herengracht in Amsterdam (Nationaal Archief)

Herengracht415

Het pand Herengracht 415 Amsterdam, waar tegenwoordig de Boekmanstichting is gevestigd mét een bibliotheek

augustinus1

Opening filiaal rkolb Amsterdam (De Tijd, 19-2-1930)

augustinus

Ex libris van rkolb Sint Augustinus filiaal Obrechtstraat 36 Amsterdam

VERVOLG NUTSBIBLIOTHEKEN:

De kindernutsleeszaal aan de Nieuwe Zijds Voorburgwal 212 in Amsterdam (De Prins, 1912)

Louise M.Boerlage, hoofd van de Nutskinderleeszaal in Amsterdam.

Louise M.Boerlage (1884-1968) was een vooruitstrevende bibliothecaresse die haar opleiding had gehad in de Verenigde Staten. Zij was directrice van de Nuts-kinderleeszalen in Amsterdam. Zij wordt gerekend tot de grondleggers van het jeugdbiblioitheekwerk in Nederland. Louise Boerlage was bovendien een van de eersten die kinderboeken op een wetenschappelijke manier benaderde. Veel invloed in vakkringen had haar publicatie: ‘Jeugdboeken lezen en kiezen’. Groningen, Wolters, 1964. Naar haar genoemd is de L.M.Boerlage-prijs voor de beste scriptie over kinder- en jeugdliteratuur.

Louise N.Boerlage: Jeugdboeken lezen en kiezen. Groningen, Wolters 1964

Na de bevrijding ontvingen zowel de openbare als nutsbibliotheken boekenschenkingen uit de Verenigde Staten. (De Waarheid, 11-4-1046)

Na de bevrijding ontvingen zowel de openbare als nutsbibliotheken boekenschenkingen uit de Verenigde Staten. (De Waarheid, 11-4-1046)

Louise M.Boerlage. In: Persoonlijkheden in het Koninkrijk der Nederlanden. 1936

vervolg van biografie Louise M.Boerlage., 1936.[Overleden in 1968).

Nutsbibliotheek Wijdesteeg Amsterdam

Nutsbibliotheek Wijdesteeg Amsterdam met Annie M.G.Schmidt

Vooromsalg van boek ‘Jeugdboeken lezen en kiezen; door Louise M.Boerlage. Groningen, Wolters, 1964

Schmidt3

straat. Ruim een jaar later werd ze ontdekt al schrijfster (…)’. Annie M.G.Schmidt als bibliothecaresse. Uit: Het Amsterdam van Annie M.G.Schmidt, in: Ons Amsterdam, mei 1995, pagina 126

Nutsbibliotheek Wijdesteeg

Nutsbibliotheek Wijdesteeg 1940

Kinderleeszaal nutsbibliotheek Wijdesteeg

Kinderleeszaal nutsbibliotheek Wijdesteeg

Parkbibliotheekje van het Nut in het Vondelpark 1917

nut2

Parkbibliotheek 1917in het Vondelpark. Ook in het Oosterpark en Volewijkerspark waren in de zomermaanden parkbibliotheekjes ingericht

nut4

Lezende meisjes in het Amsterdamse Vondelpark

nut3.jpg

Jaren 30: parkbibliotheekje in het Volewijkerspark

Kinderen lezend in het Sarphatipark, 23 juli 1931 (uit: ‘Amsterdammers en hun bibliotheek’, 2019, pagina 54.

Zie ook: ‘Een “lees-hoekje” in de natuur; parkbibliotheekjes in Amsterdam 1917-1935 door Josje van der Sloot. In: De Boekenwereld, 33, nummer 2, 2012, p. 84-86.

