Tags

, , , , , ,

TWEE EEUWEN BIBLIOTHEKEN VAN DE MAATSCHAPPIJ TOT NUT VAN ’T ALGEMEEN (1794-1990)

Esam: gebouw van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen op een gravure naar een schilderij van C.Springer

Edam: gebouw van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen op een gravure naar een schilderij van C.Springer. Het algemeen secretariaat is hier hier anno 2017 nog altijd gevestigd.

Herdenkingsbord op pand van kantoor van 't Nut

Herdenkingsbord stichter Jan Nieuwenhujzen op pand van kantoor van ’t Nut in Edam

Oprichting in 1784

Schilderij met portret van Jan Nieuwenhuijzen (1724-1806) door Adeiaan de Lelie, 1806 (Rijksmuseum)

Schilderij met portret van Jan Nieuwenhuijzen (1724-1806) door Adriaan de Lelie, 1806 (Rijksmuseum)

nut3

Gegraveerd portret van Jan Nieuwenhuyzen

Droste-leeswijzer met portretje van Jan Nieuwenhuyzen. Haarlem, omstreeks 1900

nut2

Geschilderd portret van Martinus Nieuwenhuyzen

‘In 1784 werd de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen opgericht door een aantal burgers uit Edam. De initiatiefnemer was Jan Nieuwenhuijzen, doopsgezind predikant te Monnickendam. Samen met zijn zoon Martinus, geneesheer te Edam, die in de beginjaren van de Maatschappij een grote rol heeft gespeeld, heeft hij de eerste aanzet gegeven tot oprichting van een vereniging die tot grote bloei zou kunnen komen. De oprichtingsakte werd opgemaakt te Edam, waar Marinus woonde. Zijn woonhuis kwam na 100 jaar in het bezit van de Maatschappij. Sinds 1981 is hier Secretariaat van de Maatschappij gevestigd. Het Nut, zoals de Maatschappij vaak wordt genoemd, zou in de tweehonderd jaar na haar oprichting een belangrijke plaats innemen in het maatschappelijke en culturele leven. De voornaamste oorzaken van die bloei waren: – de organisatievorm van het Nut. Het Nut was in het grootste deel van het land vertegenwoordigd door plaatselijke afdelingen, ‘departementen’ genoemd. Zeker in een tijd van slechte verkeersmiddelen en een beperkte pers (er verschenen weinig of geen kranten en zeker niet elke dag) kon het Nut door die verspreiding in veel geïsoleerde provincieplaatsen een centrum van volksverlichting en verstrooiing gedurende winteravonden zijn. Het Nut deed zijn invloed gelden op de verbetering van het onderwijs en bood de burgerij diensten van spaarbanken en leesbibliotheken aan, die tot ver in de 20ste eeuw het geloof in haar onafhankelijkheid, die haar voerde tot een centrale en leidende plaats in de samenleving.

nut1

Vergadering van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen in de Lutherse Lerk te Amsterdam , 1791

nut25

In 1809 verschenen penning bij het 25-jarig bestaan van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen

Nut

Voor- en achterzijde van de beloningspenning van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, uitgereikt aan A.J.van der Aa, 1830. Goud, diameter 40 mm (uit: Voor Nederland bewaard, 1995)

Penning uitgegeven ter gelegenheid vn het 50-jrig bestaan van het Nur in 1834.Symbolische voorstelling van een vrouw met in de linkerhand een hoorn des overvloeds en in de rechterhand een fkkel. Opschrift op een open boek op een lessenaar 'voor allen'.

Penning uitgegeven ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van het Nut in 1834. Symbolische voorstelling van een vrouw met in de linkerhand een hoorn des overvloeds en in de rechterhand een fakkel. Opschrift op een open boek op een lessenaar ‘voor allen’.

nut50twee

Keerzijde van de in 1834 verschenen penning van ’t Nut

Penning uitgegeven bij het 175 jarig bestaan van het Nut in 1969

Keerzijde gedenkpenning 50 jaar Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, 1834

Door de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen zijn talrijke school-, leer- en leesboekjes uitgegeven. Hier een voorbeeld van 'Trap der Jeugd'.

Door de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen zijn talrijke school-, leer- en leesboekjes uitgegeven. Hier een voorbeeld van ‘Trap der Jeugd’.

Jo Thijssen stelde een boek samen over de leerzame prentjes die het Nut in de loop van de jaren uitgaf (uitg. Matrijs, 2009).

Jo Thijssen stelde een boek samen over de leerzame prentjes die het Nut in de loop van de jaren uitgaf (uitg. Matrijs, 2009).

In 2017 is een collectie boeken en prenten van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen overgedragen aan het Nationaal Onderwijsmuseum in Dordrecht

Exlibris van de Maatschappij tot t

Exlibris van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen met portretje van Jan van Nieuwenhuyzen, ontworpen door Leo Léon. (Beeldformaat is in wekelijkheid 10.3 x 6.3 centimeter).

Het Nut stelde zich ten doel, het welzijn, in de ruimste zin, van individu en gemeenschap te bevorderen. Naast onderwijs en volksontwikkeling kreeg het bibliotheekwerk een rol van betekenis voor het Nut.

225 jaar Nut

225 jaar Nut  1784-2009

Een uitvoerig artikel over nutsbibliotheken verscheen in de uitgave ‘De Negentiende Eeuw’ 24ste jaargang, nummer 3-4, december 2000: B.P.M.Dongelmans. ‘Catalogus a 10 cents verkrijgbaar’; Nuts- en volksbibliotheken in de negentiende eeuw, pagina’s 179-198.

 

nut5

boekenlegger van de Maatschappij tot Nut van ’t Allgemeen

Een kist waarin boeken van de nutsbibliotheken werden vervoerd

Bloeiend bibliotheekwerk

De Maatschappij beschouwde de bibliotheek als uitstekend verlengstuk van het onderwijs. Wat men in het onderwijs had geleerd kon men onderhouden en aanvullen door middel van de bibliotheek. Doordat er uitleenbibliotheken werden opgericht, kwam iedereen in de gelegenheid om op een goedkope manier goede boeken te lezen, wat heeft bijgedragen tot de geestelijke verrijking van vele mensen. Veel mensen hadden immers buiten de Bijbel geen boek in handen gehad. Aan de armen werd kosteloos uitgeleend, daarom ook vormde de bibliotheek een goed onderdeel in het totale streven naar volksontwikkeling. De eerste uitleenbibliotheek van Nederland werd in 29 januari 1794 opgericht in Haarlem. Dat dit een succes werd, blijkt uit het feit dat er in 1810 al ruim 50 Nutsbibliotheken bestonden, terwijl het aantal in 1890 340 bedroeg. Het zal duidelijk zijn dat dit initiatief in het begin met veel moeilijkheden te kampen heeft gehad. Want, welke boeken moesten worden aangeschaft, hoe moest een catalogus worden gemaakt en hoe moesten de kosten worden gedekt? Daarom verscheen in 1879 een leidraad voor het samenstellen van en algemene boekenlijst met goede lectuur. Later werden richtlijnen uitgegeven “voor het op- en inrichten van openbare volksbibliotheken met leeszalen, overeenkomstig de toestanden en behoeften in Nederland”. Een ander bewijs van de waarde die men hechtte aan goed bibliotheekwerk was de instelling van de “Commissie van onderzoek en advies inzake de stelselmatige reorganisatie van de bibliotheken” (1909). Om de bewoners van de kleinere en meer afgelegen dorpen te kunnen bereiken, kwamen er de reizende bibliotheken. Het bibliotheekwerk kan niet los worden gezien van de vele uitgaven van de Maatschappij. De door het hoofdbestuur verzorgde uitgaven omvatten tussen 1795 en 1913 als een zestigtal titels. In een later stadium heeft de Maatschappij ook wetenschappelijk werk uitgegeven dat afkomstig was van het Nutsseminarium voor Pedagogiek aan de Universiteit van Amsterdam. Om hun historische waarde zijn de gedenkboeken van 1809, 1834, 1934 van beland (het laatste in 1984 heruitgegeven. Terug nar de bibliotheken. Begin 1900 ontstonden de openbare bibliotheken en leeszalen, aanvankelijk vooral in de steden. Dankzij overheidssteun konden deze zich ontwikkelen in een temp dat de volksbibliotheken van het Nut niet konden bijhouden. Er is wel gepleit voor een taakverdeling tussen de openbare bibliotheken die zich in de grote plaatsen zouden moeten gaan vestigen en de (Nuts)volksbibliotheken die het bibliotheekwerk in de kleinere plaatsen zouden moeten verzorgen. Dit is niet gerealiseerd, zeker niet in wettelijke zin, toen de Bibliotheekwet van 1975 werd ingevoerd. Deze wet schonk geen aandacht aan de volksbibliotheken, die daardoor van overheidssteun verstoken bleven. Veel Nutsbibliotheken zijn in de loop van de eeuw openbare bibliotheken geworden. Bij het tweede eeuwfeest in 1984 waren er nog slechts 20 nutsbibliotheken over.’(Nelly Kreukels en Godfried Janssen: De Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen tweehonderd jaar jong’1984 (AO, nr. 2037).

In de zomermanden van 1917 opende de Nutsbibliotheek voor jongens en meisjes in Amsterdam het eerste parkbibliotheekje. Van het bestuur van het Vondelpark was roestemming verkregen

In de zomermanden van 1917 opende de Nutsbibliotheek voor jongens en meisjes in Amsterdam het eerste parkbibliotheekje. Van het bestuur van het Vondelpark was roestemming verkregen “een keur-verzameling kinderboeken” op te stellen in een tuinhuisje. Er werd deuk gebruik van gemaakt en andere parkbibliotheekjes in de stad volgden.

Een parkbibliotheekje. Uit: P.Schneiders, Kiezen voor iedereen, , 1990, pagina 88

Parkbibliotheekjes; door H.de Vries (De Vrouw en haar huis)

vervolg artikel Parkbibliotheekjes

Gebouw Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen Amsterdam Nieuwezijds Voorburgwal

ENQUETE VAN 1930

De Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen telde maart 1934 in totaal 303 departementen met o.a. 25.658 gewone leden en begunstigers en op bibliotheekgebied de volgende instellingen: 264 nutsbibliotheken, 41 bibliotheken voor jongelieden, 8 kinderbibliotheken, 6 kinderleeszalen, 10 leesgezelschappen, 5 leeszalen voor jongens en meisjes, 4 openluchtbibliotheekjes, 6 vakbibliotheken, 1 volksleeszaal en 7 schoolbibliotheken. Ruim een halve eeuw later, in 1982 was het aantal nutsbibliotheken gedaald tot 20.

Tussen 1902 en 1904 is de Vereniging Reizende Volksbibliotheek gesticht. Als oprichter staat W.Juchter uit Amsterdam, die tevens de eerste voorzitter was. Die had het liefste een centrale voor het klaar maken en verzenden van boeken naar bibliotheken in Amsterdam gezeten, maar gelet op de kosten is gekozen voor een leegstaand huis in Broek en Waterland. In  1917-1919 is de nutscommissie voor bibliotheekwezen ontstaan, een samenvoeging van de centrale commissie voor de volksbibliotheken en de nutscommissie voor de reizende bibliotheken. Later is de nutsvereniging opgegaan in de openbare bibliotheeksector en in 1933 is men eerst naar een pand aan de Keizersgracht, vervolgens naar de Den Brielstraat in Amsterdam en in 1987 naar een kantoor in Almere verhuisd.

Zinneprent op de in 1794 opgerichte Maatschappij tot Nut van 't Algemeen met bovenaan een portretje van de stichter Jan Nieuwenhuyzen. Gravure uit 1786 van B.de Bakker naar A.Doesjan.

Zinneprent op de in 1784 opgerichte Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen met bovenaan een portretje van de stichter Jan Nieuwenhuyzen. Gravure uit 1786 van B.de Bakker naar A.Doesjan.

Tekening van het pand waar vanaf 1907 de centrale voor reizende bibliotheken in Broek in Waterkand was gehuisvest.

Tekening van het pand waar tot 1933 de centrale voor reizende bibliotheken in Broek in Waterkand was gehuisvest.

Uit: P.Schneiders. Lezen voor iedereen, pagina 44

Bibliotheekdames aan het werk in de Centrale Vereniging voor Reizende Bibliotheken in Broek in Waterland

Bibliotheekdames aan het werk in de Centrale Vereniging voor Reizende Bibliotheken in Broek in Waterland ‘Het nummeren en controleren van boeken’ en ‘klaar voor het inpakken’.

De Centrale Vereeniging voor Reizende Bibliotheken was in de jaren dertig gevestigd in een huis in Broek in Waterland. Een pand in Amsterdam was te duur. Hier zijn 2 dames boeken in kisten aan het inpakken, die over het hele land werden verspreid.

De Centrale Vereeniging voor Reizende Bibliotheken was tot 1933 gevestigd in een huis in Broek in Waterland, tot men verhuisde naar Amsterdam en in 1987 naar Almere.  Hier zijn 2 dames boeken in kisten aan het inpakken, die over het hele land werden verspreid.

Administratie van de Centrale Vereeniging voor Reizende Bibliotheken in Broek in Waterland, 1920

Administratie van de Centrale Vereeniging voor Reizende Bibliotheken in Broek in Waterland, 1920

Centrale voor Reizende Bibliotheken in Broek in Waterland. Uit: P.Schneiders. Lezen voor iedereen, pagina 114.

vereniging

‘Centrale Vereniging voor Reizende Bibliotheken’ Uit: Paul Schneiders, Lezen voor iedereen. 1990.

 

Tijdens de jaarvergadering van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen op 24 november 1964 in Amsterdam heeft de 84-jarige voorzitter van de 'Nederlandse Vereniging voor Reizende Bibliotheken', die sinds 1907 in het bestuur zat, mr. Gert Jan Salm (rechts op de foto), de voorzittershamer overgedragen aan zijn opvolger dr. P.H. Schröder (Neerlandicus uit Haarlem) (foto Ruud Hoff,ANP, Geheugen van Nederland, Kon. Bibliotheek),

Tijdens de jaarvergadering van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen op 24 november 1964 in Amsterdam heeft de 84-jarige voorzitter van de ‘Nederlandse Vereniging voor Reizende Bibliotheken’, die sinds 1907 in het bestuur zat, mr. Gert Jan Salm (rechts op de foto), de voorzittershamer overgedragen aan zijn opvolger dr. P.H. Schröder (Neerlandicus uit Haarlem) (foto Ruud Hoff,ANP, Geheugen van Nederland, Kon. Bibliotheek),

andschrift van dr.P.H.Schröder op een kaart uit Stockholm naar zijn schoonmoeder, de schrijfster mw. Anna van Gogh-Kaulbach

Handschrift van dr.P.H.Schröder op een kaart uit Stockholm naar zijn schoonmoeder, de schrijfster mw. Anna van Gogh-Kaulbach

Lidmaatschapskaart Nutsbibliotheek Woerden

Voorbeeld vaneen lidmaatschapskaart Nutsbibliotheek Woerden

De laatste nutsbibliotheek van ons land na 1984 opgegaan in de openbare bibliotheek bevindt zich in Nieuwerkerk aan den IJssel.

De laatste nutsbibliotheek van ons land is na 1989 opgegaan in de openbare bibliotheek bevindt zich in Nieuwerkerk aan den IJssel.

Anno 2015 bestaan geen Nutsspaarbanken en geen nutsspaarbanken meer, maar nog wèl bijna 80 departementen, zelfstandige verenigingen met circa 8.000 leden.  Dit jaar had de 223ste algemene ledenvergadering van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen op 18 april 2015 plaats in Kampen.  Zie: http://www.nutalgemeen.nl/

nut

Februari 2017 is bekend geworden dat het Stadsarchief Amsterdam het archief van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, Departement Amsterdam, gaat digitaliseren Een bijschrift invoeren

=====================================================================

DE EERSTE BIBLIOTHEEK

Eerste couplet uit de JUBELZANG van de Haarlemse Nutsbibliotheek die Adriaan Loosjes schreef in het ook door hem uitgegeven boek ter gelegenheid van het 5-jarig bestaan van de Maatschappij in 1809 (Uit: Paul Schneiders, Nederlandse Bibliotheekgeschiedenis, NBLC, 1997, pagina 132)

‘In 1794 werd de eerste Nutsbibliotheek te Haarlem opgericht. Het eerste jaar werden driehonderd lezers ingeschreven. Na Haarlem volgde  de oprichting van een bibliotheek in Kampen en vervolgens  in Dordrecht en Wormerveer.

