GESCHIEDENIS VAN HERNHUTTERS OFWEL EVANGELISCHE BROEDERGEMEENTEN (EBG) IN HAARLEM EN HEEMSTEDE

Internationaal symbool en motto van de Evangelische Broedergemeenten: 'Ons Lam heeft gewonnen. Laten we Hem volgen'

Internationaal symbool en motto van de Evangelische Broeder-gemeenten.

In vertaling: ‘Ons Lam heeft gewonnen. Laten we Hem volgen’.

Op 21 september organiseerden de heren Arie van Loenen en Niek van Trigt voor leden van Probus Kennemerland 1 een excursie naar Zeist waar een rondleiding werd verzorgd naar het broederhuis, de kerk en begraafplaats van de Evangelische Broedergemeente ofwel Hernhutters, voor welke piëtistische stroming binnen het Protestantisme Zeist het middelpunt is. Uitleg werd ontvangen van broeder Leo Baauw, psycholoog en orthopedagoog van professie, verbonden aan adviesburo Comenius.

Broeder Baauw geeft uitleg over de Evangelische Broederschap in de kerkzaal van Zeist (foto Huub Dries)

Broeder Baauw geeft uitleg over de Evangelische Broederschap in de kerkzaal van Zeist (foto Huub Dries)

Ook in Haarlem beschikt de Evangelische Broederschap over een eigen kerk en feitelijk gaat de geschiedenis in Zuid-Kennemerland terug naar omstreeks 1735-1740 toen enkele vooraanstaande Doopsgezinden zich mede aansloten bij de Broedergemeente, een min of meer oecumenische beweging in ons land verspreid door de Duitse graaf Nikolaus Ludwig von Zinzendorf, die sterk de nadruk legde op vroomheid en emotionele geloofsbeleving

In deze touringcar uit 19959, een Mercedes Rozet, werd de excursie van Probus Kennemerrland 1 ondernomen naar het Nationaal Militair Museum in Soest en het Hernhutter complex in Zeist. De bus maakte veel lawaai en trok onderweg in de Utrechtse dreven veel bekijks. Verscheidene voetgangers pakten snel hun mobieltje om een foto te maken

In deze touringcar ‘Europa Express’ uit 1959, een Mercedes Rozet van de Stichting Veteranen Autobussen in Aalsmeer, werd de excursie van Probus Kennemerland 1 ondernomen naar het Nationaal Militair Museum in Soest en het Hernhutter complex in Zeist. De bus maakte veel lawaai en trok onderweg in de Utrechtse dreven veel bekijks. Verscheidene voetgangers pakten snel hun mobieltje om een foto te maken

Voorgeschiedenis: JOHANNES (JAN) HUS

Reeds in de vijftiende eeuw ontstond in Tsjechoslowakije  een ‘Broedergemeente’, los van Rome, met de Bijbel als enige autoriteit, welke onder een strenge tucht in navolging van Christus wilde leven. Als gevolg van vervolgingen door de Habsburgse monarchie en Roomse kerk bleven na het overlijden van ‘grondlegger’ Jan Hus maar weinig resten over, totdat in de jaren twintig van de 18e eeuw de graaf van Zinzendorf en Pottendorff daarin nieuw leven en bezieling bracht. Op zijn landgoed in Saksen werd met uit Moravië gevluchte broeders een nieuwe broedergemeente gesticht onder de naam ‘Herrnhut’. Met de Heer onder wiens hoede men wilde leven werd niet Von Zinzendorf bedoeld, mar Jezus Christus bedoeld. ‘Deze von Zinzendorf vertegenwoordigt het Piëtisme naar twee kanten: het warme, persoonlijke geloof, niet zonder sentimentele uitingen; men sprak over Jezus graag als “broeder lammetje”, Maar Von Zinzendorf gaf ook de stoot tot een gigantisch zendings- en ontwikkelingswerk van Groenland tot Labrador, en later van Alaska tot Australië’ (E.Sneller). Ook in ons land begonnen na 1734 de zogeheten Hernhutters hun zendingswerk, waarbij Zeist het centrum werd en nog is tot in onze tijd.Ook in Haarlem vonden de broeders aanhang, vooral in Doopsgezinde kring. Sinds 1876 wordt beschikt over een aanzienlijk kerkgebouw in de Parklaan. Toch bleef hun aanhang en invloed beperkt en telde het aantal dopelingen van de evangelische broederschap in Haarlem en omgeving  nooit meer dan ongeveer 100, waarmee deze protestantse denominatie zo ongeveer de kleinste bleef. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat de Nederlanders te nuchter zijn voor een piëtistische, op emoties gerichte, geloofsovertuiging. Daarentegen vonden zendelingen van de Hernhutters in de 18e eeuw – mede dankzij de West-Indische Compagnie – in de Hollandse kolonie Suriname een vruchtbare voedingsboden en beschouwt vandaag de dag nog minstens 40% van de Creolen zich als lid van de Evangelische Broeder Gemeente (EBG).

Het oudste portret van Jan Hus

Het oudste portret van Jan Hus

Sculptuur gewijd aan de nagedachtenis van de omgebrachte kerkreformator Jan Hus in Praag

Sculptuur gewijd aan de nagedachtenis van de omgebrachte kerkreformator Jan Hus in Praag

De oorsprong van de Herrnhutters gaat terug naar de Tsjechische kerkreformator Johan Hus (1369-1415) die om zijn gedachtengoed tijdens het concilie Van Konstanz als ketter tot dood op de brandstapel werd veroordeeld. Zijn laatste woorden zouden volgens één bron zijn geweest: ‘de waarheid sterft niet vlammen’, maar volgens een andere lezing ‘’sancta simplicitas’ [heilige eenvoudigheid], wat hij tegen een oude vrouw zou hebben gezegd die net een tak vak voor de brandstapel kwam aandragen. Een andere lezing is dat Hus in het Tsjechisch heeft gezegd ‘pravda vitezi’ , wat zoveel betekent als ‘de waarheid zal overwinnen’. De martelaarsdood van Hus leidde tot een bloedige oorlog. Volgelingen van Hus stichtten in 1457 een gemeenschap van liefde en vrede in het dorpje Tsjechische Kunwald. Dat was het begin van een kleine protestantse gemeenschap, die de kerk van de Boheemse Broeders ofwel ‘Unitas Fratrum’ werd genoemd. Na de Dertigjarige Oorlog zijn de broeders vervolgd en zocht een groepje vervolgden uit Bohemen en Moravië een toevlucht op het landgoed van de Duitse rijksgraaf Nikolaus Ludwig von Zinzendorf.

Graaf Von Zinzendorf en Herrnhut

Als student Zag Von Zinzendorf in Düsseldorf een schilderij van Christus met een doornenkroon en met als onderschrift ‘’Dit deed ik voor U, wat doet gij voor Mij?’. Deze afbeelding met tekst heeft hem wezenlijk beïnvloed in zijn latere denken en daden. ‘Moravische broeders’, volgelingen van Hus, vonden onderdak en bescherming bij Graaf von Zinzendorf. Zij werden zendelingen, waarbij de Duitse graaf voorop ging. De piëtistische opwekkingsbeweging, gekenmerkt door een Christocentrische theologie, was mede een reactie geworden op het orthodoxe protestantisme. Als feitelijk stichtingsjaar geldt 1722 toen Nikolaus von Zinzendorf op zijn landgoed ‘Mittelberthelsdorf’ de nederzetting Herrnhut [‘Unter des Herrn Hut’ ofwel onder de hoede van de Heer] stichtte, waar zich vrome leden van de broederschappen vestigden, zich baserend op het gedachtegoed van de hussieten en verschillende piëtistische ideeën ten aanzien van liefde voor de naaste, tolerantie, oecumene een actief zendingsbewustzijn. De Duitse graaf maakte vele reizen in Europa en Amerika ter verspreiding van het evangelie en zijn spiritualiteit en liturgie, waarin de muziek een centrale rol speelt.