Jannie Daane was na Sara Boerlage hoofd inlichtingenbureau jeugdlectuur openbare bibliotheek Amsterdam en was vervolgens lerares jeugdliteatuur en-bibliotheken aan de Frederik Muller Akademie. Vol enthousiasme promotte zij immer goede jeugdboeken (Het Parool, 9-12-1965)

Overlijdensbericht Jannie Daane (NRC-Handelsblad, 16 mei 1984)

Familiegraf van Simon Adrianus Korpraal (1909-1967), Willebrordina Cornelia Daane (1914-1983) en Jannie Daane (1909-1984) op de Algemene Begraafplaats in Bloemendaal

==================================================

Gebouw bibliotheek. Departement Nu Appingedam

Gebouw bibliotheek. Departement Nut in Appingedam

Over de bibliotheek van het Nut in Arnhem (1) door Menno Potjer. Uit: 150 jaar Bibliotheek Arnhem, 2003, p. 109

vervolg Nutsbibliotheek Arnhem (2), pagina 110.

nut

bericht van nutsbibliotheek Arnhem

Vm. nutsbibliotheek in Baarn, tegenwoordig gemeentelijk monument. Burgemeester Penstraat 4-6. Het Nut in Baarn is gesticht in 1876 met sinds 1905 een bibliotheek die in 1975 is opgeheven, waarna het gebouw in eigendom kwam van de gemeente.

Vm. nutsbibliotheek in Baarn, tegenwoordig gemeentelijk monument. Burgemeester Penstraat 4-6. Het Nut in Baarn is gesticht in 1876 met sinds 1905 een bibliotheek die in 1975 is opgeheven, waarna het gebouw in eigendom kwam van de gemeente.

==============================================

Verzendhuis der Wisselbibliotheken (Reizende Bibliotheken) van het Nut en de Centrale voor openbare bibliotheken in Broek in Waterland (1932).

Verzendhuis der Wisselbibliotheken (Reizende Bibliotheken) van het Nut en de Centrale voor openbare bibliotheken in Broek in Waterland (1932).

Nut in Broek en Waterland (Reizende Bibliotheken / Landelijke Bibliotheek Centrale)

Nut in Broek en Waterland (Reizende Bibliotheken / Landelijke Bibliotheek Centrale)

Interieur Mij. Nut in Broek en Waterland

Interieur Mij. Nut in Broek en Waterland

Illustratie Nutsbibliothekenorgnisatie Broek in Waterland

Illustratie Nutsbibliothekenorganisatie Reizende Bibliotheken in Broek in Waterland. Wanneer de boeken in het voorjaar terugkwamen uit de plaatselijke nuts-/openbare bibliotheken moesten deze ontvlekt worden, nagekeken op beschadigingen en gekaft. Daar waren circa 15 meisjes mee bezig en inclusief administratief personeel waren hier 20 dames werkzaam. Daarmee was het werklozenprobleem on vrouwen in Broek voor een groot deel opgelost. Tegen de herfst liep de drukte weer op, want dan werden de boeken in kisten gepakt en moesten deze verzonden worden tot in de kleinste uithoek van Nederland, vaak naar (hoofd)onderwijzers die als bijbaan bibliothecaris waren. Het boekenkantoor is ruim 12 jaar in Broek in Waterland geweest totdat het in 1933 verhuisde naar een kantoor aan de Keizersgracht in Amsterdam, vervolgens naar de Den Brielstraat en ten slotte in 1987 naar Almere.

Het Nuts-Departement in Broek en Waterland van de  de Maatschappij tot Nut van het Algemeen is in 1821 opgericht, toen de Maatschappij al 37 jaar bestond. Bovenstaand een korte geschiedenis, gepubliceerd in  ‘Uit de geschiedenis van de Landelijke Bibliotheekcentrale’ (Almere,maart 1988)

Vervolg geschiedenis Landelijke Bibliotheekcentrale,Broek in Waterland(Almere, maart1988).

Stempel uit afgeschreven boek van de Reizende bibliotheken der Maatschappij tot Nut van 't Algemeen

Stempel uit afgeschreven boek van de Reizende bibliotheken der Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, Spuistraat 110 Amsterdam

Men is hard aan het werk om boeken klaar re maken voor verzending in kisten naar bibliotheken overal in het land.

Men is hard aan het werk om boeken klaar te maken voor verzending in kisten vanuit Broek in Waterland naar bibliotheken overal in het land.

reizende1

etiket op boek van de Reizende bibliotheken

In de bibliotheekboeken werd bovenstaand etiket geplakt.

In de bibliotheekboeken werd bovenstaand etiket geplakt.