Portret van mede-oprichter van nutsbibliotheek Haarlem Adriaan Loosjes, door Wybrand Hendriks, 1796, in bezit van Doopsgezinde Gemeente Haarlem

Portret van mede-oprichter van nutsbibliotheek Haarlem Adriaan Loosjes (1767-1818), door Wybrand Hendriks, 1796, in bezit van Doopsgezinde Gemeente Haarlem

Op 29 januari 1797 deed boekhandelaar A.Loosjes Pzn., president van het Nutsdepartmenent Haarlem, het voorstel een bibliotheek op te richten, de

Op 29 januari 1794 deed boekhandelaar A.Loosjes Pzn., president van het Nutsdepartmenent Haarlem, het voorstel een bibliotheek op te richten, de “Oprichting van eene openlijke leesbiblioteec vioor den Gemeenen Man, op koste van het Haarlems Dept, ten gebruike van alle ingezetenen, die de werken, door dit Departement daartoe geschikt geoordeeld, gratis zouden verkiezen te lezen, en zie daar een een bewerp, van de voorgestelde Inrichting”. Om de schijn te vermijden dat hij door leveranties aan de bibliotheek eigen voordeel op het oog had, zegde hij toe de boeken en banden “zonder een penning profijt” te zullen leveren. Men begon met voor honderd gulden boeken te kopen (o.a.Sara Burgerhart en Robinson Crusoë) en bij de opening van de bibliotheek kwamen al 73 personen lenen, zodat men tevreden kon constateren “dat veelen onzer Stadgenooten gaarne hunne verstand met nuttige kundigheden willen verrijken”. Verheugend was dat de boeken na veertien dagen alle zindelijk en wel bewaard” teruggebracht werden. De bibliotheek was zo’n succes dat in het najaar van 1794 filialen in de zes wijken van de stad kwamen. De Haarlemse Nutsbibliotheek heeft tot 1966 bestaan’ (Paul Schneiders. Lezen voor iedereen, 1990).

Eerste bestuurders van Nut departement Haaelem

Eerste bestuurders van Nut departement Haarlem

De eerste ingeschreven leden van de Nutsbibliotheek Haarlem in 1794

Net als al het andere Nutswerk waren ook de bibliotheekactiviteiten gericht op de lagere sociale klasse. Daarom waren de bibliotheekcollecties eenvoudig en vooral ook educatief van aard. Tenslotte rond de volksontwikkeling voorop en niet de verstrooiing. De kern van het bibliotheekbezit werd gevormd door boeken die Maatschappij ‘tot Nut van ’t Algemeen zelf uitgaf. Deze boeken werden aangevuld met aankopen “naar plaatselijke voorkeur” . Overigens bleek door de jaren heen dat het volk vooral belangstelling had voor populaire, meer op ontspanning gerichte uitgaven. De strijd voor het ‘goede’; (dus leerzame) boeken en tégen ‘slechte’ ontspanningslectuur was met grote regelmaat een discussiepunt russen het hoofdbestuur en de departementen, d.w.z. de lokale afdelingen van de Maatschappij die de bibliotheken beheerden. Deze waren geneigd aan de behoefte van hun lezers tegemoet te komen. In de loop van de negentiende eeuw kwam het accent wat meer op de verstrooiende boeken te liggen. De bibliotheken, die soms niet meer dan een paar planken met boeken voorstellen, werden op vrijwillige basis beheerd door leden van de Maatschappij, veelal predikanten en onderwijzers, die de lezer met raad en daad bijstonden.

Groei

In de eerste helft van de negentiende eeuw nam het aantal bibliotheken enorm toe. Rond 1840 waren er al 200 volksbibliotheken, die elk tussen de 1000 en 2000 boeken bezaten. Duizenden lezers – kleine burgers, middenstanders, handwerkslieden en boeren – maakten hiervan gebruik. Ook in de tweede helft van de negentiende eeuw bleef het bibliotheekwerk groeien. In 1870 was het aantal bibliotheken tot 310 gestegen, met een totale boekenvoorraad van 130.000 exemplaren. Hiervan makten 23.000 lezers gebruik. Langzamerhand werd de inrichting van de bibliotheken wat professioneler. Zo werd de collectie in rubrieken verdeeld en werden de boeken voor kinderen, jongeren en volwassenen apart gezet. De bibliotheken waren min of meer zelfstandig. Het hoofdbestuur van de Maatschappij bemoeide zich weinig met bibliotheekwerk. Over het algemeen volstond het bestuur, het toezenden van nieuwe uitgaven. In 1865 werd door het hoofdbestuur een centrale bibliotheek geopend, waaruit door de lokale bibliotheken boeken konden worden geleend.

Boekenlijst

De volksbibliotheken probeerden het lezen en lenen steeds te stimuleren en af te stemmen op de vraag> Er ontstond behoefte aan een leidraad voor de keuze van boeken die geschikt waren om opgenomen te worden in een volksbibliotheek. Daarom werd in 1879 door het hoofdbestuur een boekenlijst van goede volkslectuur uitgegeven, die door de departementen aangevuld en verbeterd moest worden. Een tweede lijst verscheen in 1881 met vier rubrieken: geschiedenis, land- en volkenkunde, natuurwetenschappen en letterkunde. In datzelfde jaar ventileerde men nieuwe ideeën over de organisatie van het bibliotheekwerk. Het werd bijvoorbeeld wenselijk geacht om het samenstellen van de collectie zowel rekening te houden met de onontwikkelden als met de meer ontwikkelden. Ook werd gepleit voor rechtstreekse subsidiëring van de plaatselijk bibliotheken door de Maatschappij, waarbij de departementen bedongen dat bij het verlenen van subsidie het hoofdbestuur geen recht had zich met de aankoop van boeken te bemoeien. Deze subsidiestroom kwam inderdaad op gang, waarbij later toch de maatregel is ingevoerd dat subsidie alleen werd verleend na goedkeuring van de aan te schaffen boeken.

Ledenkaart Nutsbibliotheek Warnsveld; seizoen 1945-1946

Ledenkaart Nutsbibliotheek Warnsveld; seizoen 1945-1946

Public Library 

In het laatste decennium van de vorige eeuw waaide de Amerikaans-Engelse ‘public library”-gedachte over naar ons land. Men wilde bibliotheken met een ruimere opzet dan de volksbibliotheek; een bibliotheek voor iedereen, niet alleen voor de laagste sociale klasse. Deze behoefte aan een professioneel en met steun van de overheid opgezette openbare bibliotheek betekende het begin van de neergang van de Nutsbibliotheken, hoewel deze het nog lang volgehouden hebben: toen in 1975 de Bibliotheekwet werd ingevoerd, waarbij de volksbibliotheek niet de door het Nut verlangde status van afzonderlijke subsidiabele eenheid kreeg, kwam het fenomeen Nutsbibliotheek nog steeds voor, zij het op zeer kleine schaal. Lange tijd heeft het Nut haar idealen van het volksbibliotheekwerk tegenover de “public library”-beweging verdedigd. Men beriep zich o.a. op de eigen aard van de collectie (kwaliteitsboeken), de lage drempel en de (patriarchale) verhouding tussen de (vrijwillige) bibliotheekmedewerkers en lezers. Kortom, de volksbibliotheek had een apart bestaansrecht naast de openbare bibliotheek. Aldus ontstonden in ons land twee stromingen. Die van de reeds lang bestaande volksbibliotheken en die van de nieuwe openbare bibliotheek. Deze laatste kreeg de overhand. De departementen Appingedam (1911), Alkmaar, Den Helder en Zwolle waren de eerste die de collectie van de volksbibliotheek aan de nieuwe openbare bibliotheek schonken. Daarna volgden vele anderen. In Den Haag, Amsterdam en Rotterdam kon de Nutsbibliotheek zich naast de openbare bibliotheek nog een poos handhaven, maar in respectievelijk 1921, 1927 en 1932 hield ook hun bestaan op. Overigens werden de openbare bibliotheken, vooral in de steden opgericht; op het platteland was zeker tot 1940 het bibliotheekwerk nog volledig in handen van het Nut.

Flyer uitgegeven door de nutsbibliotheken

Flyer uitgegeven door de nutsbibliotheken

Kinderleeszaal

Voor de Tweede Wereldoorlog is door het Nut nog een belangrijke ontwikkeling in gang gezet. Deze betrof het bibliotheekwerk voor kinderen. Het belang van jeugdbibliotheekwerk in de openbare instellingen werd reeds begin deze eeuw erkend. Toch kwam het niet van de grond, mede door problemen met de subsidieregeling. Het was toen Annie C.Gebhard (1883-1975), leeszaalbeambte van de Nutsbibliotheek Amsterdam, die zich inzette voor de oprichting van een kinderleeszaal. Dit leidde ertoe dat in 1912 de eerste kinderleeszaal geopend werd in de Amsterdamse Nutsleeszaal aan de Nieuwezijds Voorburgwal. Het Nutsdepartement Rotterdam volgde in 1916 dit voorbeeld.

Reclame van nutsbibliotheken

Reclame van nutsbibliotheken

Na de oorlog

Hoewel de Nutsbibliotheken in de Tweede Wereldoorlog, met name in de dorpen, een belangrijke functie hadden gehad, werd hun verzwakte positie na de oorlog steeds meer duidelijk. In de jaren vijftig werden provinciale bibliotheekcentrales opgericht, wat een gunstige invloed had op de ontwikkeling van de openbare bibliotheek op het platteland. Het Nut zocht nog contact met confessionele instellingen voor behoud van de volksbibliotheek, doch dit mocht niet baten. In 1960 waren er nog 204 Nutsbibliotheken, maar daarna werd het aantal snel minder. In 1982, dus na invoering van de Bibliotheekwet, aren er nog 20. De Nutsbibliotheek verdween uiteindelijk zonder ruchtbaarheid van het bibliotheektoneel.

Boekenlegger van de Nutsbibliotheken

Boekenlegger van de Nutsbibliotheken

boekenlegger2

Literatuur Peggy Aarts. Volksverheffing met kinderlectuur. Het nutsleeszaalwerk in Amsterdam (1912-1940). Den Haag, Nederlands Bibliotheek en Lectuur Centrum 1980; Drs.W.W.Mijnhardt en Prof. Dr.A.J.Wichers (red.). Om het Algemeen Volksgeluk. Twee eeuwen Particulier Initiatief 1784-1984. Gedenkboek ter gelegenheid van het tweehonderdjarig bestaan van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Edam, 1984; Paul Schneiders. Lezen voor iedereen. Geschiedenis van de openbare bibliotheek in Nederland. Den Haag, Nederlands Bibliotheek en Lektuur Centrum, 1990; ‘Aan het begin van deze periode, ja tot het begin van de jaren zeventig, bedraagt het aantal Nutsbibliotheken nog over de honderd (108 in 1968). Dit aantal loopt terug tot 20 in 1982 (en 1984). Deze forse terugloop had uiteraard zijn personele en bestuurlijke tegenhang. Onder andere ging de Nutsfunctionaris op het secretariaat over naar een nieuw gevormde combinatie. Tegelijkertijd was het werk van de gesubsidieerde Openbare Bibliotheken blijven groeien. In 1950 waren er 160 van deze boekerijen met 250.000 uitleningen; in 1975 als de bibliotheekwet van kracht wordt, zijn er 800 openbare bibliotheken met 2,5 miljoen uitleningen. De wet van 1975 erkende (wederom) niet de volksbibliotheek als een afzonderlijk subsidiabele entiteit. De nadere gang van zaken is als volgt geweest. In 1969 werd de Vereniging voor Reizende Bibliotheken, waar veel Nutsbibliotheken bij waren aangesloten, omgezet in de Landelijke Bibliotheek Centrale die voor zijn aanvullingsfunctie op de plaatselijke volksbibliotheken voortaan gesubsidieerd werd. Vervolgens neemt de Maatschappij in 1972 deel aan de oprichting van het Nederlands Bibliotheek en Lectuur Centrum (NBLC), gevestigd in Den Haag. Dit Centrum was tevens de opvolger van de in 1907 opgerichte Centrale Vereniging voor Openbare Bibliotheken. De verwachting bij deze Nutsdeelname – waarbij het eigen subsidie verviel – was dat volksbibliotheek en openbare bibliotheek hierdoor des te beter en complementair-systeem zouden kunnen worden. De wet van 1975 gaf deze verwachting echter geen ondersteuning, waardoor er in zekere zin concurrentie bleef, en voor kleinere plaatsen de keus tussen de bibliobus die zo nu en dan komt, of de door vrijwilligers gaande gehouden volksbibliotheek die permanent gevestigd is maar meestal beperkte openingstijden heeft. De volksbibliotheek waar men voor kan kiezen is dan nog de enkele overgeblevene van het Nut, ook wel eens een onafhankelijke, maar vaker nog een confessionele. Nog steeds is de Maatschappij aangesloten bij het NBLC, die een Beleidscommissie Volksbibliotheken heeft. In verband met deze omzettingen werden in 1972, in een sobere bijeenkomst, opgeheven de Nuts Bibliotheekraad, bestaande uit regionale vertegenwoordigers, en de Bibliotheekcommissie van het hoofdbestuur. Dit was goeddeels het afscheid van een werk dat de Maatschappij ongeveer 180 jaar lang gedaan had, na als eerste in Europa ermee te zijn begonnen. Maar let wel: een bijna-afscheid, want er zijn nog Nutsbibliotheken en als wijziging van overheidsbeleid met zich mee gaat brengen dat vooral kleine kernen weer meer op zichzelf aangewezen geraken, dat zal de Maatschappij zeker weer present willen zijn. Weinig is gesproken over Leesgezelschappen, waarin portefeuilles met tijdschriften circuleren. Ze kunnen een vluchtig bestaan hebben omdat ze betrekkelijk eenvoudig opgericht en weer op te heffen zijn. Zij leken in de welvaartsjaren de tijd niet mee te hebben. Maar in 1968 waren er toch nog 14, althans waarover gerapporteerd wordt. In 1984 moeten dat er nog enkele zijn. De uitgaven in deze periode betreffen de pedagogische geschriften van mej. Nijkamp en enkele herdrukken van liederenboeken. Het Nutsseminarium voor Pedagogiek hield in 1969 op als zodanig geschriften uit te geven.’ (Om het algemeen volksgeluk; twee eeuwen particulier initiatief 1784-1984’ 1984).—————————————————VERDERE LITERATUUR OVER DE MAATSCHAPPIJ TOT NUT VAN ’t ALGEMEEN, I.Z. BETREFFENDE DE VOLKSBIBLIOTHEKEN

                                • NUTSBIBLIOTHEKEN EN UITGAVEN IN DE VERZORGINGSSTAAT 1961-1981
                                • Bron: JANNEKE VAN DER VEER: DRUKWERK IN DE NUTSBIBLIOTHEEK. In: Boekenpost, 7e jaargang, maart/april 1999, p. 48-49.
                                • Louise M.Boerlage. Jeugdboeken en lezen. Groningen, Wolters, 1964.
                                • Annie C.Gebhard. Het Nut en het bibliotheekwezen. Zaltbommel, Nutsuitgeverij, 1917.
                                • Gedenkboek Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. 1784-1934. Amsterdam, 1934.
                                • B.P.M.Dongelmans. ‘Catalogus à 10 cents verkrijgbaar’: Nuts- en volksbibliotheken in de negentiende eeuw. In: De negentiende eeuw, vol. 24, nr. 3-4 (dec. 2000), p.179-198. [WorldCat vermeldt catalogi van nutsbibliotheken in o.a. ‘s-Gravenhage, Hallum (1962), Rottevalle (1930), Warffum (z.j.), Uteringeradeel: leeszaal Akkrum (1924), Terneuzen (1942),Loppersum (1928), Menaldumadeel te Schingen (1921), Joure (1948), Tholen (1935 en 1954)].
                                • Annie C.Gebhard. Het Nut en het bibliotheekwezen. Nutscommissie voor Volkslectuur, 1917. (Nutsboekerij nr.4).
                                • H.E.Greve. Gedenkboek uitgegeven ter gelegenheid van het vijf en twintig-jarig bestaan der Centrale Vereniging voor openbare leeszalen en bibliotheken. ’s-Gravenhage, uitgeversfonds der bibliotheekvereenigingen, 1933.
                                • W.M.Nijkamp. Het boek in kleuterland. 7e druk, 1987.
                                • Om het algemeen volksgeluk. et Nut richtte zich vooral tot ‘”den zoogenaamden gemeenen burger in ons vaderland’, de areme burger. – het Nut had geen enkele politieke of trligieuze binding. Er werd streng gewaakt dat deze onafahankelijkheid bewaard blewef. Het was haae kracht, maar ook haar zwakte. Maar het bewaarde tot ver in onze eeuw het geloofTwee eeuwen particulier initiatief 1784-1984. Gedenkboek ter gelegenheid van het tweehonderdjarig bestaan van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Edam, 1984.
                                • – Paul Schneiders. Lezen voor iedereen. Geschiedenis van de openbare bibliotheek in Nederland. Den Haag, NBLC, 1990.
                                • Paul Schneiders. Nederlandse bibliotheekgeschiedenis; van librije tot virtuele bibliotheek. Den Haag, NBLC, 1997.
                                • R.T.Segers. Receptie-esthetica. Grondslagen, theorie en beschaving. Amsterdam, 1978 [Met lijst van boeken (romans) en hun aantallen welke de Nutsbibliotheken bezitten. Peildatum 1910].
                                • Uit de geschiedenis van de Landelijke Bibliotheekcentrale. Almere-Stad. Landelijke Bibliotheekcentrale, 1988.
                                • Uit de leeszaalwereld. Opstellen aangeboden aan mejuffrouw Annie C.Gebhard ter gelegenheid van haar aftreden als directrice van de openbare leeszaal en bibliotheek te Amsterdam. Amsterdam, Swets & Zeitlinger, 1949
                                • L.Veltman. De reizende bibliotheken van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. In: De Boekzaal, jaargang IV, 1910, p.26-30.
                                • ============================================================
                              • SELECTIE VAN PUBLICATIES GEWIJD AAN HET NUT IN SAMENHANG MET OPENBAAR BIBLIOTHEEK IN EEN AANTAL GEMEENTEN
                        • Amsterdam. Peggy Aarts. Volksverheffing met kinderlectuur. Het Nutskinderleeszaal in Amsterdam (1912-1940). Den Haag, NBLC, 1988.
                        • Annie M.G.Schmidt als nutsbibliothecaresse aan het werk in Amsterdam(voorzijde boek door Marcel Raadgeep)

                          Annie M.G.Schmidt als nutsbibliothecaresse aan het werk in Amsterdam(voorzijde boek door Marcel Raadgeep)

                          Broek in Waterland A.Grotendorst. 175 jaar Bibliotheek in Broek in Waterland 1822-1997. 1998.