Slot Zeist

Gebouwencomplex Evangelische Broedergemeente in Zeist nabij het kasteel van Zeist met aan weerszijden van de oprijlaan een Broederhuis en Zusterhuis

Gebouwencomplex Evangelische Broedergemeente in Zeist nabij het kasteel van Zeist met aan weerszijden van de oprijlaan een Broederhuis en Zusterhuis. Op bovenstaande foto het Broederhuis met in het midden het kerkgebouw

Tegenover het Broederhuis van de Hernhutters in Zeist ligt het Zuster- en Weduwenhuis

Tegenover het Broederhuis van de Hernhutters in Zeist ligt het Zuster- en Weduwenhuis

Von Zinzendorf, wiens credo luidde ‘de wereld is mijn parochie’ kwam in 1736 voor het eerst naar Nederland en vond na problemen te hebben gehad met een vrije godsdienstoefening in IJsselstein, waar de plaatselijke bevolking zeer gekant was tegen de komst van Herrnhutters, een gewillig gehoor bij de doopsgezinde predikant Johannes Deknatel (1698-1759) en schrijver/uitgever Iaac Le Long (1683-1759), beiden uit Amsterdam. De meeste sympathie vond hij bij de Amsterdamse ijzerhandelaar Cornelis Schellinger (1711-1778), zoon van Doopsgezinde ouders, (1) die in 1745 het uit 1685 daterende slot Zeist kocht voor ƒ 157.000,- van graaf Willem Adriaan van Nassau-Odijk.

Silhouet van Cornelis Schellinger (1711-1778) (Van de Poll Stichting)

Silhouet van Cornelis Schellinger (1711-1778) (Van de Poll Stichting)

Die verwerving markeert de wording van de Zeister Broedergemeente. Het waren vooral doopsgezinden die zich bij de nieuwe geloofsgemeenschap aansloten. Met toestemming van de vermogende doopsgezinde koopman Schellinger, heer van Zeist en Driebergen, vestigden zich een aantal Herrnhutters in Zeist, aanvankelijk in het slot met een kerkzaal, totdat in de tuin van het kasteel, links en rechts van de oprijlaan een Broeder- en Zusterplein bebouwd, waarvoor de Duitse architect F.W.Neisser sinds 1745 was ingeschakeld. In 1794 waren beide huizencomplexen nagenoeg voltooid.

G.B.Probst opticaprent van vergaderplaats der Broeders Gemeente van de Hernhutters, 1775

G.B.Probst, opticaprent van vergaderplaats der Broeders Gemeente van de Hernhutters, 1775

Het slot van Zeist met rechts het Broederhuis en links het Zusterhuis van de Hernhutters

Het slot van Zeist is tussen 1677 en 1686 gebouwd in opdracht van Willem Adriaan graaf van Nassau-Odijk, een (bastaard)kleinzoon van prins Maurits. Bouwmeester was Jacob Roman en de inrichting geschiedde door Daniël Marot, wiens muur- en plafondschilderingen grotendeels bewaard zijn gebleven. Eerst zijn de beide zijvleugels gebouwd en toen Willem Adriaan over voldoende financiën beschikte volgde in 1680 het middenstuk ofwel hoofdgebouw In 1746 vestigde zich hier Cornelis Schellinger, die slot Zeist kocht van Willem Adriaans gelijknamige kleinzoon. De vermogende Schellinger verwierf het kasteel met het oog op een vestiging van de Moravische broeders in Nederland. Nadien verrezen in de tuin links en rechts voor het kasteel een complex achttiende eeuwse gebouwen om twee vierkante pleinen, respectievelijk het Zuster- en Broederplein. Strakheid en symmetrie voeren hier de boventoon.  Het grootste deel van deze 18e eeuwse gebouwen wordt tegenwoordig nog door de Hernhutters bewoond. Het kasteel is in 1924 aangekocht door de gemeente Zeist van de Amsterdamse familie Labouchere. en van 1962 tot 1969 had een algehele restauratie plaats van het destijds zeer in verval geraakte slot. De prachtig herstelde en stijlvol ingerichte zalen worden sindsdien voor verschillende doeleinden gebruikt.

Interieur van de kerk der Evangelische Broederschap in Zeist, 20 mei 2015 (foto Ton van der Wal)

Interieur van de kerk der Evangelische Broederschap in Zeist, 20 mei 2015 (foto Ton van der Wal)

Begraafplaats bij het Zusterplein. In principe zijn alle graven gelijk, met ronde of vierkante steen (foto HenkvD, 2011)

Begraafplaats bij het Zusterplein. In principe zijn alle graven gelijk, met ronde of vierkante steen (foto HenkvD, 2011). Het kerkhof wordt door de Hernhutters een ‘godsakker’ genoemd.

Vandaag de dag nog is het in 1768 gebouwde kerkgebouw met een wit interieur (duidend op reinheid) het centrum is van de Broedergemeente Zeist in ons land en van waaruit sinds 1793 dit Zendingsgenootschap mondiaal het geloof verspreidde, vooral met succes via de WIC in Suriname, waar de Herrnhutters sindsdien een belangrijke rol spelen in het leven van alle dag, niet slechts kerkelijk maar ook op de gebieden van onderwijs, gezondheidszorg en financiën. In 1767 heeft voornoemde ambachtsheer de hoge heerlijkheid Zeist verkocht aan Maria Agnes Gravin von Zinzendorf und Pottendorf, de dochter van de stichter der Herrnhutter Broedergemeente. Schellinger bleef nog heer van Driebergen, verliet het slot en betrok samen met zijn gezin voor 20.000 gulden het mooiste huis aan het Broederplein dat was gebouwd in opdracht van Matthijs van Beuning en waar hij tot zijn overlijden in 1768 woonde. De nieuwe Vrouwe van Zeist bleef in Duitsland wonen en voor zover bekend slechts twee maal het slot bezocht dat zij verhuurde en verder alles overliet aan een rentmeester. Sinds 1924 is de gemeente Zeist eigendom van het slot, in gebruik van enkele fraaie zalen die zijn gerestaureerd en voor culturele doeleinden gebruikt worden. Op 28 mei 1793 kwamen in Zeist 34 broeders bijeen om de statuten te ondertekenen van wat destijds de ‘Broedersociëteit ter Uitbreiding van het Evangelie onder de Heidenen’ heette en het later nog altijd bestaande ‘Zeister Zendingsgenootschap (ZZg) wordt genoemd.

Portret van de graaf von Zinzendorf und Poggendorf, stichter van de geloofsgemeenschap der hernhutters

Portret van de graaf von Zinzendorf und Poggendorf, stichter van de geloofsgemeenschap der hernhutters

Archief en bibliotheek van de Evangelische Broedergemeente Zeist zijn intussen grotendeels vanwege betere bewaarmogelijkheden ondergebracht in het Utrechts Archief, met daarbij een groot aantal historische muziekpartituren.