Ingeplakte vermaning in een boek van de Reizende Volksbibliotheek, centraal depot Amsterdam

Ingeplakte vermaning in een boek van de Reizende Volksbibliotheek, centraal depot Amsterdam, 1949

ingeplakt etiket in leenboek

In een Nutsboek geplakte waarschuwing

In een Nutsboek geplakte waarschuwing

======================================

Nut

Certificaat van ’t Nut bibliotheekcursus 1964/1965

Afzonderlijke gemeenten met Nutsbibliotheken, alfabetisch

============================================

Vm. nutsgebouw in de Langestraat te Barneveld

Vm. nutsgebouw in de Langestraat te Barneveld

Lidmaatschapskaart uit 1895 van Nutsdepartement Beverwijk

Nutsbibliotheek in Broek op Waterland opgericht in 1822; departement Waterland dateert van 1794 (eerste nutsbibliotheek in 1791 gesticht in Haarlem)

Vooromslag van publicatie: Boek in Waterland; 175 jaar Bibliotheek in Broek in Waterland 1822-1997. (Broeker Bibliotheekgeschenk 1998) Tekst: Ans Grotendorst; documentatie: Klaas Geel

Uit: Boek in Waterland

Vervolg Boek in Waterland

Notulen van de ‘oprigting’ Herfstmaand 1822

Silhouetportret van Baltus Koker, één van de oprichters van ede bibliotheek in Broek op Waterland

Vervolg leesbibliotheek Broek in Waterland

Vroegere huisvesting lagere school en bliotheek in etablissement Concordia, Broek op Waterland

Nutsbibliotheken Delft. Uit: 'van beleren tot studeren - van bevoogding tot bevrijding; vijfenzeventig jaar bibliotheekwerk in Delft; door J.L.W.van Leur, 1992

Nutsbibliotheken Delft. Uit: ‘van beleren tot studeren – van bevoogding tot bevrijding; vijfenzeventig jaar bibliotheekwerk in Delft; door J.L.W.van Leur, 1992

Vervolg van historie nutsbibliotheken in Delft.

Vervolg van historie nutsbibliotheken in Delft.

Vm. nutsgebouw in Delft (foto www.hollandfoto.net)

Vm. nutsgebouw in Delft (foto http://www.hollandfoto.net)

Advertentie van nutsbibliotheek, uit: de Delftsche Courant van 11 oktober 1913.

Advertentie van nutsbibliotheek, uit: de Delftsche Courant van 11 oktober 1913.

DEN HELDER

In 1992 verscheen een aardig boekje van G.Kleinboesem: ‘Historisch overzicht van de “Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen”Departement Den Helder (1822-1983)’.  Al in 1825 is de nutsbibliotheek gesticht. welke tot 1912 heeft bestaan. Over de beginperiode is weinig overgeleverd. In 1903 telde de bibliotheek 338 ingeschreven lezers en bedroeg het aantal uitleningen in dat jaar 6.000. Op 21 november 1912 kwam van de Openbare Leeszaal in Den Helder het verzoek binnen om “de volksbibliotheek” van het NUT over te nemen. Tijdens de besprekingen daarover vinden sommige leden, dat dit nadelig is voor de lezers van onze Volksbibliotheek. Zij betaalden 1 cent per boek, terwijl dat bij de Openbare Leeszaal 50 cent wordt. Aangezien de meeste lezers alleen maar tijdens de zomermaanden lezen, en dus maar 25 cent aan leesgeld betalen, wordt voor  hen e.e.a. dubbel zo duur. Er werd besloten, dat de Volksbibliotheek haar boekenbezit in bruikleen geeft aan de Openbare Leeszaal en dat dit afzonderlijk zou worden ondergebracht. Zo zou de Nutsbibliotheek behouden blijven voor het geval dat de Openbare Leeszaal geen levensvatbaarheid zou hebben.

In een klein gebouwtje van de volksbondbibliotheek is in 1906 de noodlijdende nutsbibliotheek van Domburg ondergebracht. In het koffiehuis van de Volksbond tegen drankmisbruik konden Domburgers hier boeken lenen voor 1 cent per boek. Toen het toerisme op gang kwam, begonnen ook badgasten gebruik te maken van de bibliotheek en deze is in 1926 verhuisd naar een groter pand in de Weststraat.

