Tags

, ,

 

Dik

Bij uitgeverij Querido verschijnt zomer 2016 het langverwachte standaardwerk over wolven van Dik van der Meulen: ‘De kinderen van de nacht; over wolven en mensen’.

 

Boekenleggers kinderboekenserie Torak en Wolf door Michelle Paver

 

wolf

‘Het uur U van de wolf is aanstaande’ (Haarlems Dagblad, 14 november 2017)

 

 

 

dik3

Dik van der Meulen toonde 19 oktober 2017 aan leden van bibliofiel en grafisch genootschap ‘Het Beschreven Blad’ een deel van de  de gewonnen Jan Wolkers-prijs: een karikatuurtekening van Siegfried  Woldhek (foto Michèle Baudet)

auteur

Het gezicht van de auteur in een wolvenoog verbeeld door Woldhek (Vroege Vogels/Siefdried Woldhek)

 

meulen

Dik van der Meulen wint Jan Wolkersprijs (Haarlems Dagblad, 16 oktober 2017)

wolfveluwe

Nadat Dik van der Meulen van zijn wolvenboek de Jan Wolkersprijs won werden ineens wolven gesignaleerd in Drenthe, Gelderland en door Ali B in Almere. Bovenstaande foto zou genomen zijn op de Veluwe, maar de exacte locatie werd niet bekend gemaakt ter  voorkoming van een mogelijke  jacht op de wolf. De wolf ging al even snel uit het nieuws als hij was gekomen. Op de sociale media meenden sommigen op basis van een studie van de afgebeelde bomen dat de foto in het Teutoburgerwoud zou zijn genomen.

 

Ander werk van Dik van der Meulen, o.a. – E.du Perron. Een korte biografie (1990); – Multatuli. Leven en werk van Eduard Douwes Dekker (2003, winnaar AKO Literatuurprijs 2013); – Oude & nieuwe Mayas’s. Een reisverslag (met Marta Duran de Huerta, 2005); – Het bedwongen bos. Nederlanders en hun natuur (2009); – Koning Willem III 1817-1890 (2013 winnaar Libris Geschiedenisprijs 2014). Hij bereidt  boeken voor over natuurvorser J.P.Thijsse en Prins Bernard (als vervolg op de biografie van Annejetvan der Zijl: Bernhard: een verborgen geschiedenis).

 

dik2

Achteromslag van wolvenboek door Dil van der Meulen dat op 27 september 2016 bij Querido verscheen

 

Beuningen

Op zaterdag 2 september 2016 werd een wolf gesignaleerd en hefotografeerd op een open veld in Beuningen (Overijssel). Vermoedelijk een wolvin met territoir nabij Nordhausen en Meppen in Duitsland. (Tubantia)

wolf1

Vooromslag van brochure: Welkom wolf! In 2011 werd de eerste wolf op Belgische bodem waargenomen. In de uitgestrekte natuur rondom Gedinne. In Nederland kreeg Nederland vanuit Duitsland bezoek van een zekere wolf. Uitgave van Landschap vzw, initiatiefnemer achter de voorlichtingscampagne over wolven in België.

wolf2

Uit de publicatie: Welkom wolf! van Landschap vzw

 

 

LUPIANA IN SELECTIEF BIBLIOGRAFISCH EN ICONOGRAFISCH PERSPECTIEF

wolf.jpg

De wolf als kunst. Mark Dion. Uit Drents Magazine, nr.1, febr. 2016

dion

Mark Dion en de wolf

 

 

BBC-natuurfilmer Gordon Buchanan met een poolwolf

BBC-natuurfilmer Gordon Buchanan met een poolwolf

Tijdens een bezoek in een bus aan het natuurdierenpark ‘de Beekse Bergen’ bij Tilburg vroeg de gids aan de bezoekers hun favoriete dier te noemen. Dat was voor de meeste mensen een aap, panda of een ander min of meer aaibaar beest. Een kind van een jaar of 4 noemde echter de wolf.

Een roedel wolven in safaripark De Beekse Bergen tussen Tilburg en Hilvarenbeek

Een roedel wolven in safaripark De Beekse Bergen tussen Tilburg en Hilvarenbeek

Wolven zijn roofdieren en komen er ook in sprookjes niet zo best uit, neem ‘Roodkapje en de wolf’, waarbij de grootmoeder wordt opgegeven. In oktober 2015 zond NPO2 een driedelige documentaire uit, geheten ‘De poolwolvenfamilie en ik’, waarin de Britse BBC-natuurfilmer Gordon Buchanan het vertrouwen weet te winnen van deze roofdieren die voor hun voedsel en daarmee hun voortbestaan afhankelijk zijn van prooidieren. Bekende gezegden zijn: ‘een wolf in schaapskleren’ [een gevaarlijk iemand die zich als vriendelijk voordoet] en van de Romeinse schrijver Plautus is de uitspraak ‘lupus est homo homini’ [de (ene) mens is voor een (andere) mens een wolf], uit zijn  toneelstuk ‘Asinaria’, regel 495).