                    •          Delft J.L.W.van Leur. Van beleren tot studeren; van bevoogding tot bevrijding. 1916-1991. Openbare bibliotheken in Delft, 1991.
                  •              Ede B.T.Groen. Een boekje open over de geschiedenis van het bibliotheekwerk in de gemeente Ede. Ede, 1997.
                •                 Eindhoven J.A.Duijnhouwer. 125 jaar Nut in Eindhoven. 1875-2000. Eindhoven, 2000.
              •                     Emmen M.Bulte en S.Hoek-Beugeling. Lezen op het zand en in het veen. ‘Bibliotheek Emmen, een uitgelezen voorziening’. Emmen, 2010.
            •                        Enkhuizen E.C.de Vries. Lectori Salutem. 25 jaar openbare bibliotheek Enkhuizen. 2000.
          •                            Franeker Jubileumuitgave ter gelegenheid van het 200-jarig bestaan van het Departement Franeker van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen 1809-2009.
          •                           Gieten 100 jaar Nut 1864-1964. 1964.
        •                               Gorredijk K.A.Postma en S,J.van der Molen. Nutsbibliotheek. In: Bibliotheekleven in Opsterland. Gorredijk, 1963, p.39-50.
      •                                 ’s-Gravenhage D.Hillenius. Twee Nuts eeuwen in Den Haag 1796-1996. 1996.
      •                               ’s-Gravenhage G.’t Hart. Inventaris van het archief van het departement ’s-Gravenhage van de Maatschappij tot Nut van het Algemeen, 1796-1940 en catalogus van de bibliotheek van dat departement. ’s-Gravenhage, 1967.

Haarlem Archief van het departement Haarlem van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. 1789 – circa 1970. Inventaris door V.Y.M.de Haan, 19986. Noord-Hollands Archief.

      •                                   Haarlem W.van den Berg. ‘Gij die begeerig zijt om uwen geest op te schranderen’. In: Haarlems bijdragen: vijftien verkenningen naar het literair-culturele leven in een negentiende-eeuwse stad, p.9-26. Haarlem, Verloren, 1993.
      •                                 Haarlem P.N.Helsloot. Het Nut in Haarlem; twee eeuwen volkontwikkeling 1789-1989. Haarlem, 1990.
      • Vooromslag boek van Het Nut in Haarlem door P.N.Helsloot. Met portret van Martinus Nieuwenhuyzen (1759-1793), geschilderd door A.de Lelie. Zijn vader Jan Nieuwenhuyzen geldt als oprichter van het Nut in 1784. De zoon is de feitelijke grondlegger van de volksontwikkeling in Nederland. Het geslacht Nieuwenhuyzen was afkomstig uit Haarlem. Martinus is begraven in de Grote Bavo Kerk te Haarlem.

        Vooromslag boek van Het Nut in Haarlem door P.N.Helsloot. Met portret van Martinus Nieuwenhuyzen (1759-1793), geschilderd door A.de Lelie. Zijn vader Jan Nieuwenhuyzen geldt als oprichter van het Nut in 1784. De zoon is de feitelijke grondlegger van de volksontwikkeling in Nederland. Het geslacht Nieuwenhuyzen was afkomstig uit Haarlem. Martinus is begraven in de Grote Bavo Kerk te Haarlem.

      • Haarlem Boudien de Vries. Een stad vol lezers. Leescultuur in Haarlem 1850-1920. Nijmegen, Vantilt, 2011.
      • Haarlem C.de Jong. 195 jaar departement Haarlem van de Maatschappij tot Nut  van ’t Algemeen. (1789-1964). 1965.
      • Berg, W.van den. ‘Gij die nu begeerig zijt om uwen geest op te schranderen’ [De oprichting van de Haarlemse volksbibliotheek]. In: Haarleme kringen: vijftien verkenningen naar het literair-culturele leven in een negentiende-eeuwse stad. Hilversum, Verloren, 1993, p. 9-26.
      • Bernt Luger. ‘Voor 5 centen in de week’; Haarlemse winkelbibliotheken in de negentiende eeuw. In: Haarlemse kringen. Hilversum, Verloren, 1993, p. 93-102.
Uit: Haarlem's Dagblad van 21-9-1953

Vernieuwde nutsbibliotheek in Haarlem. Uit: Haarlem’s Dagblad van 21-9-1953. In 1960 is de Haarlemse nutsbibliotheek opgeheven.

      • ’s-Hertogenbosch N.Bergkamp. 150 jaar Nut Den Bosch maakt de balans op. ’s-Hertogenbosch, 1968.
      • Kampen S.Hörchner. En nooit wordt hij in weldoen moe. Uit de geschiedenis van het Departement Kampen van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Kampen, 1977.
      • Leek J.Bolling. Van Nutsbibliotheek naar Stichting Openbare Bibliotheek Leek. In: Historisch Leek, vol.13,nr.4 (juni 1999), p.1-6; vol. 13, nr.4 (juni 1999), p.1-6. Zie ook: Leek, Tolbert en Zevenhuizen, in: Van kaftpapier tot streepjescode; een historisch overzicht van de openbare bibliotheken in het werkgebied van de Provinciale Bibliotheekcentrale Groningen. Groningen, 1985, p. 100-105.
      • Leiden Bibliotheek van de Matschappij tot Nut van ’t Algemeen. In: Stad van boeken; Hbdschrift en druk in Leiden 1260-2000.Leiden, 2008, p. 417vv.
      • Nijmegen M.J.Dongelmans. Tussen Singel & Boulevard; 75 jaar openbare bibliotheek in Nijmegen. 1991.
        • Purmerend. Jack Otsen. Van volksbibliotheek tot openbare bibliotheek in Purmerend (1798-1998). 1998.
        • Rotterdam J.E.van der Pot. Het departement Rotterdam der Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Rotterdam, Ad Donker, 1960.
        • Vooromslag boek over departement Rotterdam van het Nut

          Vooromslag boek over departement Rotterdam van het Nut

        • Smallingerland P.van Schaik. Lenen en lezen in Smallingerland. Z.j.
        • Vooromslag van 'Lenen en lezen in Smallingerland' [Drachten] met veel informatie over de Nutsbibliotheek op basis van een uit 1979 daterende scriptie van de heer A.Bosgraaf.

          Vooromslag van ‘Lenen en lezen in Smallingerland’ [Drachten] met veel informatie over de Nutsbibliotheek op basis van een uit 1979 daterende scriptie van de heer A.Bosgraaf.

        • Terwispel K.A.Postma en S.J.van der Molen. Nutsbibliotheek. Gorredijk, 1963, p.72-75.
        • Ureterp K.A.Postma en S.J.van der Molen. Nutsbibliotheek. Gorredijk, 1963, p.83-89
        • Utrecht A. van der Neut. Zeventig jaar lenen: de Utrechtse Nutsbibliotheek 18147-1917. In: De negentiende eeuw, 14 (1990), p.204-216.
      • Velsen Kroniek van het openbare bibliotheekwerk in de gemeente Velsen 1910-1990.
      • N.H.Smit. De geschiedenis van het Departement ‘Wildervanck’ der Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. 1837-1977.
      • Winterswijk W.Peletier.
      • 150 jaar Departement Winterswijk van de Matschappij tot Nut van ’t Algemeen. 2003.
      • P.N.Helsloot publiceerde behalve een boek over het Nut in Haarlem ook: 'Emancipatie in de Zaanstreek, twee eeuwen Zaanse Nutsdepartementen (1991). Bovenstaand de voorzijde van deze publicatie.

        P.N.Helsloot publiceerde behalve een boek over het Nut in Haarlem ook: ‘Emancipatie in de Zaanstreek, twee eeuwen Zaanse Nutsdepartementen (1991). Bovenstaand de voorzijde van deze publicatie. Gezicht op de Westelijke Dam van Zaandam in 1789, het oprichtingsjaar van het Nutsdepartement aldaar. De stichting had plaats in logement ‘De Oude Prins’, het meest rechtse huis. Schilderij van Simon de Wit in de Zaanlandse Oudheidkamer te Zaandijk.

      • Zwolle Van provinciehuis tot bibliotheek. Eindredactie L.Lapoutre. Zwolle, Waanders, 1986.

DE IN 1794 GESTICHTE NUTSBIBLIOTHEEK VAN HAARLEM IN DE 19de EN 20ste EEUW

‘Tussen de al een eeuw bestaande volksbibliotheken met hun paternalistisch-educatieve begeleiding, passend bij de eeuw van verheffing en emancipatie, én de beweging van de ‘public library’, die stond voor vrijere toegankelijkheid, professionele leiding en de combinatie van leeszaal en bibliotheek, ontstond in deze jaren een tegenstelling, die de kern ook was van de tegenstelling tussen de Nutsaanpak en het buurthuiswerk en de volksuniversiteiten. Een tegenstelling die niet nodig was, waar tijdig de bakens verzet werden en moderne werkwijzen werden geïntroduceerd. Haarlem kreeg als een van de eerste steden van ons land een openbare instelling op lectuurgebied, een in 1890 ingerichte leeszaal – dus nog geen uitleenbibliotheek – dat te vinden was, men kan het bijna raden, in het gebouw van ‘Weten en Werken’, de ons zo goed bekende “concurrent” van het Nut. De leeszaalmensen deden aan het Nutsdepartement het verzoek om financiële hulp, aangezien “het subsidieeren eener dergelijke inrichting geheel thuis hoort in den kern Uwer werkzaamheden.” Het bestuur van het departement ging daarop echter niet in, evenmin als in 1894 toen de openbare leeszaal de verzekering gaf dat hij neutraal was en dat vooreerst geen boeken uitgeleend zouden worden “aangezien hiervoor in Haarlem al genoegzaam gezorgd wordt“. De Nutsbibliotheek bleef inderdaad de centrale uitleenpost. Daartoe werd in 1887 een perceel naast het departementsgebouw aangekocht (Zijlstraat 50); de benedenverdieping werd bibliotheek. In 1906 werd een kinderleeszaal toegevoegd. Tegen 1914 waren er constant meer dan 1500 lezers ingeschreven, bezat men 4000 boeken en werd er meer dan 18000 keer per jaar een boek uitgeleend; de omloopsnelheid van een boek was dus behoorlijk hoog. De openbare uitleenbibliotheek liet zich natuurlijk niet tegenhouden, en zij kwam er in 1913, mede door omzetting van de oude stedelijke boekerij. Het hoofdbestuur zag wel in dat meegegaan moest worden met de ontwikkeling naar de moderne openbare bibliotheek annex leeszaal, zonder de volks- en Toynbee-bibliotheken met hun eigen doelgroepen te willen afschaffen, maar weer leed een Amsterdamse progressieve opvatting schipbreuk in de Algemene Vergadering. De twee stromingen in de bibliotheekwereld waren derhalve sinds de eeuwwisseling gescheiden. Vele departementen gingen er wel toe over hun bibliotheek over te dragen aan de plaatselijke bibliotheek, met name in de steden (Amsterdam b.v. in 1927) maar Haarlem behield zijn Nutsbibliotheek (pas sinds 1935 zo genoemd i.p.v. volksbibliotheek) als een van de laatste in den lande.’ (P.N.Helsloot, Het Nut in Haarlem; twee eeuwen volksontwikkeling 1789-1989’(1989), p.43-44).

======================================================================

Foto uit 1909 van een modelkastje van de 'Reizende Bibliotheken'van de Mij tot Nut van 't Algemeen

Foto uit 1909 van een modelkastje van de ‘Reizende Bibliotheken’van de Mij tot Nut van ’t Algemeen

Uitleenbriefje zoals in gebruik bij de nutsbibliotheken omstreeks 1910

Uitleenbriefje zoals in gebruik bij de nutsbibliotheken omstreeks 1910

OVERZICHT IN BEELD VAN CIRCA 100 VOORMALIGE NUTSBIBLIOTHEKEN

De stadslibrije van Alkmaar dateert van 1594 en was eeuwenlang enkel toegankelijk voor studerenden en wetenschappers. De Nutsbibliotheek dateert van 1802. Blijkens bovenstaand bericht uit 1891 verzorgde het Nut in Alkmaar de leesvoorziening in het gasthuis. In 1914 is de boekencollectie van het Nut opgegaan in de openbare leeszaal en bibliotheek.

De stadslibrije van Alkmaar dateert van 1594 en was eeuwenlang enkel toegankelijk voor studerenden en wetenschappers. De Nutsbibliotheek dateert van 1802. Blijkens bovenstaand bericht uit 1891 verzorgde het Nut in Alkmaar de leesvoorziening in het gasthuis. In 1914 is de boekencollectie van het Nut opgegaan in de openbare leeszaal en bibliotheek.

Nutsgebouw met bibliotheek in Alphen a.d. Rijn

Nutsgebouw met bibliotheek in Alphen a.d. Rijn

Nutsgebouw met bibliotheek in Alphen aan de Rijn

Nutsgebouw met bibliotheek in Alphen aan de Rijn

Het vm.Nutsgebouw van het deprtement Alphen en Oudshoorn is in 1894 opgericht. Het fraaie gebouw in neo-renaissance is ontworpen door H.J.Jesse, met uitbtreidingen in 1906 en 1926

Het vm.Nutsgebouw van het deprtement Alphen en Oudshoorn is in 1894 opgericht. Het fraaie gebouw in neo-renaissance is ontworpen door H.J.Jesse, met uitbtreidingen in 1906 en 1926

Nutsbibliotheek Amersfoort (Uit: Amersfoortsche Courant, 24-11-1892)

Nutsbibliotheek Amersfoort (Uit: Amersfoortsche Courant, 24-11-1892)

NUTSBIBLIOTHEEK AMSTERDAM

(Uit: Eigen Haard, 1903)

 

De leeszaal en uitleenbibliotheek (Eigen Haard, 1903)

Vervolg (Eigen Haard, 1903)

Leesinrichting Nut Amsterdam (Het Nieuws van den Dag, 30-8-1878)

(Het Nieuws van den Dag, 23-9-1889)

Benoeming van mej.A.M.G.Schmidt als assistente aan de leeszaal  voor jongens en meisjes der Maatschppij tot Nut van ’t Algemeen , tot dan assistente bij de O.L.B.Vlaardigen (Bibliotheekleven, 1936, pagina 51).

Uit: Dagblad van Noord-Brabant, 23-2-1942

leeskaart nutsbibliotheek Amsterdam

achterzijde van leeskaart nutsbibliotheek Amsterdam

Exterieur van Nutsgebouw in Amsterdam

Exterieur van Nutsgebouw in Amsterdam aan het Singel.

De kinderleeszaal van het Nut aan de N.Z.Voorburgwal 212 in Amsterdam. Foto die op 18 november 1916 in het blad 'Eigen Haard' verscheen. Citaat: 'Het Fransche zaaltje met de kolommen en hoog wit plafond ziet er vrolijk en licht uit en heeft niets straks of strengs, ondanks de boeken, die men overal ziet. Dit komt wel voornamelijk doordat de boeken niet in bruin 'kaftpapier-uniform' zijn, maar heel gewoon in gezellige bandjes. Op de tafel staat wel een aardbol, maar er staan ook bloemen en er ligt een warm geel kleed. Vooral de tafeltjes langs de kranten bij de ramen, elk met een bloempot erop en stoelen rondom, noodigen uit om er te gaan zitten.