Een deel van archief en bibliotheek der Evangelische Broederschap in Zeist is gehuisvest op de eerste verdieping van het Zusterplein, o.a. een Suriname bibliotheek. Archivaris is de heer Godfried van Ommering

Een deel vanhet  archief en de bibliotheek der Evangelische Broederschap in Zeist is gehuisvest op de eerste verdieping van het Zusterplein, o.a. een Suriname bibliotheek. Archivaris is de heer Godfried van Ommering. Oude documenten zijn naar het Utrechtse archief verhuisd.

Foto van historisch archief van het Zeister Zendingsgenootschap, dat o.a. veel informatie bevat over de zending in Suriname, tegenwoordig aanwezig in het Utrechtse archief.

Foto van historisch archief van het Zeister Zendingsgenootschap, dat o.a. veel informatie bevat over de zending in Suriname, tegenwoordig aanwezig in het Utrechtse archief.

Bij een grote brand op 29 oktober 1967 in het Hernhutter complex van Zeist kon nog een deel van de inboedel worden gered (ANP)

Bij een grote brand op 29 oktober 1967 in het Hernhutter complex van Zeist kon nog een deel van de inboedel worden gered (ANP)

De brandweer van Zeist was in 1967 nog de hele nacht bezig met nablussing van de Brand. Nadien is het complex herbouwd.

De brandweer van Zeist was op 29 oktober 1967 nog de hele nacht bezig met nablussing van de grote brand in het Broederhuis Nadien is het complex herbouwd. (ANP)

  1. Ook een broer van Cornelis, Jacob Schellinger kwam onder invloed van Von Zinzenberg. Laatstgenoemde was tevens beïnvloed door de Rijnlandse theoloog en piëtist Gerhard Tersteegen, evenals Adriaan Pauw, kleinzoon van de raadpensionaris en als erfgenaam zelf ambachtsheer van Heemstede van 1698 tot 1704.

Nederland

Wereldwijd tellen de Hernhutters circa 850.000 leden in 30 landen, merendeels in Afrika, vooral Tanzania en Zuid-Afrika met 600.000 leden, Midden- en Zuid-Amerika en het Caribisch gebied (Jamaica). In Europa ruim 25.000 leden in Duitsland, Nederland en Letland. In ons land zijn de meeste aanhangers te vinden onder de Surinaamse Nederlanders en in enkele steden. Er zijn kerken te vinden in Amsterdam, Arnhem, Den Haag, Haarlem, Alkmaar, Hoorn, Den Helder, Heerhugowaard, Rotterdam, Utrecht en Zaanstad. In 1746 is in Zeist de eerste synode gehouden door de Hernhutters, een traditie die tot in onze tijd wordt voortgezet.

Gabriël Briski, Houtlust en de Haarlemmerhout

Prent van het Menniste bossie. Ets van Jan Vincentsz. van der Vinne, kort na 1700. De mennisten die zich bij de hernhutters aansloten werden door andere leden aangeduid als het 'Mennonite Broederhoopje'.

Prent van het in de volksmond geheten Menniste bosje. Ets van Jan Vincentsz. van der Vinne, kort na 1700. De mennisten die zich bij de hernhutters aansloten werden door andere leden aangeduid als het ‘Mennonite Broederhoopje’.

Gezigt uit het Menniste bosje na de Kleine Houtweg. Gravure door Hendrik Spilman, 1762

Gezigt uit het Menniste bosje na de Kleine Houtweg. Gravure door Hendrik Spilman, 1762

Tekening van H.Keun uit circa 1757 ter hoogte van de Oude Houtweg, nu Koningin Wilhelminalaa, Het pand rechts is Houtlust waar de eerste Haarlemse herrnhutters bij elkaar kwamen.

Tekening van H.Keun uit circa 1757 ter hoogte van de Oude Houtweg, nu Koningin Wilhelminalaa, Het pand rechts is Houtlust waar de eerste Haarlemse herrnhutters bij elkaar kwamen.

Portret van Joost Daams (1686-1777), naar het leven getekend door Cornelis van Noorde (Noord-Hollands Archief). Daams was leider en voorganger van de Evangelische Broedergemeente Haarlem na Brischki. Ten aanzien van de aantijgingen door andere doopsgezinden die de uit het oosten afkomstige herrnhutters omschreven als 'een zwervende bende uit Duitsland' Daams andere gedachten. Hij schreef: 'Ik beken gaarne dat ons verdorven hart , wanneer het tegen onze broeder, die ons beledigd heeft, in ongenoegenstaat, dat het niet gaarne klaar staat om zijns broeders misslagen te vergeven, maar bidden wij niet dagelijks

Portret van Joost Daams (1686-1777), naar het leven getekend door Cornelis van Noorde in 1759 (Noord-Hollands Archief). Daams was leider en voorganger van de Evangelische Broedergemeente Haarlem na Brischki. Ten aanzien van de aantijgingen door andere doopsgezinden die de uit het oosten afkomstige herrnhutters omschreven als ‘een zwervende bende uit Duitsland’ had Daams andere gedachten. Hij schreef: ‘Ik beken gaarne dat ons verdorven hart , wanneer het tegen onze broeder, die ons beledigd heeft, in ongenoegenstaat, dat het niet gaarne klaar staat om zijns broeders misslagen te vergeven, maar bidden wij niet dagelijks “vergeef ons onze schulden”. Ik ken geen andere raad dan te bidden om de balsem voor de ziel, die van het kruis van Jezus daalt.’

In Amsterdam in 1735, is in Haarlem een jaar later een (kleine) Broederkring gevestigd. De uit Herrnhut en oorspronkelijk uit West Galicië (Oekraïne) afkomstige Gabriël Briski (Brischki) heeft zich als zendeling in Haarlem gevestigd en vond daarbij aansluiting bij lokale Mennonieten ofwel Doopsgezinden.   Op 10 oktober 1742 kocht hij huis en erf, zijnde een voormalige herberg, vanouds genaamd ‘Oude Verbrande huis’ aan de Nieuwe Hout daterend van voor 1698. Hij betaalde hiervoor ƒ 1.750,- aan juffrouw Anna van Tongeren, de weduwe van Isaäc Snep, voor welk bedrag hij ook nog twee kleine huisjes verwierf– bewoond door Daniel van Meurs en Willem Verkuijl – gelegen aan de Meester Lottenlaan. Briski noemde de oude herberg in de Haarlemmerhout voortaan ‘Houtlust’. Vanuit een juridisch oogpunt ressorteerde de Hout onder de ambachtsheer Van Heemstede. Met andere piëtistisch georiënteerde doopsgezinden ging Briski godsdienstoefeningen houden in zijn huis. De officiële staatskerk verzette zich hier fel tegen en noemde Brischki ‘een vreemdeling hier te lande’. Men zorgde ervoor dat de vroedschap van Haarlem een verbod uitvoerde om dergelijke bijeenkomsten te houden. Briski verzette zich hiertegen en wees de magistraten op ‘de vrije Nederlanden’ en argumenteerde ‘dat dog vrijhijt verleent word in deze Landen, aan vergaderingen, daar geheel wat anders geleert word.’ Alles tevergeefs, hij mocht met geen zes, ja zelfs met geen drie personen godsdienstige bijeenkomsten houden. Formeel is het verbod gebleven ook na tussenkomst van de heer van Heemstede en heeft Brischki ‘Houtlust’ in 1756 via bemiddeling van zijn vriend Georg Petrus Swertner verkocht aan de Amsterdamse koopman en resident van de Koning van Denemarken in ons land met enig verlies voor ƒ 1.200,- In dat jaar is het perceel Houtlust getrokken bij de buitenplaats ‘Groen en Hout’. Brischki was al in 1755 verhuisd naar IJsselstein in de provincie waar zich intussen andere Hernhutters hadden gevestigd. Eerder was hij op 21 oktober 1749 in Zeist in het huwelijk getreden met Catharina Daams die hij in Haarlem had leren kennen.