Dec mens een wolf, naar een citaat van de Romeinse toneelschrijver Plautus

Tentoonstellingsaffiche rijksmuseum voor volkenkunde Leiden uit 1964. De mens een wolf, naar een citaat van de Romeinse toneelschrijver Plautus

De afgelopen jaren is de wolf enige malen prominent in het nieuws geweest. Zoals in juni 2013 toen bij Marknesse een dode wolf langs de weg werd aangetroffen. Overigens was toen zelfs de exacte vindplaats punt van discussie. De meeste kranten hielden het op Marknesse, andere persorganen spraken echter van Luttelgeest (een dorp ten noorden van Marknesse). De dode wolf bleek na autopsie in Oost-Europa (vermoedelijk Polen) te zijn doodgeschoten en door onbekenden in Flevoland te zijn neergelegd. Het kadaver van de wolf is opgezet in natuurmuseum Naturalis te Leiden en vervolgens voor bezoekers tentoongesteld.

De in museum Naturalis opgezette wolf, gevonden nabij Marknesse en vermoedelijk afkomstig uit Polen.

De in museum Naturalis opgezette wolf, gevonden nabij Marknesse en vermoedelijk afkomstig uit Polen.

De dode wolf bleek volgens Naturalis een publiekstrekker, gelet op het feit dat het museum in 2013 ruim 54.000 meer bezoekers ontving vergeleken met het jaar daarvoor.  Meer recent is begin 2015 in de provincies Drenthe en Groningen een levende wolf gesignaleerd, die talrijke malen werd gefotografeerd en gefilmd. Later bleek dat dit dier in april is doodgereden door een vrachtwagen in de nabijheid van Hannover, zo’n 180 kilometer van de Nederlandse grens. DNA-onderzoek door de regionale autoriteiten wees uit dat het hier om de ‘Nederlandse’ jonge wolf ging, die behoorde tot een roedel in Noordwest-Duitsland.

Wolven in Nederland

Omstreeks 1800 kwamen in ons land nog regelmatig wolven voor. In de middeleeuwen zijn in Holtland (Houtland, Kennemerland) wolvenjachten georganiseerd door de graven van Holland, maar al voor 1600 zijn deze dieren in Noord- en Zuid Holland  verdwenen, in tegenstelling tot elders in ons land. Tenzij Dik van der Meulen nog een ontdekking heeft gedaan voor zijn nieuwe boek, is in 1897 de laatste wolf in ons land gesignaleerd en wel in de Noord-Brabantse gemeente Heeze [niet in Wolfheze zoals soms wordt gedacht] (1). In de Brabantse Kempen zouden tussen 1739 en 1763 in totaal 17 wolven zijn gedood.

Afbeelding van buurtschap de Mortelen nabij Oirschot waar in de jaren voor 1763 zo'n 17 wolven zouden zijn neergeschoten.

Afbeelding van buurtschap de Mortelen nabij Oirschot waar in de jaren voor 1763 zo’n 17 wolven zouden zijn neergeschoten.

De laatste georganiseerde wolvenjachten hadden voor zover bekend in 1804 plaats. In 1845 is volgens 1 bron een wolf in het Zuid-Limburgse Schinveld gedood. Andere vermeldingen, zoals van Witkamp (1870), betreffende Schinveld in 1869 en door Rijken (1939) met betrekking tot Helvoirt (1881) zijn in hoge mate onbetrouwbaar. Over de historie van wolven in ons land  heeft Jan H. de Rijk een bijdrage geplaatst op het internet, inclusief een geografisch-historische wolvenkaart. Aangenomen wordt dat het dier in Nederland uiteindelijk is uitgestorven bij gebrek aan leefgebied. Naast de Duitse wolf die een uitstapje maakte naar de provincies Drenthe en Groningen zijn wolven op verscheidene plaatsen waargenomen, maar een hard bewijs ontbreekt veelal en soms is een wilde hond voor een wolf aangezien. Overigens zijn wèl wolven aanwezig in de meeste Nederlandse dierentuinen. Omwonenden van Artis zijn maar al te goed bekend met het soms oorverdovend lawaai van huilende wolven.