De kinderleeszaal van het Nut aan de N.Z.Voorburgwal 212 in Amsterdam. Foto die op 18 november 1916 in het blad ‘Eigen Haard’ verscheen. Citaat: ‘Het Fransche zaaltje met de kolommen en hoog wit plafond ziet er vrolijk en licht uit en heeft niets straks of strengs, ondanks de boeken, die men overal ziet. Dit komt wel voornamelijk doordat de boeken niet in bruin ‘kaftpapier-uniform’ zijn, maar heel gewoon in gezellige bandjes. Op de tafel staat wel een aardbol, maar er staan ook bloemen en er ligt een warm geel kleed. Vooral de tafeltjes langs de kranten bij de ramen, elk met een bloempot erop en stoelen rondom, noodigen uit om er te gaan zitten.

 

Kinderleeszaal van het Nut, Nieuwe Zijds Voorburgwa,l 1914

Kinderleeszaal van het Nut, Nieuwe Zijds Voorburgwal,  1914

Parkbibliotheek van 't Nut in het Vondelpark Amsterdam

Boven: Kinderleeszaal van het Nut in de Spuistraat en onder Parkbibliotheek van ’t Nut in het Vondelpark Amsterdam

Parkbibliotheek  moest kinderen winnen voor lezen (De Volkskrant, 21-1-1989)

nut1

De Nutskinderleeszaal aan de Wijdesteeg in Amsterdam, december 1940

 

Interieur van leeszaal kinderen in de Wijdesteeg

Interieur van leeszaal kinderen in de Wijdesteeg

Kinderleeszaal Nut in de Wijde Steeg, Amsterdam (foto Wiel van den Randen)

Kinderleeszaal Nut in de Wijde Steeg, Amsterdam (foto Wiel van den Randen)

Kinderleeszaal van het Nut (foto Wiel van den Randen)

Kinderleeszaal van het Nut (foto Wiel van den Randen)

De Wijde Steeg (leeszaal van het Nut)

De Wijde Steeg (leeszaal van het Nut)

Huiswerk maken in de jeugdbibliotheek aan de Wijde Steeg

(Uit: Ons Amsterdam, 1967, p.124-128  in een artikel over Annie M.G.Schmidt).

De Wijde Steeg; bibliotheek van het Nut, circa 1928

De Wijde Steeg; bibliotheek van het Nut, circa 1928

Kinderen aan de balie van de jeugdbibliotheek Wijdesteeg 4 Amsterdam (Spaarnesta fotoarchief)

De kinderbibliotheek van het Nut aan de Wijdesteeg

Leeszaal; van het Nut in de Wijde Steeg Amsterdam

Leeszaal; van het Nut in de Wijde Steeg Amsterdam

Lezen in de nutsbibliotheek van de Wijde Steeg, circa 1930

Lezen in de nutsbibliotheek van de Wijde Steeg, circa 1930

Leeszaal van het Nut in school aan De sparrenweg Amsterdam

Leeszaal van het Nut in school aan De Sparrenweg Amsterdam

Kinderleeszaal van het Nut in het Koloniaal Instituut Amsterdam, circa 1930

Kinderleeszaal van het Nut in het Koloniaal Instituut Amsterdam, circa 1930

Kinderleeszaal van het Nut in het Koloniaal Instituut Amsterdam

Kinderleeszaal van het Nut in het Koloniaal Instituut Amsterdam

Afgeschreven boek uit Nutsbibliotheek voor kinderen aan de Wijdesteeg in Amsterdam

Afgeschreven boek uit Nutsbibliotheek voor kinderen aan de Wijdesteeg in Amsterdam

Het Amsterdamse Nutsgebouw bood tijdens de Eerste Wereldoorlog gemobiliseerde militairen gelegenheid te lezen.

Het Amsterdamse Nutsgebouw bood tijdens de Eerste Wereldoorlog gemobiliseerde militairen gelegenheid te lezen.

Nieuwsblad Nut, november 1912

Nieuwsblad Nut, november 1912

Ingang nutsbibliotheek Wijdesteeg Amsterdam

Ingang nutsbibliotheek Wijdesteeg Amsterdam

Kinderen lezend in nutsbibliotheek Wijdesteeg

Kinderen lezend in nutsbibliotheek Wijdesteeg

Nutsbibliotheek Wijdesteeg

Uitleen Nutsbibliotheek Wijdesteeg

Na de Tweede Wereldoorlog zijn onder het motto 'Our World United Through Books' zogenaamde 'treasure chests' ofwel schatkisten, beschilderd door Amerikaanse kinderen, met Engelstalige boeken gevuld uit de USA in het kader van de Marshallhulp aan Nederlandse openbare bibliotheken geschonken. Op bovenstaande foto's de aankomst van deze boekenkisten op het adres Wijdesteeg 4, 10 april 1946.

Na de Tweede Wereldoorlog zijn onder het motto ‘Our World United Through Books’ zogenaamde ‘treasure chests’ ofwel schatkisten, beschilderd door Amerikaanse kinderen, met Engelstalige boeken gevuld uit de USA in het kader van de Marshallhulp aan Nederlandse openbare bibliotheken geschonken. Op bovenstaande foto’s de aankomst van deze boekenkisten op het adres Wijdesteeg 4, 10 april 1946.

In de crisisperiode werden de jeugd-leeszalen van het Nut extra lang opengesteld

In de crisisperiode werden de jeugd-leeszalen van het Nut extra lang opengesteld

nut1

Mej. Annie C.Gebhard (geb. in 1883), de grote voorvechtstster van het openbaar bibliotheekwerk in Amsterdam; van 1928 tot 1948 directrice van OLB. In 909 begonnen als bibliothecaresse van de Amsterdamse Nutsbibliotheek, richtte zij in 1912 een bibliotheek voor kinderen op, waar later o.a. Annie M.G.Schmidt werkte.

Annie C.Gebhard in haar werkkamer van de openbare bibliotheek Amsterdam. In het gedenkboek ‘Amsterdammers en hun bibliotheek’ (2019) is een hoofdstuk gewijd aan de ‘legendarische Annie Gebhard’. In 1968 ontving ik bij haar thuis een albumpje met kaarten, knipsels en foto’s van boeken en bibliotheken. Oorspronkelijk afkomstig van mej.  E.M.van Wiechen (werkzaam in de openbare bibliotheek van Delft), in 1934 geschonken aan mej. Claudine Vinkenburg in Haarlem en door laatstgenoemde in 1949 aan mej. Gebhard gegeven.

Prentbriefkaart uit 1937 van de nieuwe openbare bibliotheek in Johannesburg, Zuid-Afrika aan mej.C.Gebhard. Verzonden door ene Annie – een voornaam die in bibliotheekkring destijds veel voorkwam, zoals Annie M.G.Schmidt, Annie Moerkerken van der Meulen etc.

Nog een aan mej. Annie Gebhard in 1937 vanuit Johannesburg verzonden kaart

Eén van de publicaties v Annie C.Gebhard: Kinderboeken als vitamines. Tweede herziene druk. Amsterdam, Ploegsma, 1963

In januari 2019 verscheen het gedenkboek OBA 1919-2019: ‘Amsterdam en de Amsterdammers’, geschreven door Joosje Lakmaker (geboren in 1950 en na een langdurige ziekte op 23 april 2019 overleden) & Elke Veldkamp, met bijdragen van Tom van der Meer. Amsterdam, Wereldbibliotheek, 2019, 304 p. Een interessant boek met hoofdstukken gewijd aan o.a. de Nutsbiblotheek, de parkbibliotheekjes, directrice C.Gebhard, de Tribune-affaire, de vm. blindenbibliotheek, de winkelbibliotheken, het streven van directeur G.A.van Riemsdijk naar filialen in de hele stad verspreid, de nieuwe OBA, het beroepsbeeld, de ‘romanquaestie’, de oorlogsperiode, de openbare muziekbibliotheek, nieuwe OBA. Verder aandacht voor Annie M.G.Schmidt, Waldie van Eck, Celine Polak, Jo Josephus Jitta, Wim de la Court (van wie mij vooral is bijgebleven dat hij een nieuwe centrale buiten het centrum totaal niet zag zitten) etc. Toch mis ik een aantal zaken (groepfoto, foto van Den Uyl die de nieuwe bibliotheekuitbreiding aan de Herengracht opende) e.d. Evenals vermelding van een aantal steunpilaren van de laatste eeuw – van wie ik op afstand enkel de laatste halve eeuw heb gevolgd – zoals o.a. Sara Boerlage, Victorine van Schaick, Jantien Bouwers (filiaalhoofd Surinameplein), muziekbibliothecaris Huib Deetman (muziekbibliotheek), Elsbeth de Vlieger (filiaalhoofd Cinetol), Ytje Wolfsbergen etcetera. Ook had ik graag wat meer in de loop van de tijd op schrift gestelde reacties aan bibliotheekgebruikers (terug)gelezen.

Illustratie uit: ‘Amsterdammers en hun bibliotheek’, pagina 287.

Achter(stof)omslag van het boek ‘Amsterdammers en hun bibliotheek’.

Herinneringen van Mart Smeets (*1847), sportcommentator, in: Lezerskrant, april 198,2 , pagina 22

Amsterdamse bibliotheekherinnering van André Hazes (1951-2009), volkszanger (Lezerskrant, april 1092, pagina 31)

Murat Isik: ‘In de bibliotheek ben ik voor altijd veranderd’. Ronald Ockhuysen in Het Parool van 11 mei 2019: Murat Isik, winnaar vande Libris Literatuur Prijs, kwam als kind al in de bibliotheek in Zuidoost. In dat boekenpaleis ging voor mij een compleet nieuwe wereld open. Het was in de herfst van 1983. Ik was toen zes jaar. Tot haar grote schrik had mijn moeder op een ouderavond van mijn juffrouw te horen gekregen dat ik een flinke leesachterstand had en naar de bibliotheek moest om die weg te werken.  De volgende dag sleepte mijn moeder me mee naar de bibliotheek in Ganzenhoef, in de Bijlmer. Ik heb die voor mij in zoveel opzichten indrukwekkende gebeurtenis verwerkt in mijn roman ‘Wees onzichtbaar’. Daarin kampt de hoofdpersoon, Metin, eveneens met een leesachterstand en laat ik zien wat voor magische wereld hij betreedt wanneer hij voor het eerst de bieb bezoekt. 

Murat Isik en zijn bekroonde boek: ‘Wees onzichtbaar’

De bibliotheek van Ganzenhoef zat op een donkere en tochtige plek, onder het viaduct van de Bijlmerdreef waar het krioelde van de junks. Maar dat maakte me niet uit, want binnen zag ik overal boeken en ik mocht er zelfs vier uitzoeken en mee naar huis nemen. Dat was voor mij als zesjarige zo bijzonder. Uk had er natuurlijk nog niet de woorden voor als kleine jongen, maar ik voelde me op de een of andere manier bevoorrecht, het voelde als een geschenk. In dat boekenpaleis in de Bijlmer ging voor mij een compleet nieuwe wereld open, een wereld waarin ik mezelf kon verliezen. Daar ben ik voor altijd veranderd in een jongen die koortsachtig leest, en daar, op die plek, is ook de kiem gelegd voor mijn schrijverschap’ (…) ‘De bieb was de veilige haven van mijn jeugd. Op de middelbare school was ik lang niet op mijn plek. Ik was echt een buitenbeentje. Ik trok mij terug in de kleine schoolbibliotheek. Maar veel liever ging ik naar de bibliotheek op het Bijlmerplein (…)’.  

In de eerste gedrukte Nederlandsche Bibliotheekgids van 1913 met vermelding van enige tientallen bibliotheken in Amsterdam, ontbreekt nog de o.l.b., in tegenstelling tot de bibliotheek van ‘Geloof en Wetenschap’= de latere rooms-katholieke openbare bibliotheek. In de tweede editie van 1924 is de O.L.B.A., gesticht in 1919, wèl beschreven. Toen met naast de centrale 3 filialen en circa 40 wisselcollecties. Verder een Handelseconomische bibliotheek in bruikleen, een technische afdeling, muziekbibliotheek en Blindenboekerij

Tekeningen van interieur Ons Huis aan de Rozenstraat door Antoon Molkenboer, met linksboven de bibliotheek. [De Vereniging ‘Ons Huis’, een volkshuis voor de buurt (Jordaan), opgericht in  1891 ten behoeve van de ontwikkeling van de arbeidersklasse. heeft tot 1984 bestaan].

Vervolg Nederlandsche Bibliotheekgids. Tweede druk 1924

Courantenzaal olb Amsterdam in 1920 (Spaarnestad fotoarchief)

Slot O.L.B.A. in Nederlandsche Bibliotheekgids 1924, pagina 25.

Dr. T.P. Sevensma (1879-1966). De geboren Fries Tietse Pieter Sevensma werd in 1919 benoemd als eerste directeur van de openbare leeszaal en bibliotheek van Amsterdam aan de Keizersgracht, inclusief een handelseconomische afdeling, waarmee hij voordien in Rotterdam ervaring had opgedaan. In 1924 werd hij bovendien directeur van de Universiteitsbibliotheek Amsterdam. In 1928 gaf hij beide functies op om de bibliotheek van de Volkenbond in Genève op te zetten. Van 1929 tot 1958 was Sevensma  secretaris van de International Federation of Library Assiciations (IFLA). Van 1938 tot zijn pensionering in 1958 vervulde hij de functie van hoofdbibliothecaris van de Rijksuniversiteit Leiden.

Deel van bericht over opening nieuwe openbare leeszaal en bibliotheek in Amsterdam, Keizersgracht 444-446, waarbij er op gewezen wordt dat de hoofdstad feitelijk al in 1851 een openbare leeszaal werd gesticht aan het Koningsplein (Algemeen Handelsblad, 8-2-1959)

(Algemeen Handelblad, 8-2-1959)

Al in 1919 waren er plannen voor wijkbibliotheken in de stad. De crisisjaren verhinderden uitvoering van veel plannen. Onder het directoraat van G.A,van Riemsdijk (1948-1964) zijn acht filialen gesticht (Algemeen Handelsblad, 8-2-1959)

Nog in het jaar van de opening is een speciale Handels-Economische afdeling geopend die lange jaren veel gebruikers van dienst is geweest (Algemeen Handelsblad 24-9-1919)

Interieur van de Handels-Economische bibliotheek in de olb Amsterdam omstreeks 1935

Jongen lezend in ‘De krant van Kees’ door Leonard Roggeveen

Inlichtingenbibliotecaresse olb Amsterdam, 1952 (uit: Ter verlichting van het gewicht der jaren. Amsterdam, 1997, pagina 99)

De enige fotocollage met enkele historische afbeeldingen herinnerend aan 100 jaar openbare bibliotheek Amsterdam opgesteld op de begane grond van de centrale bibliotheek

Directeur G.A. van Riemsdijk van 1948-1964 met papier en pen aan het werk

De in 1970 in de vaart genomen Boekenboot, aangelegd in de gracht voor het hoofdgebouw aan de Keizersgracht, het vroegere bankiershuis van Hope & Co.

Premier drs.J.M.den Uyl voor de door hem verrichte opening van de nieuwe bibliotheek nog druk notities makende.

Het gebouw van de sinds 1977 [tot 2007] nieuwe bibliotheek aan de Prinsengracht 587. Tegenwoordig na een verbouwing in gebruik als Hyatt Andaz Hotel

Gevel van voormalig bibliotheekfiliaal in de Watergraafsmeer, in 1926-1928 gebouwd onder architectuur van Dick Greiner (Erfgoed)

 

Directie en hoofden van de bibliotheekfilialen op de binnenplaats van de centrale bibliotheek na de laatste gezamenlijke vergadering in 1988 (uit: René Zwaap, Een nobel bedrijf; vijfenzeventig jaar Openbare Bibliotheek Amsterdam 1919-1994′(1994, pagina 46). Op de voorste rij van links naar rechts: Ada Lowie (Bos en Lommer), Jantien Brouwers (Roelof Hartplein, daarvoor Surinameplein), Irene de Vries (Holendrecht/Reigersbos), Leo Willemse (Hagedoornplein), Josine van den Berg (hoofd Onderwijsdienst), Miep van Baar (Buitenveldert, plv. hoofd), Ida van Benten (Kinkerbuurt), Wim de la Court (directeur – van 1964 tot 1988, overleden in 2006), Marieke Wegbrans (beleidsmedewerker), Frans de Beer (Duivendrecht), Christine Brandhorst (Spaarndammerbuurt), Ytje Wolfsbergen (hoofd  Voorlichting/PR). Bovenste rij: v.ln.r.: Corrie Moons (Osdorp), Els Verhagen (Bijlmermeer), Katja Daams (secretaresse), Conny Versteegen (Molenwijk), Els van Staveren (plv., maar waarvan, daarboven net zichtbaar: Rina van Duinen (Pintohuis), Lydia van Duijn (Slotervaart), Hanneke Maassen (Surinameplein), daarachter Rob Visser (Banne Buiksloot), Corien Tetteroo (Bertelmanplein), Wilma Laqueuille (Transvaal), Hans van Velzen (directeur vanaf 1988), José Hanskamp (Diemen), Fons Bouthoorn (hoofd Invaldienst), Adrie Arends (Indische Buurt). Ontbrekend op de foto: Elsbeth de Vlieger (Cinetol/Coöperatiehof), Harry Geeraths (Nieuwendam), Jet Brummelhuis (Buitenveldert). Ook niet daarop voorkomend toenmalig adjunct-directeur Paul den Hoed.  Met dank aan Leo Willemse [‘Seit 1973 Bibliothekar mit Leib und Seele ‘- Blog Stadtbibliothek Köln]. 