Rekest aan Benjamin Pauw geboren Hoeuft, heer van Heemstede etc.

Aanvang rekest van 6 leden van de Evangelische Broederschap Haarlem aan de Heer van Heemstede Benjamin Pauw geboren Hoeuft, 21 maart 1741 (NHA)

Aanvang rekest van 6 leden van de Evangelische Broederschap Haarlem aan de Heer van Heemstede Benjamin Pauw geboren Hoeuft, 26 maart 1741 (NHA)

Op 26 maart 1743 stuurden enkele Herrnhutters vanuit Haarlem een verzoek aan de ambachtsheer van Heemstede om het Haarlemse verbod, dat door de heer van Heemstede was bekrachtigd om bijeenkomsten in het huis van Gabriel Brischki in de Hout ongedaan te maken. Het 5 pagina’s tellende verzoekschrift is geschreven door Joost Daams Pietersz. En mede ondertekend door George Pieter Swertner, Simon Voorhelm, Ferdinand Bonte, Pieter Boon en Adriaan van der Mincke – allen Mennoniet én lid van de Evangelische Broedergemeente, wat goed samen kon gaan. Zij wijzen de ambachtsheer erop welk ‘een gruwelijke haat’ zich tegen hen heeft gekeerd en onwaarheden worden verteld en laster rondgaat, terwijl zij niets anders doen dan via broederlijke bijeenkomsten Jezus Christus aanbidden. Een antwoord is niet bekend, wèl staat vast dat het verbod om samenkomsten te houden bleef gehandhaafd, reden voor Brischki om Haarlem te verlaten en zich in IJsselstein te vestigen.

Handtekeningen van 6 Hernhutters (tevens lid van de Doopsgezinde Kerk) in Haarlem onder rekest van 26 maart 1741

Handtekeningen van 6 Hernhutters (tevens lid van de Doopsgezinde Kerk) in Haarlem onder rekest van 26 maart 1741: Joost Daams Pietersz., George Pieter Swertner, Simon Voorhelm, Ferdinand Boute, Pieter Boon en Adriaan van der Mincke.

 Een eigen kerkzaal in Haarlem (1753-1879)

Verslag van een bijeenkomst van de hernhutters te Haarlem, 17 augustus 1742 (Inv.nr.156 Archief Utrecht)

Verslag van een bijeenkomst van de hernhutters te Haarlem, 17 augustus 1742 (Inv.nr.156 Archief Utrecht)

Zoals hierboven geschetst had de eerste vriendenkring onder Brischki veel tegenstand te verduren en omdat men als zendelingen teveel naar buiten trad verboden stadsbestuur en ambachtsheer van Heemstede bijeenkomsten. In 1739 vond een broederbijeenkomst plaats van vrienden, allen uit doopsgezinde kring, onder leiding van voorganger Johannes Deknatel uit Amsterdam. ‘In 1744 kwam het tot een echte Broedergemeente, als zodanig erkend door de Synode der Broeder Uniteit te Mariënborn erkend, waarvan de familie Swertner de leiding kreeg. In december van dat jaar werd de eerste Oudstenraad officieel ingezegend, maar om ophef te voorkomen had het avondmaal niet Haarlem maar in Amsterdam plaats. Op 7 januari 1746 is min of meer in het geheim een eerste avondmaal in Haarlem gevierd in het huis van Jacobus de Witt. Het betrof een kleine groep Herrnhutters en vrienden, die onderdak gaven aan voorbij trekkende zendelingen. Omdat deze “stille vergaderingen” in en gewoon burgerhuis door de Staten van Holland niet werden gewaardeerd, kreeg de Broedergemeente een “Vaderlijke waarschuwing” dat de Çonventienden” die hier samen kwamen “eigenlijk geen Protectie” hadden. Het was een stille wenk om een echt kerkgebouw neer te zetten. In 1748 werd daarom een pand aangekocht aan het Groot Heiligland 26, dat ze in 1753 betrokken. Het lag tussen de Ravelingsteeg en de Omvalspoort. Dit gebouw heette voordien ‘het Vlaamse Blok” en was een voormalige Mennonietenkerk. De Broedergemeente telde aanvankelijk circa 70 leden, welk aantal na 1752 zakte nadat vanuit Zeist een brief was ontvangen waarin een strakkere reglementering en hiërarchie door de autoritaire Zinzendorf werd geëist. Hij sommeerde de leden der gemeenten onder bedreiging met de kerkelijke ban, zich onvoorwaardelijk te onderwerpen aan de richtlijnen van de kerkelijke leraren, waartegen de Haarlemse leden in verzet kwamen. Na een tijdelijke opleving raakte de Evangelische Broederschap in verval en telde men in 1762 nog slechts één lid in Haarlem. Nadien schommelde het aantal ingeschreven leden rond de 15, terwijl hooguit 40 kerkgangers de diensten bezochten. Het in gebruik genomen pand werd bijna 130 jaar door de Evangelische Broedergemeente als kerkzaal gebruikt. Het werd in 1879 verkocht aan de diamantslijper Barend Jacob Nopol uit Amsterdam.

Fraai kerkgebouw aan de Parklaan sinds 1876

Het kerkgebouw van de Evangelische Broederschap ofwel Hernhutters in Haarlem, Parklaan 32-34 (foto Jos Fielmich)

Het kerkgebouw van de Evangelische Broederschap ofwel Hernhutters in Haarlem, Parklaan 32-34 (foto Jos Fielmich)

Een opleving van de Evangelische Broedergemeente in Haarlem dankte men aan de benoeming van predikant Emanuel Weiss (1870-1898), die tevens als vertegenwoordiger in Nederland van de hernhutter zending fungeerde.

‘In 1876 werd de huidige kerkzaal gebouwd, naar een ontwerp van de Haarlemse architect D.E.L.van den Arend en ruimte biedend aan 400 personen en die op 2 april 1877 feestelijk ingewijd. De typerende waterstaatsstijl is een mengeling van classicistische, Romaanse en gotische elementen, met rondboogvensters in zware omlijstingen en gevelbekroning met kruisbloem. Het fraaie gebouw is volledig door de Evangelische Broeder Gemeente uit Zeist betaald, en werd gebouwd met een luxe die voor de EBG in Nederland ongekend was. Een dure en overbodige koepel op het dak, een dure preekstoel, gebronzeerde gaskronen, een windvaan op het dak. Een dergelijke aankleding kwam in geen andere Nederlandse behuizing van de EBG voor. Ruim een eeuw later, in de jaren tachtig van de twintigste eeuw, onderging het kerkgebouw een grondige renovatie. Uiterlijk is er aan het gebouw weinig veranderd, al is de dakruiter, die op oude foto’s nog te zien is, verdwenen. Ook de inrichting heeft weinig veranderingen ondergaan. Gebleven is het kenmerkende en feestelijke Hernhutter wit (reinheid verbeeldend), dat door de kleurnuances nog meer in het oog springt. De versieringen zijn bescheiden, maar hebben toch een zekere uitbundigheid. Ook in deze broedergemeentezaal ontbreekt met de afbeelding van het lam dat de zegevaan draagt, met de Latijnse tekst “Vicit agnus noster eum sequamur “ (Ons Lam heeft gewonnen. Laten we Hem volgen), Achter in de kerk bevindt zich de kaart van Suriname, het geboorteland van veel leden van de Broedergemeente. Vele Evangelische en Apostolische groeperingen hebben hier in de loop der jaren tijdelijk kerkruimte gehuurd. Bijvoorbeeld de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt Binnen Verband. Ook de Deutsche Evangelische Gemeinde heeft van 1929 tot het eind van de 2de Wereldoorlog hier (Duitstalige) diensten gehouden. Er werkten voor de 2de Wereldoorlog veel Duitsers in Nederland. Predikant P.J.Holland fungeerde tussen 1922 en 1930 als predikant van zowel de Herrnhutters als van de Duitse evangelisch Lutherse gemeente te Haarlem. In 1970 is dominee S.de Waard als voorganger van de evangelische broedergemeente in Haarlem bevestigd. In april 1978 nam ds.J.W.Th.Rapperlié afscheid en deed ds. J.van Veen zijn intrede. De huidige voorgangers zijn S. Bernhard en L.F.M.B.Schalkwijk