In een klein gebouwtje van de volksbondbibliotheek is in 1906 de noodlijdende nutsbibliotheek van Domburg ondergebracht. In het koffiehuis van de Volksbond tegen drankmisbruik konden Domburgers hier boeken lenen voor 1 cent per boek. Toen het toerisme op gang kwam, begonnen ook badgasten gebruik te maken van de bibliotheek en deze is in 1926 verhuisd naar een groter pand in de Weststraat.

Drachten (Smallingerland)

Uit: Lezen in de 19e eeuw via het Nut. Uit: Lenen en lezen in Smallingerland (Drachten)

Uit: Lezen in de 19e eeuw via het Nut. Uit: Lenen en lezen in Smallingerland (Drachten)

Vervolg: 'Lezen en lenen in Smallingerland' door P.van Schaik

Vervolg: ‘Lezen en lenen in Smallingerland’ door P.van Schaik

Vooromslag catalogus leesbibliotheek voor bejaarden van departement Drachten, 1853

Vooromslag catalogus leesbibliotheek voor bejaarden van departement Drachten, 1853

Reglement van Nutsbibliotheek Drachten uit 1853

Reglement van Nutsbibliotheek Drachten uit 1853

Informatie over catalogus leesbibliotheek

Informatie n.a.v. catalogus leesbibliotheek van het Nut in Drachten, 1853 en uit 1881. Uit: ‘Lenen en lezen in Smallingerland’ uit 1982.

Bericht uit Drachter Courant

Bericht uit Drachter Courant, 6-3-1972

Advertentie van Nutsbibliotheek Ede, geopend op 18 augustus 1930

Advertentie van Nutsbibliotheek Ede, geopend op 18 augustus 1930

Eerste pagina van oprichtingacte van de stichting openbare leeszaal en boekerij door het Nutsdepartement Eindhoven, 8 januari 1930 (Uit: '125 jaar Nut in Eindhoven, door J.A.Duijnhouwer, 2000, p. 124).

Eerste pagina van oprichtingacte van de stichting openbare leeszaal en boekerij door het Nutsdepartement Eindhoven, 8 januari 1930 (Uit: ‘125 jaar Nut in Eindhoven, door J.A.Duijnhouwer, 2000, p. 124).

Het Nutswerk is in het hele land tot bloei gekomen met uitzondering van Noord-Brabant en Limburg. Een uitzondering is Eindhoven met een opgericht departement in 1875, opgeheven in 2011 met destijds o.a. bibliotheken, een spaarbank, scholen voor lager onderwijs, bewaarscholen en een volksuniversiteit. Op bovenstaande prentbriefkaart uit circa 1930 de H.Antonius van Paduakerk [ontworpen door Jan Stuyt) en links het nutsgebouw. In 1991 beide gebouwen gesloopt om plaats te maken voor een villapark.

Het Nutswerk is in het hele land tot bloei gekomen met uitzondering van Noord-Brabant en Limburg. Uitzonderingen zijn naast Heerlen, Bergen op Zoom en Breda  vooral Eindhoven met een opgericht departement in 1875, opgeheven in 2011 met destijds o.a. bibliotheken, een spaarbank, scholen voor lager onderwijs, bewaarscholen en een volksuniversiteit. Op bovenstaande prentbriefkaart uit circa 1930 de H.Antonius van Paduakerk [ontworpen door Jan Stuyt) en links het nutsgebouw. In 1991 beide gebouwen gesloopt om plaats te maken voor een villapark.

EMMEN

In het boek ‘Lezen op het zand en in het veen, Bibliotheek Emmen, een uitgelezen voorziening’ door Marcel Bulte en Sis Hoek-Beugeling, is een hoofdstuk gewijd aan de nutsbibliotheek van Emmen

Logement Wielens in Emmen waar het bestuur van het in 1885 opgerichte departement Emmen vergaderde en ook een kleine bibliotheek was gevestigd

Logement Wielens in Emmen waar het bestuur van het in 1885 opgerichte departement Emmen vergaderde en ook een kleine bibliotheek was gevestigd