Eén van de filialen van de OBA, bovenstaand aan het Roelof Hartplein sinds 1937

OBA aan het Oosterdok in aanbouw, 2006

Trotse Amsterdammers na de officiële opening van de OBA aan het Oosterdok. Van links naar rechts: een zojuist geridderde directeur Hans van Velzen, wethouder Caroline Gehrels en burgemeester Job Cohen

De Centrale Openbare Bibliotheek sinds 2007 , een creatie van de in 1949 in Heerlen geboren architect Jo Coenen.

Jeugdafdeling OBA

OBA 100 jaar en 100 dagen feest

Kleine selectie van literatuur  over de geschiedenis van de Openbare Leeszaal en Bibliotheek Amsterdam. de OBA: – De openbare leeszaal en bibliotheek Keizersgracht 444-446. 1919; – Nieuw gebouw centrale bibliotheek Amsterdam. 1977; – Keizergracht 444 afscheid van een bibliotheekgebouw. 1990; – Vijfenzeventig jaar Openbare Bibliotheek Amsterdam, een nobel bedrijf 1919-1994; Jo Coenen & Co. Openbare Bibliotheek Amsterdam. 2007. 

Vooromslag brochure Nieuw gebouw centrale bibliotheek Amsterdam Prinsengracht; door architect ir.R.F.L.Nord (Architectenbureau G.de Klerk Amsterdam) 1977.

Geveltekeningen gebouwen Prinsengracht 587 en Keizersgracht 444

Gezicht op krantenzaal vanaf de eerste verdieping, Prinsengracht 587 (1977)

Vooromslag van in 1994 verschenen fotouitgave: ‘Vijfenzeventig jaar Openbare Bibliotheek Amsterdam; een nobel bedrijf 1919-1994’.

Vooromslag boekje Jo Coenen: Openbare Bibliotheek Amsterdam, 2007

Illustratie binnenzijde publicatie nieuwbouw OBA door Jo Coenen, 2007

Reclamezuil OBA van Edfirst

Sinds 2018 bevinden zich in het OBA gebouw liefst drie horecagelegenheden – méér dan in enig ander bibliotheekgebouw op het westelijk halfrond, namelijk Vapiano, een Italiaans selfservicerestaurant, op de zevende etage voorheen La Place, tegenwoordig Vermaat en beneden, ook gerund door Vermaat, een OBA café Eet en Drinkt, zie bovenstaande foto.

Minicard uit 2007. Met anno 2019 drie restaurants in het gebouw dreigt de horeca de bibliotheek te overvleugelen.

Pasje openbare bibliotheek Amsterdam OBA

OBA honderd jaar in 2019 met talrijke festiviteiten

Vooromslag MUG Magazine februari 2019

OBA 100 jaar 1919-2019

In de loop van de tijd verzamelde ik zo’n 75 prentbriefkaarten met afbeeldingen van openbare bibliotheken in Amsterdam. Onderstaand een selectie

Centrale openbare bibliotheek aan De Keizersgracht 444-446 (voormalig bankgebouw van Hope & Co), kaart ontvangen van directrice mej. Annie C. Gebhard.

Entree openbare leeszaal en bibliotheek, Keizersgracht Amsterdam

Prinsengracht 587: Openbare bibliotheek van 1977 tot 2007

Interieur vroegere leeszaal in bibliotheekgebouwtje Coöperatiehof, in 1928 ontworpen door Piet Kramer (Amsterdamse School), vandaag de dag in gebruik als kantoor

Twee ansichtkaarten van Gebouwtje Oosterspeeltuin met leeszaal en bibliotheek (straatzijde en interieur)

Ansichtkaart van de bibliotheek ‘Geloof en Wetenschap’ Herengracht 415 Amsterdam, waar sinds 1931 de rooms-katholieke openbare bibliotheek was gevestigd – opgeheven/gefuseerd met de OBA in 1970. A.M.J.Tieken was directeur en werd bibliothecaris in Beverwijk [De sociëteit Geloof en Wetenschaop was overigens al in 1983 opgericht en een aparterte Heerenbibliotheek en Damesbibiotheek daarin gevestigd, in 1905 geopend].

Gesloten uitleen in de rk openbare leeszaal en bibliotheek aan de Herengracht in Amsterdam, 1933

Leeszaal in room-katholieke openbare bibliotheek aan de Herengracht, 1936

Informatie uit ENSIE (Eerste Nederlandse Systematische Encyclopede)

Twee oude ansichten van bibiotheek over het Y, Meidoornplein Amsterdam-N. Architect Van der Pek 1919-1920.

Van het voormalige bibliotheekfiliaal aan de Kometensingel, 1926-1928 gebouwd in tuindorp Oostzaan zijn liefst 12 verschillende prentbriefkaarten verzameld. Twee daarvan afgebeeld, Op de achterzijde van bovenste kaart staat vermeld: ‘1933-1983. De openbare bibliotheek in Tuindorp Oostzaan viert feest dit jaar. Onze bibliotheek werd in 1923 als tweede filiaal in Amsterdam geopend en is nu na 60 jaar nog steeds springlevend. Een heuglijk feit, at we samen met U willen vieren op donderdag 10 juni tussen 4 en 7 uur. U bent van harte welkom op ons filiaal, Kometensingel 211.’ [In 1960 heeft deze bibliotheek te maken gehad met ernstige waterschade als gevolg van een overstroming]

rentkaart D.Greiner. Openbare leeszaal en bibliotheek Betondorp Amsterdam 1924-1928

In 1932 is in de Watergraafsmeer (Betondorp) aan de Brink bovenstaand bibliotheekfiliaal gebouwd onder architectuur van D.Greiner [Het gebouw met de 2 torentjes, een achitectonisch monument].Tegenwoordig in gebruik als Brinkhuis.

Interieur leeszaal bibliotheek aan het Hoogendorpplein

Voormalige bibliotheek Coöperatiehof, in 1928 ontworpen door Piet Kramer m.m.v. Jan Tapman en Peter Alma (Amsterdamse School)

Het Nieuwe Huis aan het Roelof Hartplein, in 1928 ontworpen door Barend van den Nieuwen Amstel. Sinds 1937 is de benedenverdieping ingericht als filiaal van de openbare bibliotheek

lezende kinderen in jeugdbibliotheek de Wijde Steeg, Amsterdam, 1942

Uitleenbalie in centrale bibliotheek Keizersgracht Amsterdam, circa 1952. Links mej.I.Reynen en rechts mej. Ans Schonebaum.

Cinetol bibliotheekfiliaal,Tolstraat Amsterdam, In 1927 onder architectuur van J.A.Brinkman en L.G.van der Vlugt gebouwd als theosofisch centrum, later als bioscoop aangewend en sinds 1985 OBA wijkbibliotheek. (foto Tim Killiam)

Interieur bibliotheek Cinetol Amsterdam

Interieur bibliotheek Buitenveldert Amsterdam, 1966

Interieur bibliotheekfiliaal met jeugdafdeling aan het Surinameplein Amsterdam, 1962

Interieur bibliotheekfilliaal Osdorp, 1965

Openbare bibliotheek in wijk Osdorp Amsterdam

Openbare bibliotheekfiliaal in de wijk Bos en Lommer

Interieur bibliotheek Bos en Lommer, 2005

Bibliotheekfiliaal Slotervaart Amsterdam

Bibliotheekfiliaal Duivendrecht

Bibliotheek OBA aan het Javaplein (Indische Buurt)

Entree OBA De Hallen

OBA De Hallen Belcampo

Voormalige openbare bibliotheek in Huis de Pinto, Amsterdam

Huis De Pinto in de St.Antoniebreestraat 69 (rijksmonument) , was een aantal jaren filiaal van de OBA, tegenwoordig cultureel literair centrum.

ansicht van strandbibliotheek in Blijburg OBA, 2007

Centrale Openbare Bibliotheek aan de Oosterdokskade sinds 7 juli 2007

Centrale OBA sinds 2007, Oosterdokskade 143, ontworpen door Jo Coenen

Ansichten OBA circa 2008(boven van A.van Praag, onder van Olaf Hirsch)

Ansichten uitgegeven door OBA (Olaf Hirsch)

Kaart Muizenhuis van Karina Schaapman in jeugdafdeling OBA

Voorzijde van begin 007 uitgegeven flyer met impressie van de nieuwvouw op het Oosterdokseiland

Achterzijde flyer uit 2007 met vermelding van alle wijkbibliotheken en openingstijden

Geografische spreiding van openbare bibliotheken Amsterdam in 2019 met naast de centrale aan het Oosterdok in totaal 26 OBA filialen: Banne, Bijlmermeer, Buitenveldert, Bos en Lommer, CC Amstel, Diemen, Duivendrecht, hotspot Ganzenhoef, Geuzenveld, De Hallen, IJburg, Javaplein, Linnaeus, Mercatorplein, Molenwijk  Olympisch Kwartier, Osdorp, Ouderkerk, Van der Pek, Reigerbos, Roelof Hartplein, Slotermeer, Slotervaart, Spaarndammerbuurt, Staatsliedenbuurt, Waterlandplein.

In 2019 ontving ik van Dick Kolstee uit Eindhoven veen paarhonderd boekenleggers van Nederlandse en buitenlandse bibliotheken, ter aanvulling van de meer dan 1.000 bladwijzers over dit motief al in mijn bezit. De meeste zijn afkomstig van openbare bibliotheken in Leiden, Tilburg, Eindhoven, Tilburg, Rotterdam en Den Haag. Amsterdam is pas relatief laat begonnen met de uitgifte van boekenleggers als reclamemiddel. Onderstaand een selectie, aangevuld met leeswijzers van mw.Denny Post en Frank Divendal, later nog uit te breiden.

Vier recente boekenleggers van de OBA Amsterdam, o.a. Guus Bauers Zomerlezen, 2 september 2007 Joost Zwagerman; codeteam

Boekenlegger uitgegeven bij gelegenheid van 75 jaar openbare bibliotheek Amsterdam, in 1994

Links: oproep van de OBA om te gaan stemmen en rechts Bibliotheek Pintohuis 25 jaar met een citaat van Jorge Luis Borges

Bladwijzers van OBA Amsterdam

Boekenleggers van OBA Junior en OBA bibliotheek Diemen

Gratis lidmaatschap van de Openbare Bibliotheek Amsterdam tot 19 jaar

Drie boekenleggers van OBA: gratis lidmaatschap tot 19 jaar, IDFA documentaires; tentoonsteling in Amsterdam Historisch Museum.

Boekenleggers met propaganda voor de openbare bibliotheek Amsterdam

Meisje  toont de OBA-boekenwijzer, 2017

OBA 100 jaar /100 dagen feest

Aanvulling boekenleggers OBA van Denny Post (Zoetermeer)

boekenleggers OBA, o.a. van 75 jaar.

boekenlegger: Op zondagmiddag naar de bibliotheek, 1977

4 boekenleggers van de openbare bibliotheek Amsterdam, o.a. over nieuwe sirene netwerk gemeente Amsterdam.

4 bladwijzers oba

4 boekenleggers, o.a. van ‘Aan ’t werk?’, ‘Zoek je werk?’en Kosten Bibliotheekpas 1990

4 boekenleggers, o.a. ‘AMSTERDAM Uw favoriete stad? en ‘Open op zondag’.

Diverse boekenleggers openbare bibliotheek Amsterdam

Boekenleggers OBA, o.a. van Marokkaanse culturele week in de openbare bibliotheek en ‘De bibliotheek moderniseert: automatiseringssysteem…’.

Bladwijzer:jaarprogramma in oba Prinsengracht

Boelenlegger: Bibliotheekdienst voor ouderen en gehandicapten (BDO)

4 boekenleggers OBA, o.a. Gedichtendag

Boekenlegger: Maak kennis met internet

5 boekenleggers, o.a. van Bibliotheek Pintohuis 25 jaar, en Olympiscge Spelen 2004 wedstrijddagen

4 bladwijzers: Nederland Leest en Gedichtendag

Boekenlegger: Amsterdam uw favoriete stad? Dan is ‘Ons Amsterdam’ uw blad!..

4 boekenleggers oba, o.a. van jeugdafdeling en jeugdtheaterprogramma in de bibliotheek Prinsengracht

Boekenlegger: ‘Olie en onrecht in Nigeria’, fototentoonstelling in de openbare bibliotheek, Oosterdokkade 154

Boekenleggers oba: Wist jij dat je tot 19 jaar gratis lid kunt worden van de OBA?

Vervolg boekenleggers OBA uit de collectie van Frank Divendal (Alkmaar)

3 boekenleggers, o.a. van tentoonstelling ‘Tijd van leven’ in Amsterdams Historisch Museum, 1993.

Boekenleggers OBA, o.a. van tentoonstelling Hongerwinter en bevrijding in Amsterdam (Amsterdam Historisch Museum)

4 bladwijzers OBA, o.a. Pas op! Zakkenrollers

Boekenleggers OBA, o.a. advies om te gaan stemmen

3 boekenleggers, o.a. betreffende zondagopenstelling

Boekenleggers: rechts: tentoonstelling Nederlandse Gebarentaal, mei 1991

3 boekenleggers: 75 jaar openbare bibliotheek 1994;  openbare bibliotheek Amsterdam voor het lenen  en gebruiken van Compact-discs, grammofoonplaten, cassettes, kranten, tijdschriften; OBA centrum van Kennis en Cultuur

3 boekenleggers: overzicht vestigingen;  Bibliotheekfiliaal Reigersbos; Zoek je werk? Manpower

2 bladwijzers met verzen uit bundel ‘Jij bent de liefste’ (Hans en Monique Hagen) en van Robert Burns

Ommezijde bladwijzer

Bladwijzers met gedichten van Herman Gorter  en K.Schippers

Boekenlegger tentoonstelling ‘Sporen van S.Carmiggelt. 1989 openbare bibliotheek Prinsengracht

Boekenlegger met oproep mee te spelen met de OBA kennisquiz en vers ‘Ode aan het boek’ door Adriaan Jaeggi

Boekenleggers Jeugdtheaterprogramma oba

Boekenlegger met propaganda voor jeugdafdeling oba

rechts bladwijzer 1962 1982 20 jaar openbare bibliotheek Osdorp

Boekenleggers: Hoera OBA 97 jaar + Rijksbezuinigingen 2 maart 1985 met als gevolg sluiting van zes bibliotheekfilialen

Boekenlegger OBA

2 boekenleggers: Gratis lid worden van de OBA? / Nederland leest 19 oktober t/m 17 november 2007 met aanbieding van ‘De gelukkige klas’ van Theo Thijssen.

Keerzijde boekenlegger: Nederland Leest

Boekenleggers: OBA-kennisquiz en Gedichtendag 25 januari 2007

Boekenleggers OBA  en vers ‘Zwijgende man’ van Bernlef

Boekenleggers: ‘Verlengen en reserveren via internet’ + IDFA

Keerzijde van voorgaande boekenleggers

3 boekenleggers: Bibliotheek Bos en Lommer; Euro 2004; Olie en onrecht in Nigeria

Keerzijde voorgaande bladwijzers

3 boekenleggers: IDFA; ‘Getekende Dialoog’ n.a.v. beeldtaal Willy Looyen in bibliotheken Amsterdam Zuidoost; wereldkampioenschap voetballen 2006

Keerzijde voorgaande boekenleggers

Boekenleggers: Sprookjesdagen (jeugdtheaterfestival in de Kinderboekenweek); ‘De grootste collectie kippenvel in Nederland’; Boekenpret (met illustratie van Arjo Mutsaers)

boekenleggers OBA (o.a. Mercatorplein)

Boekenleggers OBA: ledenwerving

Keerzijde van voorgaande bladwijzers; onderaan: mededeling over fietsenstalling op het Oosterdokseiland.