Interieur van de'witte' kerk der Evangelisch Broederschap Haarlem

Interieur van de ‘witte’ kerkzaal der Evangelische Broederschap in Haarlem

Ambigue houding van Heemsteedse predikanten tegenover de Hernhutters in het verleden

In zijn studie van de geschiedenis der Hervormde kerk in Heemstede, heeft dominee E.Sneller in drie delen de geschiedenis beknopt weergegeven. In deel 2 dat over de 18de eeuw handelt komen ook de Herrnhutters enkele malen ter sprake In het hoofdstuk over het Piëtisme schrijft Sneller: ‘Keek men vanaf het eiland der gevestigde levensorde met angst en afkeer nar de wilde stroom van de Verlichting die links voorbij joeg, niet veel minder heftig waren dezelfde gevoelens ten aanzien van het Piëtisme. Men vreesde zijn fanatisme, zijn geestdrijverij waardoor de moeizaam bevochten gevestigde orde bedreigd en de rust (!) in gevaar werd gebracht. Dat in het Piëtisme ondanks zijn niet te ontkennen neiging tot sektarisme aan de kerk ook een onbetaalde rekening werd aangeboden, zag men niet of wilde men niet zien. Dat de veruitwendiging van kerkelijk en persoonlijk geloofsleven, met name bij de minder ontwikkelden een alternatief moest oproepen, daarvoor konden maar weinigen begrip opbrengen. (…) In Duitsland was het Piëtisme ontstaan als reactie op een starre orthodoxie en op de geestelijke en zedelijke ontworteling na de dertigjarige oorlog, die gelijk met onze tachtigjarige in 1648 eindigde. Het stelde, dat het geloof alleen echt was, als het in liefde zich uitte en daarin aktief werd. En dat werd het bij A.H.Francke [in Halle]  in de stichting van vele filantropische instituten, o.a. voor weeskinderen, de “Innere Mission” . Maar ook in de ‘Uitwendige zending”, zoals die bijvoorbeeld bij von Zinzendorf en zijn Broedergemeente gestalte kreeg in het geweldige persoonlijke offers opgezette zendings- en ontwikkelingwerk in Suriname. (…) Het Piëtisme inspireerde ook tot talloze liederen, waarvan de geestelijke betekenis door hun warme persoonlijke sfeer moeilijk overschat kan worden. Het bracht een meer op het kind afgestemd godsdienstonderwijs; het maakte dat de preken “menselijker” werden. Het protestantse Piëtisme was overigens geen geïsoleerd verschijnsel. Een verwante stroming was het Jansenisme binnen het Franse roomskatholicisme (Pascal); zo ook het mystieke quiëtisme in Spanje (De Molinos); de Heilige Hart-mystiek van de Jezuïeten, en binnen het Jodendom, het Chassidisme in Polen. De negatieve aspecten waren er ook: de neiging tot sentimentaliteit. Men leze de teksten van Bachs cantates waarin de gevoelens aangaande Gods daden meer nadruk krijgen dan die daden zelf. (…) Wij zullen zien dat aan vele Heemsteedse predikanten in de achttiende eeuw piëtistische trekken niet vreemd waren, maar ook bleven zij binnen de gangbare calvinistische orthodoxie. Het ging hun te ver om bekering en liefde tot God met het Piëtisme als voorwaarde in plaats van als vrucht van Gods genade te zien.’  Kritiek op mret name de Hernhutters werd geuit door de  predikanten Theodorus van S. Schelluyne, 1716-1717 en Albertus Voget,  van 1717-1721, voorganger in Heemstede. Met professor D.Gerdes, hoogleraar aan de Groningse universiteit, en dominee professor Gerard Kuypers (1721-1798, die verscheidene pamfletten tegen de Hernhutters uitgaf) stond Schelluyne kritisch tegenover de Herrnhutters. Hij bekende zich daarentegen ‘als een ijveraar voor de ongeschonden zuiverheid van de leere der hervormde Kerke’. Zijn  bezwaar ten opzichte van de Hernhutters was dat zij te gemakkelijk spraken over ‘het inwengid Licht’, alsof God in hen woonde, en ook de grote vertrouwelijkheid in hun spreken over Jezus verried een mystieke gezindheid, een vermenging van het goddelijke en het menselijke. Albertus Voget, de latere hoogleraar in de theologie aan de universiteit Utrecht bestreed de Hernhutters zo mogelijk nog feller. Hij hield deze geloofsgemeenschap voor een geheime broederschap en net als de Amsterdamse kerkenraad gedaan had beschuldigde hij de evangelische broeders ‘van geestdrijverij en bedorven mystikerij’. In 1739 publiceerde Voget zijn boek tegen de Hernhutters: ‘Oorsprong en voortgang van de valsche Mystieke Godgeleerdheid’ . Naast deze orthodoxe en theologen heeft Heemstede in later tijd ook veel minder dogmatische predikanten als voorganger gekend, niet in de laatste plaats ‘herder’ Nicolaas Beets. Wat hem met andere mannen uit Réveil-kring  met de Hernhutters verbond was zoals hij dat noemde ‘de getrouwe verkondiging van het kruis van Christus’

Portret van Albertus Voget, o.a. predikant in Heemstede en hoogleraar in Utrecht, die zich in preken geschriften fel verzette tegen het gedachtegoed van de Hernhutters

Portret van Albertus Voget, o.a. predikant in Heemstede en hoogleraar in Utrecht, die zich in preken geschriften fel verzette tegen het gedachtegoed van de Hernhutters

Hans Krol

12 september 2015 traden tijdens Korenlint leden van het Heemsteedse koor In Between onder leiding van Nelly Geerlings op bij de Evangelische Broedergemeente in Haarlem

12 september 2015 traden tijdens Korenlint leden van het Heemsteedse koor ‘In Between’ op onder leiding van Nelly Geerlings  bij de Evangelische Broedergemeente in Haarlem