=========

VERVOLG NUTSBIBLIOTHEKEN:

Louise M.Boerlage, hoofd van de Nutskinderleeszaal in Amsterdam.

Louise M.Boerlage (1884-1968) was een vooruitstrevende bibliothecaresse die haar opleiding had gehad in de Verenigde Staten. Zij was directrice van de Nuts-kinderleeszalen in Amsterdam. Zij wordt gerekend tot de grondleggers van het jeugdbiblioitheekwerk in Nederland. Louise Boerlage was bovendien een van de eersten die kinderboeken op een wetenschappelijke manier benaderde. Veel invloed in vakkringen had haar publicatie: ‘Jeugdboeken lezen en kiezen’. Groningen, Wolters, 1964. Naar haar genoemd is de L.M.Boerlage-prijs voor de beste scriptie over kinder- en jeugdliteratuur.

Louise N.Boerlage: Jeugdboeken lezen en kiezen. Groningen, Wolters 1964

Na de bevrijding ontvingen zowel de openbare als nutsbibliotheken boekenschenkingen uit de Verenigde Staten. (De Waarheid, 11-4-1046)

Na de bevrijding ontvingen zowel de openbare als nutsbibliotheken boekenschenkingen uit de Verenigde Staten. (De Waarheid, 11-4-1046)

Louise M.Boerlage. In: Persoonlijkheden in het Koninkrijk der Nederlanden. 1936

vervolg van biografie Louise M.Boerlage., 1936.[Overleden in 1968).

Nutsbibliotheek Wijdesteeg Amsterdam

Nutsbibliotheek Wijdesteeg Amsterdam met Annie M.G.Schmidt

 

Schmidt3

straat. Ruim een jaar later werd ze ontdekt al schrijfster (…)’. Annie M.G.Schmidt als bibliothecaresse. Uit: Het Amsterdam van Annie M.G.Schmidt, in: Ons Amsterdam, mei 1995, pagina 126

 

Nutsbibliotheek Wijdesteeg

Nutsbibliotheek Wijdesteeg 1940

Kinderleeszaal nutsbibliotheek Wijdesteeg

Kinderleeszaal nutsbibliotheek Wijdesteeg

Parkbibliotheekje van het Nut in het Vondelpark 1917

 

 

nut2

Parkbibliotheek 1917in het Vondelpark. Ook in het Oosterpark en Volewijkerspark waren in de zomermaanden parkbibliotheekjes ingericht

nut4

Lezende meisjes in het Amsterdamse Vondelpark

nut3.jpg

Jaren 30: parkbibliotheekje in het Volewijkerspark

Kinderen lezend in het Sarphatipark, 23 juli 1931 (uit: ‘Amsterdammers en hun bibliotheek’, 2019, pagina 54.

Zie ook: ‘Een “lees-hoekje” in de natuur; parkbibliotheekjes in Amsterdam 1917-1935 door Josje van der Sloot. In: De Boekenwereld, 33, nummer 2, 2012, p. 84-86.

==================================================

Gebouw bibliotheek. Departement Nu Appingedam

Gebouw bibliotheek. Departement Nut in Appingedam

Over de bibliotheek van het Nut in Arnhem (1) door Menno Potjer. Uit: 150 jaar Bibliotheek Arnhem, 2003, p. 109

vervolg Nutsbibliotheek Arnhem (2), pagina 110.

 

nut

bericht van nutsbibliotheek Arnhem

 

Vm. nutsbibliotheek in Baarn, tegenwoordig gemeentelijk monument. Burgemeester Penstraat 4-6. Het Nut in Baarn is gesticht in 1876 met sinds 1905 een bibliotheek die in 1975 is opgeheven, waarna het gebouw in eigendom kwam van de gemeente.

Vm. nutsbibliotheek in Baarn, tegenwoordig gemeentelijk monument. Burgemeester Penstraat 4-6. Het Nut in Baarn is gesticht in 1876 met sinds 1905 een bibliotheek die in 1975 is opgeheven, waarna het gebouw in eigendom kwam van de gemeente.

==============================================

Verzendhuis der Wisselbibliotheken (Reizende Bibliotheken) van het Nut en de Centrale voor openbare bibliotheken in Broek in Waterland (1932).

Verzendhuis der Wisselbibliotheken (Reizende Bibliotheken) van het Nut en de Centrale voor openbare bibliotheken in Broek in Waterland (1932).

Nut in Broek en Waterland (Reizende Bibliotheken / Landelijke Bibliotheek Centrale)

Nut in Broek en Waterland (Reizende Bibliotheken / Landelijke Bibliotheek Centrale)

Interieur Mij. Nut in Broek en Waterland

Interieur Mij. Nut in Broek en Waterland

Illustratie Nutsbibliothekenorgnisatie Broek in Waterland

Illustratie Nutsbibliothekenorganisatie Reizende Bibliotheken in Broek in Waterland. Wanneer de boeken in het voorjaar terugkwamen uit de plaatselijke nuts-/openbare bibliotheken moesten deze ontvlekt worden, nagekeken op beschadigingen en gekaft. Daar waren circa 15 meisjes mee bezig en inclusief administratief personeel waren hier 20 dames werkzaam. Daarmee was het werklozenprobleem on vrouwen in Broek voor een groot deel opgelost. Tegen de herfst liep de drukte weer op, want dan werden de boeken in kisten gepakt en moesten deze verzonden worden tot in de kleinste uithoek van Nederland, vaak naar (hoofd)onderwijzers die als bijbaan bibliothecaris waren. Het boekenkantoor is ruim 12 jaar in Broek in Waterland geweest totdat het in 1933 verhuisde naar een kantoor aan de Keizersgracht in Amsterdam, vervolgens naar de Den Brielstraat en ten slotte in 1987 naar Almere.

Stempel uit afgeschreven boek van de Reizende bibliotheken der Maatschappij tot Nut van 't Algemeen

Stempel uit afgeschreven boek van de Reizende bibliotheken der Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, Spuistraat 110 Amsterdam

Men is hard aan het werk om boeken klaar re maken voor verzending in kisten naar bibliotheken overal in het land.

Men is hard aan het werk om boeken klaar te maken voor verzending in kisten vanuit Broek in Waterland naar bibliotheken overal in het land.

In de bibliotheekboeken werd bovenstaand etiket geplakt.

In de bibliotheekboeken werd bovenstaand etiket geplakt.

Ingeplakte vermaning in een boek van de Reizende Volksbibliotheek, centraal depot Amsterdam

Ingeplakte vermaning in een boek van de Reizende Volksbibliotheek, centraal depot Amsterdam, 1949

ingeplakt etiket in leenboek

In een Nutsboek geplakte waarschuwing

In een Nutsboek geplakte waarschuwing

======================================

Nut

Certificaat van ’t Nut bibliotheekcursus 1964/1965

============================================

Vm. nutsgebouw in de Langestraat te Barneveld

Vm. nutsgebouw in de Langestraat te Barneveld

Nutsbibliotheken Delft. Uit: 'van beleren tot studeren - van bevoogding tot bevrijding; vijfenzeventig jaar bibliotheekwerk in Delft; door J.L.W.van Leur, 1992

Nutsbibliotheken Delft. Uit: ‘van beleren tot studeren – van bevoogding tot bevrijding; vijfenzeventig jaar bibliotheekwerk in Delft; door J.L.W.van Leur, 1992

Vervolg van historie nutsbibliotheken in Delft.

Vervolg van historie nutsbibliotheken in Delft.

Vm. nutsgebouw in Delft (foto www.hollandfoto.net)

Vm. nutsgebouw in Delft (foto http://www.hollandfoto.net)

Advertentie van nutsbibliotheek, uit: de Delftsche Courant van 11 oktober 1913.

Advertentie van nutsbibliotheek, uit: de Delftsche Courant van 11 oktober 1913.

DEN HELDER

In 1992 verscheen een aardig boekje van G.Kleinboesem: ‘Historisch overzicht van de “Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen”Departement Den Helder (1822-1983)’.  Al in 1825 is de nutsbibliotheek gesticht. welke tot 1912 heeft bestaan. Over de beginperiode is weinig overgeleverd. In 1903 telde de bibliotheek 338 ingeschreven lezers en bedroeg het aantal uitleningen in dat jaar 6.000. Op 21 november 1912 kwam van de Openbare Leeszaal in Den Helder het verzoek binnen om “de volksbibliotheek” van het NUT over te nemen. Tijdens de besprekingen daarover vinden sommige leden, dat dit nadelig is voor de lezers van onze Volksbibliotheek. Zij betaalden 1 cent per boek, terwijl dat bij de Openbare Leeszaal 50 cent wordt. Aangezien de meeste lezers alleen maar tijdens de zomermaanden lezen, en dus maar 25 cent aan leesgeld betalen, wordt voor  hen e.e.a. dubbel zo duur. Er werd besloten, dat de Volksbibliotheek haar boekenbezit in bruikleen geeft aan de Openbare Leeszaal en dat dit afzonderlijk zou worden ondergebracht. Zo zou de Nutsbibliotheek behouden blijven voor het geval dat de Openbare Leeszaal geen levensvatbaarheid zou hebben.

In een klein gebouwtje van de volksbondbibliotheek is in 1906 de noodlijdende nutsbibliotheek van Domburg ondergebracht. In het koffiehuis van de Volksbond tegen drankmisbruik konden Domburgers hier boeken lenen voor 1 cent per boek. Toen het toerisme op gang kwam, begonnen ook badgasten gebruik te maken van de bibliotheek en deze is in 1926 verhuisd naar een groter pand in de Weststraat.

In een klein gebouwtje van de volksbondbibliotheek is in 1906 de noodlijdende nutsbibliotheek van Domburg ondergebracht. In het koffiehuis van de Volksbond tegen drankmisbruik konden Domburgers hier boeken lenen voor 1 cent per boek. Toen het toerisme op gang kwam, begonnen ook badgasten gebruik te maken van de bibliotheek en deze is in 1926 verhuisd naar een groter pand in de Weststraat.

Drachten (Smallingerland)

Uit: Lezen in de 19e eeuw via het Nut. Uit: Lenen en lezen in Smallingerland (Drachten)

Uit: Lezen in de 19e eeuw via het Nut. Uit: Lenen en lezen in Smallingerland (Drachten)

Vervolg: 'Lezen en lenen in Smallingerland' door P.van Schaik

Vervolg: ‘Lezen en lenen in Smallingerland’ door P.van Schaik

Vooromslag catalogus leesbibliotheek voor bejaarden van departement Drachten, 1853

Vooromslag catalogus leesbibliotheek voor bejaarden van departement Drachten, 1853

Reglement van Nutsbibliotheek Drachten uit 1853

Reglement van Nutsbibliotheek Drachten uit 1853

Informatie over catalogus leesbibliotheek

Informatie n.a.v. catalogus leesbibliotheek van het Nut in Drachten, 1853 en uit 1881. Uit: ‘Lenen en lezen in Smallingerland’ uit 1982.

Bericht uit Drachter Courant

Bericht uit Drachter Courant, 6-3-1972

Advertentie van Nutsbibliotheek Ede, geopend op 18 augustus 1930

Advertentie van Nutsbibliotheek Ede, geopend op 18 augustus 1930

Eerste pagina van oprichtingacte van de stichting openbare leeszaal en boekerij door het Nutsdepartement Eindhoven, 8 januari 1930 (Uit: '125 jaar Nut in Eindhoven, door J.A.Duijnhouwer, 2000, p. 124).

Eerste pagina van oprichtingacte van de stichting openbare leeszaal en boekerij door het Nutsdepartement Eindhoven, 8 januari 1930 (Uit: ‘125 jaar Nut in Eindhoven, door J.A.Duijnhouwer, 2000, p. 124).

Het Nutswerk is in het hele land tot bloei gekomen met uitzondering van Noord-Brabant en Limburg. Een uitzondering is Eindhoven met een opgericht departement in 1875, opgeheven in 2011 met destijds o.a. bibliotheken, een spaarbank, scholen voor lager onderwijs, bewaarscholen en een volksuniversiteit. Op bovenstaande prentbriefkaart uit circa 1930 de H.Antonius van Paduakerk [ontworpen door Jan Stuyt) en links het nutsgebouw. In 1991 beide gebouwen gesloopt om plaats te maken voor een villapark.

Het Nutswerk is in het hele land tot bloei gekomen met uitzondering van Noord-Brabant en Limburg. Uitzonderingen zijn naast Heerlen, Bergen op Zoom en Breda  vooral Eindhoven met een opgericht departement in 1875, opgeheven in 2011 met destijds o.a. bibliotheken, een spaarbank, scholen voor lager onderwijs, bewaarscholen en een volksuniversiteit. Op bovenstaande prentbriefkaart uit circa 1930 de H.Antonius van Paduakerk [ontworpen door Jan Stuyt) en links het nutsgebouw. In 1991 beide gebouwen gesloopt om plaats te maken voor een villapark.

EMMEN

In het boek ‘Lezen op het zand en in het veen, Bibliotheek Emmen, een uitgelezen voorziening’ door Marcel Bulte en Sis Hoek-Beugeling, is een hoofdstuk gewijd aan de nutsbibliotheek van Emmen

Logement Wielens in Emmen waar het bestuur van het in 1885 opgerichte departement Emmen vergaderde en ook een kleine bibliotheek was gevestigd

Logement Wielens in Emmen waar het bestuur van het in 1885 opgerichte departement Emmen vergaderde en ook een kleine bibliotheek was gevestigd

'De Oude School' In Emmen heeft ook lange tijd als onderdak gefungeerdvan de nutsbibliotheek (pentekening K.Keen, in bezit van Marcel Bulte)

‘De Oude School’ In Emmen heeft ook lange tijd als onderdak gefungeerdvan de nutsbibliotheek (pentekening K.Keen, in bezit van Marcel Bulte)

Adv

Advertentie Nutsbibliotheek Emmen. Uit: Emmer Courant van 11 november 1927

De voormalige Nutsspaarbank van Enkhuizen waarin de openbare nutsbibliotheek was gehuisvest.

De voormalige Nutsspaarbank van Enkhuizen waarin de openbare nutsbibliotheek aanvankelijk was gehuisvest.

De leeskamer van Enkhuizen gold als een opstapje naar de volksbibliotheek van het Nutsdepartement. De oprichting van een leeskamer in Enkhuizen vond navolging in andere departementen, zoals Middelburg.

De leeskamer van Enkhuizen gold als een opstapje naar de volksbibliotheek van het Nutsdepartement. De oprichting van een leeskamer in Enkhuizen vond navolging in andere departementen, zoals Middelburg.

Beknopte historie van de nutsbibliotheek in Enkhuizen. Uit: Lectori Salutem; 25 jaar openbare bibliotheek Heemstede; door E.C.de Vries, 2000.

Beknopte historie van de nutsbibliotheek in Enkhuizen. Uit: Lectori Salutem; 25 jaar openbare bibliotheek Heemstede; door E.C.de Vries, 2000.

Vervolg historie nutsbibliotheek in Enkhuizen. Uit: Lectori Salutem, 2000.

Vervolg historie nutsbibliotheek in Enkhuizen. Uit: Lectori Salutem, 2000.

Links de gebouwen van het Nut met bibliotheek in 1935, in 1948 overgegaan naar de nieuw opgerichte openbare bibliotheek.

Links de gebouwen van het Nut met spaarbank en bibliotheek in 1930. In 1948 overgegaan naar de nieuw opgerichte openbare bibliotheek. In 2000 is een nieuw gebouw voor de bibliotheek tot stand gekomen.

Pagina uit gedenkuitgave van departement Franeker der Maatschappij tot Nut van 't Algemeen 1809-2009.

Pagina uit gedenkuitgave van departement Franeker der Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen 1809-2009.

Vervolgpagina bibliotheek van 't Nut in Franeker. Gedenkuitgave 2009.

Vervolgpagina bibliotheek van ’t Nut in Franeker. Gedenkuitgave 2009.

Tentoonstelling vanwege 200 jaar Nut in 2009 te Franeker.

Tentoonstelling vanwege 200 jaar Nut in 2009 te Franeker.

Nut Franeker

Nutsgebouw  Franeker

In 1870 gesticht nutsgebouw met spaarbank en volksbibliotheek

Nutsgebouw dep. Gieten

Nutsgebouw dep. Gieten

Gieten. Gebouw uit 1931 waarin de spaarbank en de in 1870 opgerichte nutsbibliotheek onderdak hadden.

Gieten. Gebouw uit 1931 waarin de spaarbank en de in 1870 opgerichte nutsbibliotheek onderdak hadden.

Nutsbibliotheek Gieten 4 maart 1963 V.l.n.r.: Froukje Meertens, Annie Meerten en 'meester' Wim de Boer als bibliotheekmedewerker (foto K.Meertens)

Nutsbibliotheek Gieten 4 maart 1963 V.l.n.r.: Froukje Meertens, Annie Meertens en ‘meester’ Wim de Boer als bibliotheekmedewerker (foto Karry Meertens)

Een oud-gebruiker schrijft:  Aan deze bibliotheek in Gieten heb ik nog altijd goede herinneringen. In het achterste lokaal van het gebouw stonden een paar boekenkasten. Op donderdagavond konden we er boeken ruilen. De hele bibliotheek was in een paar bladzijden tellend gestencild boekje samengebracht. Vooraf had ik al een hele serie boeken geruild. Met de daarmee corresponderende nummers gingen we naar de “bieb”. Achter een lange tafel in het midden van de zaal zat Albert Tent met voor zich een kaartenbakje. Als iemand had gekeken of de boeken die je had opgeschreven ook aanwezig waren, dan verzorgde Tent de uitleenadministratie. Op een velletje voorin het boek werd een datumstempel gezet, en op een fiche in het bakje werd vermeld dat jij het boek had geleend.’

In heereveen is in 1796 de eerste volksbibliotheekl van het Nut in Heereveen gesticht, Leeuwarden en Dokkum volgden in 1799. In 1816 is de Nutsbibliotheek van Gorredijk opgericht. Bovenstaand een bibliotheekstempel van Gorredijk

In Heerenveen is in 1796 de eerste volksbibliotheekl van het Nut in Heereveen gesticht, Leeuwarden en Dokkum volgden in 1799. In 1816 is de Nutsbibliotheek van Gorredijk opgericht. Bovenstaand een bibliotheekstempel van Gorredijk

In de consitoriekamer (links op dit schilderijtje) is de Nutsbibliotheek van Gorredijk in 1868 ondergebracht

In de consistoriekamer (links op dit schilderijtje) is de Nutsbibliotheek van Gorredijk in 1868 ondergebracht

Foto van Johannes Kerstma die jarenlang als nutsbibliothecaris in Gorredijk fungeerde.

Foto van Johannes Kerstma, notarisklerk van beroep, die jarenlang als nutsbibliothecaris in Gorredijk fungeerde. Hij overleed in 1987 op 94-jarige leeftijd.

De Spaanse griep maakte slachtoffers. Uit het Nieuwsblad Opsterland van 6 november 1918.

De Spaanse griep maakte slachtoffers. Uit het Nieuwsblad Opsterland van 6 november 1918.

Op de eerste verdieping van de Nutsspaarbank werden op zaterdagmiddag bibliotheekboeken aan jeugdige lezers uitgereikt. Op deze foto staan van links naar rechts: 'Toto ' van der Sluis, Henk de Vos, Aukte Coehoorn en Jacob Coehoorn (Uit: '175 jaar Nut departement Gorredijk 1815-1900'; door H.de Jong, pagina 37.

Op de eerste verdieping van de Nutsspaarbank werden op zaterdagmiddag bibliotheekboeken aan jeugdige lezers uitgereikt. Op deze foto staan van links naar rechts: ‘Toto ‘ van der Sluis, Henk de Vos, Aukte Coehoorn en Jacob Coehoorn (Uit: ‘175 jaar Nut departement Gorredijk 1815-1900’; door H.de Jong, pagina 37.

Plattegrond van nutsbibliotheek Gorredijk

Plattegrond van nutsbibliotheek Gorredijk

Nut2.jpg

Bij de bibliotheek van Gorredijk voor de onthulling

Gorredijk1

Wethouder Rob Jonkman onthult een plaquette aan de gevel van de bibliotheek in Gorredijk (foto Henk Stoelwinter). Op woensdag 25 mei 2016 zijn in Gorredijk vier palquettes onthuld: bij de bibliotheek, Museum Opsterlân, Gerke Numansbrug en het Nutsbruggetje die alle herinneren aan de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen (’t Nut), dat vorig jaar 200 jaar bestond. Een van de eerste dingen die destijds werd gerealiseerd was het openen in 1816 van een bibliotheek. In 2016 bestaat de bibliotheek van Gorredijk tweehonderd jaar, reden voor een feestptogramma op 25 mei. (Wâldnet Nieuws).

nut1

De aangebrachte plaquette aan de bibliotheek van Gorredijk

Nutsgebouwmet bibliotheek 's-Geavenhage

Nutsgebouw met bibliotheek ‘s-Gravenhage

Naamlijst der commissarissen van de leesbibliothewek van het Nut in Den Haag, opgericht in 1798.

Naamlijst der commissarissen van de leesbibliothewek van het Nut in Den Haag, opgericht in 1798.

Door toedoen van het Nut, departement Groede, is in 1829 een standbeeld opgericht, gewijd aan de Zeeuwse dichter Jacob Cats

Door toedoen van het Nut, departement Groede, is in 1829 een standbeeld opgericht, gewijd aan de Zeeuwse dichter Jacob Cats (foto Camiel Schelstraete)

Boekenkast van nutsbibliotheek Groede (Henk Kosters, 2008)

Boekenkast van nutsbibliotheek Groede (Henk Kosters, 2008)

nut1

Affiche bibliotheek van het Nut, dep. Groede (Beeldbank Zeeland)

Nursgebouw dep. Groningen

Nutsgebouw dep. Groningen

Volks-leesbibliotheek in Groningen, begin 1900 gebouwd als nutsbibliotheek. Foto uit 2008

Volks-leesbibliotheek in Groningen, begin 1900 gebouwd als nutsbibliotheek. Foto uit 2008. Nu een café-etablissement

Nutsbibliotheek departement Groningen

Nutsbibliotheek departement Groningen

Interieur nutsbibliotheek Groningen in 1970 (Beeldbank Groningen)

Interieur nutsbibliotheek Groningen in 1970 (Beeldbank Groningen)

Nutsbibliotheek Groningen, 1970 (Beeldbank Groningen)

Nutsbibliotheek Groningen, 1970 (Beeldbank Groningen)

HAARLEM

Haarlemnut.jpg

Boekhandelaar A.Loosjes Pzn. stond aan de basis van oprichting van een nutsbibliotheek in Haarlem. (uit: ‘Lezen voor iedereen’ door Paul Schneiders. NBLC, 1990, pagina 28.)

nut

In het Algemeen Verslag over 1794 van het Hoofdbestuur van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen werd gewag gemaakt van de oprichting van de Haarlemse Nutsbibliotheek, een loffelijk experiment. Een bijschrift invoeren

 

Lijst van personen die bij de Nutsbibliotheek van Haarlem boeken leenden (NH-Archief)

Lijst van personen die bij de Nutsbibliotheek van Haarlem boeken leenden (NH-Archief) Uit: W.van den Berg, in: ‘Haarlemse kringen’, Hilversum, Verloren, 1993, pagina 20

Statistiek van de Nutsbibliotheek Haarlem (NH-Archief)

Statistiek van de Nutsbibliotheek Haarlem (NH-Archief) Uit: W.van den Berg, in: Haarlemse kringen. Hilversum, Verloren, 1993, pagina 24

Nutsgebouw Haarlem

Nutsgebouwen Haarlem, met aanvankelijk bibliotheek in hoofdgebouw, Zijlstraat 48. De opening had plaats in 1872 door A.C.Kruseman

Nutsgebouw aan de Lange Veerstraat in Haarlem waar tussen 1920 en 1975 de nutsbibliotheek was gevestigd. In de gevel de kop van Jan Nieuwenhuyen

Nutsgebouw aan de Lange Veerstraat in Haarlem waar tussen 1920 en 1975 de nutsbibliotheek was gevestigd. In de gevel de kop van Jan Nieuwenhuyzen. Het Nut Haarlem is in 1789 gesticht; in 1851 volgden Bennebroek/Heemstede, Hillegom in 1873, IJmuiden in 1909.

Na een eerste aankoop in 186 ontstond door voortdurende uitbreidingen en nieuwbouw een Nutskwartier in Haarlem begrensd door de Zijlstraat, Gedempte Oude Gracht, Raaks en Korte Zijlstraat. Dit was het front omstreeks 1915 aan de Gedempte Oude Gracht, hoek Raaks, waar later het hoofdpostkantoor is gebouwd.

Na een eerste aankoop eind 18e eeuw ontstond door voortdurende uitbreidingen en nieuwbouw een Nutskwartier in Haarlem begrensd door de Zijlstraat, Gedempte Oude Gracht, Raaks en Korte Zijlstraat. Dit was het front omstreeks 1915 aan de Gedempte Oude Gracht, hoek Raaks, waar later het hoofdpostkantoor is gebouwd.

Nutsbibliotheek Lange Veerstraat Haarlem

Nutsbibliotheek Lange Veerstraat Haarlem

nut

Volksbibliotheek Nut Haarlem. Uit: Jaarboekje Haarlem 1911

Nutsbibliotheek Haarlem 1928

Heropening nutsbibliotheek Haarlem 1928

150 jaar Nutsbibliotheek Haarlem. Uit O.H.C., 27-9-1941

150 jaar Nutsbibliotheek Haarlem. Uit O.H.C., 27-9-1941

nutsheerenveen

Nutsbibliotheek Heerenveen. Links uit de Leeuwarder Courant van 4-3-1873 en rechts uit Hepkema’s Courant van 28-12-1901 over openstelling per 8 januari 1902

 

Nutsgebouw Hillegom

Nutsgebouw Hillegom

Nutsgebouw in Hoogezand. De bibliotheek is in 1854 gesticht. Op 1 juli 1961 werd deze voor het symbolische bedrag van ƒ 1,- in eigendom overgedragen aan de gemeente Hoogezand-Sappemeer. De nutsbibliotheek was samen met de Nutsspaarbank en het centrale bureau van de Vereniging tot Plaatselijk Nut gehuisvest in het Nutsgebouw, een pand uit 1931 in het Oosterpark. Thans zijn hier appartementen in gevestigd.

Nutsgebouw in Hoogezand. De bibliotheek is in 1854 gesticht. Op 1 juli 1961 werd deze voor het symbolische bedrag van ƒ 1,- in eigendom overgedragen aan de gemeente Hoogezand-Sappemeer. De nutsbibliotheek was samen met de Nutsspaarbank en het centrale bureau van de Vereniging tot Plaatselijk Nut gehuisvest in het Nutsgebouw, een pand uit 1931 in het Oosterpark. Thans zijn hier appartementen in gevestigd.

De voormalige biblioitheek, het huidige eoomcomplex in Hoogezand op een recente foto

Het voormalige nutsgebouw, het huidige wooncomplex in Hoogezand op een recente foto

Opening nutsbibliotheek in Joure, 1902

Joure

Nutsgebouw Joure, waarin volksbibliotheek gevestigd was. In 1967 helaas afgebroken

1930: heropening nutsbibliotheek in Koog aan den Zaan. Bibliothecaris A.Bos temidden van zijn boekenschat. (artikel in de Zaanlander van 19-9-1930)

1930: heropening nutsbibliotheek in Koog aan den Zaan. Bibliothecaris A.Bos temidden van zijn boekenschat. (artikel in de Zaanlander van 19-9-1930)

Koog.jpg

                      Titelblad uit afgeschreven boek van de Nutsbibliotheek in Koog-Zaandijk

Suikerzakje Nutsbibliotheek Koog aan de Zaan

Suikerzakje Nutsbibliotheek, Stationsstraat 54, Koog aan de Zaan (Catawiki)

Haarlem1

J.Hoola van Nooten, bestuurder van het Departement Landsmeer en den Ilp gaf in 1868 een boekje uit: ‘De [Opregte] Haarlemsche Couran; een humoristische voorlezing'(uitgegeven door wed. P.de Boer Pz. in Edam, 1868)

Interieur bibliotheek dep. Leerdam

Interieur bibliotheek dep. Leerdam

Nutsgebouw aan de Steenschuur in Leiden

Nutsgebouw aan de Steenschuur in Leiden

Gebouw Maatschappij tot Nut van 't Algemeen in Leiden

Gebouw Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen in Leiden

Leiden

Het gebouw van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen inclusief  bibliotheek aan de Steenschuur 19-21 in Leiden. Rechts de Lodewijkskerk.

LoppersumCatalogus nutsbibliotheek Loppersum, 1928

Het departement Middelharnis-Sommelsdijk van het Nut is in 1810 opgericht, gelijk met een bibliotheek. Aantal uitleningen in 1818: 690 (aan 127 leden); 1827: 1600; 1832: 2.000; 1843 tot na 1900: gemiddeld circa 3000 per jaar. Op bovenstaande afbeelding een visser met op de tafel een boek. Foto uit omstreeks 1885.

Het departement Middelharnis-Sommelsdijk van het Nut is in 1810 opgericht, gelijk met een bibliotheek. Aantal uitleningen in 1818: 690 (aan 127 leden); 1827: 1600; 1832: 2.000; 1843 tot na 1900: gemiddeld circa 3000 per jaar. Op bovenstaande afbeelding een visser met op de tafel een boek. Foto uit omstreeks 1885.

catalogus nutsbibliotheek van Middelharnas en Sommelsdijk

Vers op en bord afkomstig van nutsbibliotheek in Mddelharnas en Sommelsdijk

Vm. Nutsgebouw in Nijkerk

Volksleeszaal Nut in Nijmegen

Volksleeszaal Nut in Nijmegen

In 1922 telde de nutbibliotheek van Oud-Tzummarum 826 boeken waarvan door 73 personen gebruik van werd gemaakt

In 1922 telde de nutbibliotheek van Oud-Tzummarum 826 boeken waarvan door 73 personen gebruik van werd gemaakt

pekela

Vooromslag catalogus van nutsbibliotheek  departement Pekela (Groningen)

Purmerend

Purmerend”: de Weerwal met helemaal rechts gebouw ‘Amicitia’ met nutsbibliotheek

Uit: Van Volksbibliotheek tot Openbare Bibliotheek in Purmerend (1798-1998)

Uit: Van Volksbibliotheek tot Openbare Bibliotheek in Purmerend (1798-1998)

Vervolg historie Nutsbibliotheek. In 1912 is dankzij het Nut en met medewerking van een 15tal andere verenigingen de openbare leeszaal en bibliotheek van Purmerend opgericht.

Vervolg historie Nutsbibliotheek. In 1912 is dankzij het Nut en met medewerking van een 15tal andere verenigingen de openbare leeszaal en bibliotheek van Purmerend opgericht.

ROTTERDAM

Leesbibliotheek Ritterdam (Nieuwe Rotterdamche Courant, 30-9-1864)

Berichten volksbibliotheek van 't Nut in Purmerend. Uit: Schuitemakers Purmerender Courant, 1866, 1867, 1870

Berichten volksbibliotheek van ’t Nut in Purmerend. Uit: Schuitemakers Purmerender Courant, 1866, 1867, 1870

Nut

In 1960 bij Ad Donker in Rotterdam verschenen boekuitgave van J.E.van der Pot over ‘Het departement Rotterdam der Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen’

reclame

reclame uit 1935 van uitgeverij ‘De Combinatie b.v.’ in Rotterdam die voornamelijk boeken aan nutsbibliotheken leverde.

 

Rotterdam. Linksboven kinderleeszaal Kralingen; rechtsboven kinderleeszaal Feyenoord; onder Nutsgebouw dep. Rotterdam

Boven: kinderleeszalen in de wijken Kralingen en Feyenoord. Onder het hoofdgebouw van het Nut in Rotterdam

De volksleesbibliotheek van 't Nut in Rotterdam, 1910

De volksleesbibliotheek van ’t Nut in Rotterdam, 1910

De eerste leeszaal voor jongens en meisjes van het Nut in Rotterdam

De eerste leeszaal voor jongens en meisjes van het Nut in Rotterdam

Directeurskamer annex bibliotheek van het hoofkantoor Nutsspaarbank Rotterdam aan de Botersloot.

Directeurskamer annex bibliotheek van het hoofkantoor Nutsspaarbank Rotterdam aan de Botersloot.

Nutsschool, 1864, Leliestraat 1, Schiedam, in de vorige eeuw in gebruik als bibliotheekfiliaal.

Nutsschool, 1864, Leliestraat 1, Schiedam, in de vorige eeuw in gebruik als bibliotheekfiliaal.

Bibliotheek Nut dep. Schiermonnikoog

Bibliotheek Nut dep. Schiermonnikoog

Leeszaal met nutsbiblioi\theek, circa 1925 (Archief Midden-Holland)

Leeszaal met nutsbibliotheek, circa 1925 (Schoonhoven, Archief Midden-Holland)

Prentbriefkaart uit circa 1925 van het oude nutsgebouw in Schoonhoven

Prentbriefkaart uit circa 1925 van het oude nutsgebouw in Schoonhoven

Bibliotheek en leeszaal van het Nut in Schoonhoven

Interieur van bibliotheek en leeszaal van het Nut aan de Koestraat in Schoonhoven. Aan de wand is het portret te zien van de oprichter van het Nut, Jan Nieuwenhuyzen.