Bronnen en literatuur

  • Noord-Hollands Archief Haarlem, Heerlijkheidsarchief (Van Doorninck, nr.405; zie ook manuscript Dolleman, bladzijde 280 en archiefdoos Herrnhutters nummer 52
  • Haarlemmerhout 400 jaar ‘mooier is de wereld nergens’. Haarlem, Schuyt & C C.V., 1984.
  • J.M.van der Linde. Hernhutters in Nederland. Zeist, 1968.
  • Meer dan steen…de Haarlemse kerken en andere gebedshuizen vroeger en nu. Historische Vereniging Haerlem, 2007.
  • J.M.C.Siebers. Inventarissen van de archieven van de Evangelische Broedergemeenten in Nederland buiten Zeist (Amsterdam, Haarlem, Akkrum, Blokzijl) 1738-1961. Rijksarchief Utrecht, 1979.
  • R.Sneller. Eiland in de stroom. Hervormd Heemstede in de achttiende eeuw. (Haarlem), 1988.
  • S.L.Verheus. Naarstig en vroom. Doopsgezinden in Haarlem 1530-1930. Haarlem, Rombach boek en beeld, 1993.
Over en van de Hernhutters is veel literatuur verschenen. Dr. van de Linde publiceerde een algemene inleiding in 1968, herdrukt in 1975

Over en van de Hernhutters is veel literatuur verschenen. Dr. J.M.van der Linde publiceerde een algemene inleiding in 1968, herdrukt in 1975

In de bibliotheek van het Noord-Hollands Archief Haarlem is nog de volgende aanvullende literatuur aanwezig over de Evangelische Broederschap in Haarlem:

  •  D.E.L.van den Arend. Bestek en voorwaarden waarnaar door het bestuur der Evangelische Broedergemeente te Zeist bij enkele inschrijving zal worden aanbesteed: het bouwen van eene kerk en pastory te Haarlem, op een terrein gelegen aan de Parklaan, tusschen de St.Jansstraat en de Kruisstraat aldaar: alles met bijlevering van alle daartoe benoodigde materialen, arbeidsloonen enz. 1876.
  • Haarlems kerkepad: een nadere kennisnaking met 750 jaar geloof, bezinning en architectuur.
  • Evangelische Broedergemeente te Haarlem;  orde van dienst op zondag 16 april 1978 bij het afscheid van ds.J.W.Th.Rapperlié en de intrede van ds. J.van Veen. 1978.
  • Feest-psalmen ter gelegenheid van het 150-jarig bestaan der Evang. Broedergemeente te Haarlem op 2 december: 1744-1894. 1894.
  • Bart Uittenhout. Kerk van de Evangelische Broedergemeente, Parklaan 32-34 te Haarlem. 1985.
Naast de Tsjechische reformator Jan Hus wordt ook de Tsjechische geleerde (pedagoog en filosoof) Jan Amos Comenius (1592-1670) als een voorloper van de hernhutters beschowud. Deze was lid van de protestantse Moravische gemeenschap en werd vervolgens als bisschop benoemd. In 1656 is zijn huis door Poolse partizanen verwoest en moest Comenius vluchten. Op voorspraak van Louis de Geer kreeg hij asiel in Amsterdam, in welke stad hij zich verder kon ontplooien en in 1670 is overleden. Begraven in de Oude Kerk van vestingstad Zeist is naast de kerk zijn standbeeld opgericht.

Naast de Tsjechische reformator Jan Hus wordt ook de Tsjechische geleerde (pedagoog en filosoof) Jan Amos Comenius (1592-1670) als een voorloper van de hernhutters beschouwd. Deze was lid van de protestantse Moravische gemeenschap en werd vervolgens als bisschop benoemd. In 1656 is zijn huis door Poolse partizanen verwoest en moest Comenius vluchten. Op voorspraak van Louis de Geer kreeg hij asiel in Amsterdam, in welke stad hij zich verder kon ontplooien en in 1670 is overleden. Begraven in de Oude Kerk van vestingstad Zeist is naast de kerk zijn standbeeld opgericht.

Portret van August Gottlieb Spangenberg (1704-192) was theoloog en opvolger van graaf von Zinzendorf. Hij was een promotor van de internationale zending en maakte zelf reizen naar Engeland, Denemarken, Suriname, Georgië en bracht ook bezoeken vanaf 1734 aan Zeist en Haarlem

Portret van August Gottlieb Spangenberg (1704-192) was theoloog en opvolger van graaf von Zinzendorf. Hij was een promotor van de internationale zending en maakte zelf reizen naar Engeland, Denemarken, Suriname, Georgië en bracht ook vanaf 1734 bezoeken aan Zeist en Haarlem

Geschilderd portret van Hernhutter broeder Peter Böhler (1712-1775), bekend discipel van graaf Von Zinzendorf. Hij verrichte zendingswerk in Engeland en beïinvloedde de Engelse theoloog Jon Wesley (1703-1791).

Geschilderd portret van Hernhutter broeder Peter Böhler (1712-1775), bekend discipel van graaf Von Zinzendorf. Hij verrichte zendingswerk in Engeland en beïinvloedde de Engelse theoloog Jon Wesley (1703-1791).

De in Heemstede geboren Julien Wolbers, ' emancipator van slaven in Suriname' genoemd, wijdde in zijn in 1861 uitgegeven boek over Suriname, dat ruim 850 pagina's bevat, veel aandacht aan de hernhutters.

De in Heemstede geboren Julien Wolbers (1819-1889), ‘ emancipator van slaven in Suriname’ genoemd, wijdde in zijn in 1861 uitgegeven boek over Suriname – dat ruim 850 pagina’s bevat – veel aandacht aan de hernhutters.

Interieur Evangelische Broedergemeente Haarlem tijdens een bijeenkomst in 1950

Interieur Evangelische Broedergemeente Haarlem tijdens een bijeenkomst in 1950

De kerkzaal van de Ebangelische Broedergemeente in Haarlem met zicht op het eerste otgel. in 1879 - afkomstig uit Zeist - vervaardigd door de firma W.Hardorff en J.F.Keune uit Leeuwarden.

De kerkzaal van de Evangelische Broedergemeente in Haarlem met zicht op het eerste otgel. in 1879 – afkomstig uit Zeist – vervaardigd door de firma W.Hardorff en J.F.Keune uit Leeuwarden.

Portret van Susanna Dumion, in 1713 geboren in Suriname en op 10 november 1818 op 105-jarige leeftijd overleden te Haarlem. Bij haar 100ste verjaardag is deze anonieme tekening vervaardigd en na haar overlijden een onderschrift aangebracht. Aanwezig in Teylers Museum in Haarlem, afkomstig uit de collectie van Adriaan van der Willigen, die o.a. portretten van 100-jarigen verzamelde. Susanna Dumion was evenals haar familie in Suriname lid van de Evangelische Broedergemeente en heeft in Suriname als slavin op een plantage gewerkt. slavin

Portret van Susanna Dumion, in 1713 geboren in Suriname en op 10 november 1818 op 105-jarige leeftijd overleden te Haarlem. Bij haar 100ste verjaardag is deze anonieme tekening vervaardigd en na haar overlijden een onderschrift aangebracht. Aanwezig in Teylers Museum in Haarlem, afkomstig uit de collectie van Adriaan van der Willigen, die o.a. portretten van 100-jarigen verzamelde. Susanna Dumion was evenals haar familie in Suriname lid van de Evangelische Broedergemeente en heeft in Suriname als slavin op een plantage gewerkt. slavin

Benoeming van voorganger voor Haarlem e.o. Uit: Nederlands Dagblad, 14-8-1970

Benoeming van voorganger dr.S.de Waard voor Haarlem en Heemstede.  Uit: Nederlands Dagblad, 14-8-1970

Bericht over expositie Broedergemeente Haarlem. Uit: Haarlems Dahblad van 3 september 2008

Bericht over expositie Broedergemeente Haarlem. Uit: Haarlems Dagblad van 3 september 2008

Leden van de Evangelische Broeder en Zustergemeente Haarlem in 2010

Leden van de Evangelische Broeder en Zustergemeente Haarlem in 2010

Optreden tijdens Korenlint, 12-9-2015, in kerkzaal van de Evangelische Broedergemeente (EBG) Haarlem

Optreden tijdens Korenlint, 12-9-2015, in kerkzaal van de Evangelische Broedergemeente (EBG) Haarlem

==============================================

Moravië, Herrnhut, IJsselstein, Zeist, Suriname etc.