Openingstijden nutsbibliotheek Surhuisterveen

Openingstijden nutsbibliotheek Surhuisterveen

Plattegrond van verbouwing oude lagere school tot dorpsschool en bibliotheek in Terwispel

Plattegrond van verbouwing oude lagere school tot dorpsschool en bibliotheek in Terwispel

Nutsbibliotheek Tholen

Vooromslag van brochure Nutsbibliotheek Tholen

De voormalige Nutsbibliotheek 'het koetshuis' of ''het Rendierhuis' in de St. Josephstraat te Tilburg

De voormalige Nutsbibliotheek ‘het koetshuis’ of ”het Rendierhuis’ in de St. Josephstraat te Tilburg (Uit: ‘Openbare Bibliotheek Tilburg 1913-2003’ Tilburg, 2003)

nut1.jpg

reclameplaatje van nutsbibliotheek Tilburg

Herinneringen van Rob van den Outten, een Tilburgse bibliomaan (uit: Openbare bibliotheek Tilburg 75 jaar, 1988, p. 51)

Spaarbank met leeszaal en bibliotheek dep. Uithuizen

Spaarbank met leeszaal en bibliotheek dep. Uithuizen

In Utrecht beschikte het Nutsdepartement voor WOII over een openbare lectuurkiosk.

In Utrecht beschikte het Nutsdepartement voor WOII over een openbare lectuurkiosk.

De volksbibliotheek van het Nut in Vlaardingen is in 1886 opgericht en deze werd gevestigd in de stadsschool.

De volksbibliotheek van het Nut in Vlaardingen is in 1886 opgericht en deze werd gevestigd in de stadsschool.

Bibliotheek dep.Vlissingen

Bibliotheek dep.Vlissingen

Interieurfoto nutsbibliotheek Vlisssingen

Interieurfoto nutsbibliotheek Vlisssingen waar in 1962 werd gestart met een uitleendiscotheek van grammofoonplaten.

Vm. nutsgebouw dep. Vollenhove. In 1868 opgericht door baronesse Dibbetz-Sloet met spaarbank, kleuterschool en bibliotheek (Henk van Heerde)

Vm. nutsgebouw dep. Vollenhove. In 1868 opgericht door baronesse Dibbetz-Sloet met spaarbank, kleuterschool en bibliotheek (Henk van Heerde)

Nutsbibliotheek Voorschoten

Vooromslag van boek ‘De Voorschotense Bibkiotheken en hun ontwikkeling 1869-2015’, door Loes de Keuning-Volkers, bevat een hoofdstuk over de vroegere nutsbibliotheek

Nutsbibliotheek Voorschoten

Vervolg nutsbibliotheek Voorschoten

Vervolg nutsbibliotheek Voorschoten

Vervolg nutsbibliotheek Voorschoten

Vervolg nutsbibliotheek Voorschoten

Vervolg nutsbbliotheek Voorschoten

Vervolg nutsbibliotheek Voorschoten

Butsbibliotheek Voorschoten. Tijdens de Tweede Wereldoorlog is de bibliotheek in 1943 gesloten. Na de bevrijding had opheffing plaats.

==========

Dep. Vorden. Nutsgebouw III (met bibliotheek - Groene Kruis en Gymnastiek)

Dep. Vorden. Nutsgebouw III (met bibliotheek – Groene Kruis en Gymnastiek)

Nutsgebouw in Vorden. Rond 1970 verhuisd is hier toen de openbare bibliotheek gehuisvest.

Nutsgebouw in Vorden. Rond 1970 verhuisd is hier toen de openbare bibliotheek gehuisvest.

Vm. Nutsgebouw Wageningen

Vm. Nutsgebouw Wageningen

Wageningen

Dep. Wassenaar huisvesting bibliotheek

Dep. Wassenaar huisvesting bibliotheek

In 1987 verscheen een uitvoerig gedenkboek bij het 150 jarig bestaan van het departement Wildervanck, geschreven door N.H.Smit

Voorbeeld van een folder van de leesbibliotheek in Wildervanck om de mensen op te wekken vooral te lezen. In het in 1987 verschenen herdenkingsbpek schrijft de auteur H.N.Smit: 'Een der nuttigste instellingen van ons departement is ongetwijfeld de Nutsleesbibliotheek. Zij werd opgericht

Voorbeeld van een folder van de leesbibliotheek in Wildervanck om de mensen op te wekken vooral te lezen. In het in 1987 verschenen herdenkingsboek schrijft de auteur H.N.Smit: ‘Een der nuttigste instellingen van ons departement is ongetwijfeld de leesbibliotheek. Zij werd opgericht “den 9den November 1840” en bestaat nu dus reeds onafgebroken 146 jaar en is daarmee een der oudste en langst bestaande nutsbibliotheken van ons land, en tot op de huidige dag mag ze zich in een flinke belangstellig van het lezerspubliek verheugen.’

Nutsgebouw Wildervank met bibliotheek

Nutsgebouw Wildervank met bibliotheek

De hoofdbibliotheek van het Nut in Wildervanck, zich bevindend in de ruimte achter Nutsgebouw. Achter de tafel de voorzitter van de bibliotheekcommissie, de heer H.J.Jager, sinds 1951 werkzaam bij de uitlening. Bij de kast staat mevrouw R.Löhr-Westers; vanaf 1982 is zij lid van de bibliotheekcommissie. Samen met de heer Jager verzorgt zij de uitleen.

De hoofdbibliotheek van het Nut in Wildervanck, zich bevindend in de ruimte achter hetNutsgebouw. Achter de tafel de voorzitter van de bibliotheekcommissie, de heer H.J.Jager, sinds 1951 werkzaam bij de uitlening. Bij de kast staat mevrouw R.Löhr-Westers; vanaf 1982 is zij lid van de bibliotheekcommissie. Samen met de heer Jager verzorgt zij de uitleen.

Bestuursleden der bibliotheekcommissie en bibliothecarissen van de nutsinstelling in Wildervanck van 1860 tot 1986.

Bestuursleden der bibliotheekcommissie en bibliothecarissen van de nutsinstelling in Wildervanck van 1860 tot 1986.

In 1853 is het departement Winterswijk van het Nut heropgericht en in 1873 is de volkbibliotheek van het Nut aldaar hernieuwd ingericht. In 1918 nam het departement het initiatief om tot een openbare leeszaal te komen, Deze kon op 25 april 1923 in de Meddosestraat worden geopend.

In 1853 is het departement Winterswijk van het Nut heropgericht en in 1873 is de volkbibliotheek van het Nut aldaar hernieuwd ingericht. In 1906 bezat men 1024 boeken en 120 ingeschreven lezers, hoofdzakelijk jongeren. In 1918 nam het departement het initiatief om tot een openbare leeszaal te komen. Deze kon op 25 april 1923 in de Meddosestraat worden geopend.

Donatie van 't Nut Winterswijk voor bibliotheek circa 1990 (UIt: 150 jaar departement Winterswijk van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen, door Willem Peletier, 2004, p. 43).

Donatie van ’t Nut Winterswijk voor bibliotheek circa 1990 (UIt: 150 jaar departement Winterswijk van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, door Willem Peletier, 2004, p. 43).

Dep. Workum: huisvesting bibliotheek en spaarbank

Dep. Workum: huisvesting bibliotheek en spaarbank

Nutsbibliotheek aan de Zaanweg in Wormerveer

Nutsbibliotheek aan de Zaanweg in Wormerveer

Oude foto uit circa 1870 van de Dam te Zaandam. Het vierde huis van links is het logement 'Het Wapen van Amsterdam'. Hier waren de Nutssparbank en leesbibliorheek gevestigd. Tussen 1828 en 1871 was het Wapen van Amsterdam namelijk tevens Nutsgebouw.

Oude foto uit circa 1870 van de Dam te Zaandam. Het vierde huis van links is het logement ‘Het Wapen van Amsterdam’. Hier waren de Nutssparbank en leesbibliotheek gevestigd. Tussen 1828 en 1871 was het Wapen van Amsterdam namelijk tevens Nutsgebouw.

In 1871 is een bestaand woonhuis van E.van de Stadt Cz., gekocht en verbouwd tot Nitsgebouw. Het stonad naast de Oostziderkerk (Noorderkerkstraat). Het gebouw bleef tot 1903 in gebruik en gaf behalve aan de spaarbank en bewaarschool onderdak aan de bibliotheek. In 1973 is het gebouw gesloopt.

In 1871 is een bestaand woonhuis van E.van de Stadt Cz., gekocht en verbouwd tot Nitsgebouw. Het stonad naast de Oostziderkerk (Noorderkerkstraat). Het gebouw bleef tot 1903 in gebruik en gaf behalve aan de spaarbank en bewaarschool onderdak aan de bibliotheek. In 1973 is het gebouw gesloopt.

Voormalig nutsgebouw in Zaandam

Voormalig nutsgebouw in Zaandam

Nog een foto van het laatste Zaandamse Nutsgebouw, in 1903 geplaatst aan de Czaar Peterstraat, hoek Krimp. Foto uit omstreels 1960 uit het boek banm P.N.Helsloot: 'Twee eeuwn Zaanse Nutsdepartementen'.

Nog een foto van het laatste Zaandamse Nutsgebouw, in 1903 geplaatst aan de Czaar Peterstraat, hoek Krimp. Foto uit omstreels 1960 uit het boek van P.N.Helsloot: ‘Twee eeuwen Zaanse Nutsdepartementen’.

 

nut2

Nus openbare school en bibliotheek in Zelhem

 

Rechts het Hervormd Verenigingsgebouw aan de Molenlaan in Zierikzee, waar sinds 1934 de nutsbibliotheek was gevestigd.

Rechts het Hervormd Verenigingsgebouw aan de Molenlaan in Zierikzee, waar sinds 1934 de nutsbibliotheek was gevestigd (Europeana)

Verenigingsgebow/badhuis, in 1933 gebouwd naar een ontwerp ban architect Arie de Waard. In het linkerdeel was de nutsbibliotheek van Zierikzee gehuisvest, op 23 november 1934 geopend (Europeana).

Verenigingsgebouw/badhuis, in 1933 gebouwd naar een ontwerp ban architect Arie de Waard. In het linkerdeel was de nutsbibliotheek van Zierikzee gehuisvest, op 23 november 1934 geopend (Europeana).

Leeskaart van de nutsbibliotheek in Zierikzee.

zierikzee

Ned. Hervormd Vereenigingsgebouw met Nutsleeszaal in Zierikzee (Postcardsform)

Dep. Zuidlaren: leeszaal. lokaal voor ontwikkeling en ontspanning

Dep. Zuidlaren: leeszaal. lokaal voor ontwikkeling en ontspanning

nutzwolle

Uit boek van Nutsbibliotheek in Zwolle

===================================================

Prentbriefkaart van de in 1912 geopende gemengde leeszaal voor jongens en meisjes van het Nut aan de Nieuwe Zijds Voorburgwal 212. Aan het eind zien we directrice, later van de openbare bibliotheek, mej. Annie C.Gebhard.

Prentbriefkaart van de in 1912 geopende gemengde leeszaal voor jongens en meisjes van het Nut aan de Nieuwe Zijds Voorburgwal 212. Aan het eind zien we directrice, later van de openbare bibliotheek, mej. Annie C.Gebhard.

Appendix 1: Parkbibliotheken van het Nut in Amsterdam in de jaren twintig en dertig van de 20e eeuw

Patkbibliotheek Vondelpark Amsterdam

Parkbibliotheek Vondelpark Amsterdam

Parkbibliotheek Vondelpark, 1936

Parkbibliotheek Vondelpark, 1936

Parkbibliotheek Oosterpark Amsterdam, omstreeks 1930

Parkbibliotheek Oosterpark Amsterdam, omstreeks 1930

Parkbibliotheek Volenwijksepark Amsterdam

Parkbibliotheek Volenwijksepark Amsterdam

Zomerbibliotheek van het Nut in het Sarphatipark Amsterdam

Zomerbibliotheek van het Nut in het Sarphatipark Amsterdam

Parkbibliotheek Sarphtipark circa 1930

Parkbibliotheek Sarphtipark circa 1930

====================================================

Nut

Door de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen zijn in de loop van de 19e eeuw talrijke lees- en leerboekjes uitgegeven. Als voorbeeld noem ik VOLKS-LIEDJENS, in 5 delen tussen 1794 en 1805 verschenen verlucht met 25 kopergravures: 1) Volk-Liedjens, uitgegeeven door de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Eerste Stukjen. Zevende druk. Amsterdam, bij Cornelis de Vries. Hendrik van Munster en Johannes van der Hey, boekverkoopers, 1794, 70p.; 2) Volks-Liedjens. Tweede Stukjen Zesde druk. 1794, 64p.; 3) Volks-Liedjens. Derde Stukje. Zesde druk. 1794, 72p.; 4) Volks-Liedjens. Vierde Stukjen. Derde druk. 64p..; 5) Volks-Liedjens. Vijfde Stukjen. Derde druk. 1807, 68p. (Catawiki)

Nut1

nut4

Voorbeeld van een schoolprent uitgegeven in opdracht de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen en gedrukt in Amsterdam bij J.Brouwer en de weduwe J.Ratelband op de Rozengracht

Vooromslag van Jo Thijssen. Leerzame prentjens voor de jeugd; Schoolprenten van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, 2009.

Vooromslag van: Boeken en Bibliotheken; door G.Schmook en dr.P.H.Schröder. Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, 1954 (Nutsboekerij no.21)

schroder

Dr.P.H.Schröder (rechts) in gesprek met mevrouw mr.Margreet Wijnstroom, secretaris/directeur van de Centrale Vereniging voor openbare bibliotheken (CV) en de heer Leo van Ommen, afdelingshoofd cultuur bij het ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen

Bijzondere bewoners: dr.P.H.Schröder, Maria van Gogh, Anna van Gogh-Kaulbach en Marijke Schröder. Uit: Klaas de Jong. Zuiderhout, een Haarlemse wijk tussen Hout en Spaarne. 2015, pagina 121.

===========================================

Appendix 2 Nutsspaarbank Haarlem.

Naast de nutsbibliotheken zijn vooral de nuts(kleuter)scholen en nutsspaarbanken tot bloei gekomen in de 19e eeuw en voortgezet in de eerste helft van de 20e eeuw. De spaarbanken zijn opgericht door de lokale depoartementen. De nutsspaarbanken zijn uiteindelijk opgegaan in VSB, Frieslandbank maar vooral de SNS. In Haarlem verscheen bij het eeuwfeest een gedenkboek: ‘Nuts-spaarbank te Haarlem 1817-1917. Daaruit blijkt dat de stichters en commissarissen voornamelijk voortkwamen uit de commerciële en culureel-literaire elite van de Spaarnestad met namen als P.Bodisco, A.Loosjes Pz., J.Loos van Westerkappel, Vincent Loosjes, C.G.Voorhelm Schneevoogt, C.J.A.Quarles van Ufford, H.Teding van Berkhout, W.P.Teding van Berkhout,  A.van der Wiligen, H.Enschedé, A.W.Thöne, N.G.Cnoop Koopmans, J.K.Tadema, M.G.P.del Court van Krimpen, H.D.Kruseman, F.Bohn etc.

De Haarlemse Nutsspaarbank in 1818. Naar een afbeelding uit een Democritische Almanak voor het schrikkeljaar 1840.

De Haarlemse Nutsspaarbank in 1818. Naar een afbeelding uit een Democritische Almanak voor het schrikkeljaar 1840.

Het Nutsgebouw in de Zijlstraat te Haarlem waar de spaarbank van 1872 tot 1911 was gevestigd.

Het Nutsgebouw in de Zijlstraat te Haarlem waar de spaarbank van 1872 tot 1911 was gevestigd.

Na 1872 was de hoofdvestiging van de Haarlemse Nutsspaarbank gehuisvest op het adres Jansstraat 19 (afbeelding naar een tekening van J.van Breemen Jzn.).

Na 1872 was de hoofdvestiging van de Haarlemse Nutsspaarbank gehuisvest op het adres Jansstraat 19 (afbeelding naar een tekening van J.van Breemen Jzn.).

De nieuwe en laatste Nutsspaarbank in de Jansstraat te Haarlem, in 1928 betrokken.

De nieuwe en laatste Nutsspaarbank in de Jansstraat te Haarlem, in 1928 betrokken.

vrouwnuts

Uit: ‘Nederlandse schrijfsters uit de 19de eeuw. Tentoonstelling in Letterkundig Museum (september-november 2015), Noord-Hollands Archief (februari-maart 2016), Atria Amsterdam (april 2016) en Centrale Bibliotheek Utrecht (oktober-november 2016)