In 215 is het zes eeuwen geleden dat Jan Hus op de brandstapel is omgebracht. Eén van de wortels van de Evangelische Broedergemeente is gelegen in de Tsjechische reformator, die niet enkel in Tsjechië maar wereldwijd ook door de Hernhutters wordt herdacht

In 2015 is het zes eeuwen geleden dat Jan Hus op de brandstapel werd omgebracht. Eén van de wortels van de Evangelische Broedergemeente is gelegen in de Tsjechische reformator, die niet enkel in Tsjechië maar wereldwijd ook door de Hernhutters wordt herdacht

Monument voor graaf von Zinzendorf in Herrnhut, Duitsland, bakermat van de Hernnhutters

Monument voor graaf von Zinzendorf in Herrnhut, Duitsland, bakermat van de Hernnhutters

Kaart van Herrnhut in Saksen uit begin 20e eeuw

Kaart van Herrnhut in Saksen uit begin 20e eeuw

Na zijn overlijden is ter nagedachtenis van graag von Zinzendorf door T.Emst deze (thans zeldzame) penning vervaardigd. (Teylers Museum Haarlem).

Na zijn overlijden is ter nagedachtenis van graaf von Zinzendorf door T.Emst deze (thans zeldzame) penning vervaardigd. (Teylers Museum Haarlem).

Op de keerzijde van de penning is een tekst van Zon Zinzendorf gegarveerd: 'Herr durch dein Blut lass mich dein eigen seyn. So hab ich alles auf Erden'.

Op de keerzijde van de penning is een tekst van Zon Zinzendorf gegraveerd: ‘Herr durch dein Blut vergessen, lass mich dein eigen seyn. So hab ich alles auf Erden’.

In 1900 uitgegeven prentbriefkaart ter herdenking van het 200ste geboortejaar van Von Zinzendorf

In 1900 uitgegeven prentbriefkaart ter herdenking van het 200ste geboortejaar van Von Zinzendorf

Plaquette

Plaquette ter nagedachtenis van 300ste geboortejaar van de stichter der ‘Moravian Church’in Lilitz, Pennsylvania, USA

Zilveren penning t.g.v. 250 jaar Hernhutters, 1982

Zilveren penning t.g.v. 250 jaar Hernhutters, 1982

Duitse postzegel ter herdenking van de 300ste geboortedag van Nikolaus Ludwig von Zinzendorf, 2000

Duitse postzegel ter herdenking van de 300ste geboortedag van Nikolaus Ludwig von Zinzendorf, 2000

Afbeelding van 18e eeuwse prent van een prediking bij de Broedergemeente in Zeist

Afbeelding van 18e eeuwse prent van een prediking bij de Broedergemeente in Zeist. Gravure door A.J.Hulk, 1782

Het broederplein van de hernhutters in Zeist

Het broederplein van de hernhutters in Zeist

Overzicht van Broedeplein en Zusterplein ion Zeist

Overzicht van Broedeplein en Zusterplein in Zeist

Foto van een klas van de Hernhutterschool op het Broederplein in Zeist, 1907. Zittend in de middelste rij geheel rechts is de later bekend geworden dichter Hendrik Marsman (1889-1940) In dezelfde rij staande is Arthur Lehning (1899-2000), bekend geworden als geleerd publicist, vertaler en anarchist

Foto van een klas van de Hernhutterschool op het Broederplein in Zeist, 1907. Zittend in de middelste rij geheel rechts is de later bekend geworden dichter Hendrik Marsman (1899-1940) In dezelfde rij staande rechts is Arthur Lehning (1899-2000), bekend geworden als geleerd publicist, vertaler en anarchist

De op 24 augustus in Heemstede overleden letterkundige Kees Ouwens is in 1944 geboren in Zeist. Zijn roman ‘De eenzeemheid door genot’ uit 1987 speelt zich af in het fictieve dorp Zinzendorf en is gebaseerd op het slot en broeder- en zusterhuis van de Hernhutters te Zeist.

De Zinzendorflaan en het scholencomplex van de Evangelische Broedergemeente te Zeist

De Zinzendorflaan en het scholencomplex van de Evangelische Broedergemeente te Zeist

Doorkijk wolmagazijn firma Wees & Weiss op Broederhuiscomplex Zeist in 1968.

Doorkijk wolmagazijn firma Wees & Weiss op Broederhuiscomplex Zeist in 1968.

Uitvoerige informatie over graaf von Zinzendorf is bij gelegenheid van diens 300ste geboortedag door de ‘Comenius Foundation’ op het internet geplaatst.  http://www.zinzendorf.com/

Beeld van Hernhutter kinderen. In 1984 vervaardigd door Han van den Bosch en geplaatst op het Broederplein in Zeist

Beeld van Hernhutter kinderen. In 1984 vervaardigd door Han van den Bosch en geplaatst op het Broederplein in Zeist

Beeldje van een moeder met meisje op het Broederplein in Zeist

Beeldje van een moeder met meisje op het Broederplein in Zeist

Liederen en orgelmuziek spelen een belangrije rol bij de hernhitters. Jac. Kort componeerde 'Variaties over het Herrnhutter Avondlied' voor orgel.

Liederen en orgelmuziek spelen een belangrije rol bij de hernhitters. Jac. Kort componeerde ‘Variaties over het Herrnhutter Avondlied’ voor orgel.

Voorbeeld van een Hernhutter Ster, karakteristiek voor de Evangelische Broederschap

Voorbeeld van een Hernhutter Ster, karakteristiek voor de Evangelische Broederschap

Door gedoopte zusters van de hernhutters wordt het witte zijden kapje/mutsje gedragen. Een linnen borduursel met open blaadjes. Wit duidt bij de hernhutters op reinheid, vandaar ook dat de kerkzalen wit zijn ingericht.

Door gedoopte zusters van de hernhutters wordt het witte zijden kapje/mutsje gedragen. Een linnen borduursel met open blaadjes. Wit duidt bij de hernhutters op reinheid, vandaar ook dat de kerkzalen wit zijn ingericht.

De hernhutters waren in het verleden in Zeist voor een groot deel zelfvoorzienend en beschikten o.a. over een eigen bakkerij, waar koekjes werden gebakken die de naam kregen van 'hernhuttertjes'.

De hernhutters waren in het verleden in Zeist voor een groot deel zelfvoorzienend en beschikten o.a. over een eigen bakkerij, waar koekjes werden gebakken die de naam kregen van ‘hernhuttertjes’.

Blikslagerij in Broederhuis Zeist, foto uit begin 20ste eeuw (gemeentearchief Zeist)

Blikslagerij in Broederhuis Zeist, foto uit begin 20ste eeuw (gemeentearchief Zeist)

Groepsfoto van synode Hernhutters 2014 in Zeist

Groepsfoto van synode Hernhutters 2014 in Zeist

's Heerenhoek in IJsselstein. De Hernhutters bouwden in IJsselstein dit broederhuis op de gekochte grond van Johan Franco Beyen. Gravure uit 1744 naar tekening van Jan de Beijer.

’s Heerendijk in IJsselstein. De Hernhutters bouwden in IJsselstein dit broederhuis op de gekochte grond van Johan Franco Beyen. Het was een woon- en werkgemeenschap met o.a. een schrijnwerkerij, een kleermakerij, een zijdefabriek, een bakkerij en een brouwerij. Gravure uit 1744 naar tekening van Jan de Beijer.

Voorzijde van boek dat handelt over het verblijf van de herrnhutters in IJsselstein van 1736 tot 1770

Voorzijde van boek dat handelt over het verblijf van de hernhutters in IJsselstein van 1736 tot 1770

Het complex 's Heerendijk in IJsselstein dat door Jacob Schellinger, broer van Cornelis Schellinger, was gefinancierd is in 1783 door de Hernhutters verlaten, waarna Zeist centrum is geworden en gebleven. In de 19r eeue is 's Heerendijk afgebroken. Alleen rest nog een bijgebouwtje dat aan de Broeders herinnert (tekening van P.O.Martin uit 1937)

Het complex ’s Heerendijk in IJsselstein dat door Jacob Schellinger, broer van Cornelis Schellinger, was gefinancierd is in 1783 door de Hernhutters verlaten, waarna Zeist centrum is geworden en gebleven. In de 19r eeue is ’s Heerendijk afgebroken. Alleen rest nog een bijgebouwtje dat aan de Broeders herinnert (tekening van P.O.Martin uit 1937)

Zeist,

Zeist, “een stad Gods” . Uit folder van de Evangelische Broedergemeente in Zeist, 2015

In 1983 door de Groenlandse Posterijen uitgegeven postzegel bij gelegenheid van 350 jaar Herrnhutters in Groenland

In 1983 door de Groenlandse Posterijen uitgegeven postzegel bij gelegenheid van 350 jaar Herrnhutters in Groenland

Een Duitse zendeling uit Herrnhut op reis in een tentboot met vier roeiers in Suriname (uit: Vier maanden in Suriname. Nijkerk, 1915).

De Duits-Haarlemse zendeling Emanuel Weiss op reis in een tentboot met vier roeiers in Suriname (uit zijn boek : Vier maanden in Suriname. Nijkerk, 1915).

Het complex van de zendingsgebouwen in Paramaribo, 1878

Het complex van de zendingsgebouwen in Paramaribo, 1878

Een Duitse Herrnhutter missie school met Hindoestaanse kinderen in Suriname, 1930

Een Duitse Herrnhutter missie school met Hindoestaanse kinderen in Suriname, 1930

Het nieuwe gebouw van de Evangelische Broedergemeente in Amsterdam Zuid-Oost. Ontworpen door Bas ten Brinke en Carina Nilsson.

Het nieuwe gebouw van de Evangelische Broedergemeente in Amsterdam Zuid-Oost. Ontworpen door Bas ten Brinke en Carina Nilsson. Een broedergemeenschap van enige omvang is Amsterdam nooit geworden, maar kwam na 1945 tot nieuwe bloei. Vele Surinamers vestigden zich voor werk, studie of tijdelijk dan wel vast verblijf in de hoofdstad. Dankzij de onvermoeide arbeid van de predikant en de oudstenraad kwam een eigen centrum in de binnenstad tot stand, het Hernhutterhuis. Het werd in toenemende mate een plaats waar Surinamers, leden en niet-leden der Broedergemeente, elkaar voor kerkdiensten en allerlei activiteiten vonden. Het studentenwerk geschiedt in samenwerking met de hervormde, gereformeerde en lutherse zendingsinstanties.

Foto van Zeister Zendingsgenootschap (ZZg) Mannen met baarden die onderwijs en het evangelie brachten in Suriname en elders. (foto Weekblad Nieuwsbode Zeist in verband met 225 jarig bestaan van het ZZg, 20 mei 2015)

Foto van Zeister Zendingsgenootschap (ZZg) Mannen met baarden die onderwijs en het evangelie brachten in Suriname en elders. (foto Weekkrant Nieuwsbode Zeist in verband met 225 jarig bestaan van het ZZg, 20 mei 2015)

Prentbriefkaart van Christelijk Zendingsfeest in Zeist, 1910.

Prentbriefkaart van Christelijk Zendingsfeest in Zeist, 1910.

en zendingsfeest van het Zeister Zendingsgenootschap, 2013

Zendingsfeest in Zeist van het Zeister Zendingsgenootschap ZZg), 2013

De stadskerk van de Evangelische Broederschap in Paramaribo

De stadskerk van de Evangelische Broederschap in Paramaribo

Door Suriname uitgegeven postzegels ter herdenking van 300 jaar herrnhutters in dat land, 1635-1985. Volgens ex-gedeputeerde Bob Verburg uit Heemstede ie Suriname regelmatig bezoekt vervullen de herrnhutters een centrale rol in het dagelijkse leven van de Surinamers

Door Suriname uitgegeven postzegels ter herdenking van 300 jaar herrnhutters in dat land, 1635-1985. Volgens ex-gedeputeerde drs. Bob Verburg uit Heemstede die Suriname regelmatig bezoekt vervullen de hernhutters een centrale rol in het dagelijkse leven van de Surinamers

Jaarlijks wordt een expositie georganiseerd in het Zusterhuis. In 2014 gewijd aan opvoeding en onderwijs aan de scholen van de Broedergemeente in Zeist

Jaarlijks wordt een expositie georganiseerd in het Zusterhuis. In 2014 was deze gewijd aan opvoeding en onderwijs aan de scholen van de Broedergemeente in Zeist

van 18 april tot 11 oktober wordt in het Hernhutter-museum, gevestigd in het Zusterhuis te Zeist een tentoonstelling gehouden over de begrafenisgebruiken van de Hernhutters.

van 18 april tot 11 oktober wordt in het Hernhutter-museum, gevestigd in het Zusterhuis te Zeist, een tentoonstelling gehouden over de begrafenisgebruiken van de Hernhutters.

pos1Schrijven de dato 17 januari 1944 van de heer P..M. Legêne, toenmalig voorzitter-secretaris van het zendingsgenootschap der Evangelische Broedergemeente in Zeist aan schrijfster Mary Pos, die om informatie had gevraagd

Bouwkeramiek zoals toegepast in de Nieuwe Bavokathedraal in Haarlem. Opname van na de restauratie in 2013. Deze keramiek is afkomstig van de keramiekfabriek van E.C.Martin in Zeist, die van 1835 tot 1922 heeft bestaan. De fabriek naakte deel uit van de gebouwen van de Evangelische Broedergemeente en E.C.Martin was zelf ook Hernhutter. Men vervaardigde o.a de (tegel)kachelovens zoals die nog zijn te vinden in kerken van de Evangelische Broedergemeente.

Bouwkeramiek zoals toegepast in de Nieuwe Bavokathedraal in Haarlem. Opname van na de restauratie in 2013. Deze keramiek is afkomstig van de keramiekfabriek van E.C.Martin in Zeist, die van 1835 tot 1922 heeft bestaan. De fabriek maakte deel uit van de gebouwen van de Evangelische Broedergemeente en directeur E.C.Martin was zelf ook Hernhutter. Men vervaardigde o.a de (tegel)kachelovens zoals die nog zijn te vinden in kerken van de Evangelische Broedergemeente.

Keramiek uit Zeist in de Nieuwe Bavokerk Haarlem (foto Pierre Geelen)

Keramiek uit Zeist in de Nieuwe Bavokerk Haarlem (foto Pierre Geelen)