Noot 1

In de Tilburgsche Courant van 29 januari 1891 is sprake van een korte vermelding van twee wolven die in januari 1891 in Heeze zijn waargenomen. Ten aanzien van 1897 wordt echter nooit een exacte datum genoemd en de verwijzingen naar ‘Heeze 1897’ dateren pas van de jaren 90 in de vorige eeuw. Redenen genoeg om ten aanzien van de juistheid van1897 wantrouwend te zijn.

Bekend symbool van een huilende wolf bij volle maan

Bekend symbool van een huilende wolf bij volle maan

De uitspraak van een vroegere leermeester, destijds directeur van de Frederik Muller Academie, daarvoor van de Openbare Bibliotheek Amsterdam, de heer G.A.van Riemsdijk, heb ik destijds in mijn oren geknoopt ‘eenmaal bibliothecaris, altijd bibliothecaris’. Dat motto geldt nochtans voor weinig gepensioneerde collega’s die ik ken. Literatuurrecherche, bibliotheek- en archiefbezoeken evenals bibliografische activiteiten hebben ook na vroeg pensionering mijn interesse behouden. In het pre-internet tijdperk ging je met een vraag als ‘informatie over wolven’ naar de kaartcatalogi om de trefwoordencatalogus te raadplegen of S.I.S.O. te raadplegen, eventueel aangevuld met het nazoeken in de studiezaal van naslagwerken zoals encyclopedieën en/of bibliografieën. Het hulpmiddel van de papieren encyclopedie is intussen door Wikipedia en google ingehaald. Zelfs is het zo dat deze in veel bibliotheken uit de open uitleen zijn verdwenen. Eén van de eerste bibliotheekinstellingen die op de lees-studiezaal alle bio- en bibliografische naslawerken weghaalde om die op een plek ergens achteraf te plaatsen, met als gevolg lege boekenkasten, was de UB-Amsterdam aan het Singel. En 3 oktober 2015 las ik dat OCOLC in Dublin, Ohio, USA, de allerlaatste cataloguskaart heeft gedrukt, wat het totaal maakt sinds 1967 van ruim 1.9 biljoen kaarten.

Ik ga nu verder met behulp van de computer om te zien wat het lemma ‘wolf’ in kwantitatief opzicht oplevert – om het overzichtelijk te houden vreemde talen zoals ‘wolf’ (Engelstalig), ‘loup’ (Franstalig) en ‘Wolf’(Duitstalig) buiten beschouwing latend.

Om dan maar meteen met de deur in huis te vallen: zoekmachine google geeft bij het lemma wolf bruto 52,5 miljoen hits. Die hebben uiteraard niet allemaal betrekking op het zoogdier (tevens roofdier) in het Latijn aangeduid met ‘canis lupus’ maar ook op andere betekenissen en familienamen. Het Biografisch Portaal vermeld onder Wolf/Wolff 73 achternamen, waaronder brievenschrijfster Elizabeth ofwel Betje Wolff, schrijfster Helma Wolf-Catz en de communistische politicus Joop Wolf. Nog niet opgenomen, maar populariteit genietend bij sportliefhebbers is de oud-voetballer van Feyenoord: John de Wolf.

De veelgebruikte KB-site ‘delpher’ geeft de volgende cijfers na het intikken van het woord ‘wolf’: 5.548 boeken in de boekencollectie; 488 boeken in de googlecollectie; 5964 tijdschriftartikelen; 484 radiobulletins en 284.969 krantenartikelen. Uit de laatste categorie uitgesplitst naar eeuw: 17e eeuw: 127; 18e eeuw: 4288; 19e eeuw: 30.853 en 20e eeuw: 249.701. De oudste vermelding van het roofdier dateert uit 10 april 1649, gepubliceerd in ‘Ordinaris dingsdaegse Courante’van waar uit Italië wordt bericht:

wolf

De redacteur heeft uit Italië een bericht ontvangen dat te Rome op de markt een wolf jongen heeft geworpen, wat men voor een wonderlijk teken hield. En verder dat een kind van maar 6 weken oud gezegd zou hebben dat Italië ernstig ongeluk te verwachten zou hebben. Typisch een geval van veelvoorkomend bijgeloof. De Engelse schrijver Samuel Pepys schreef in zijn dagboek dat hij tijdens een banket van een geleerd man hoorde dat kikkers met de regen naar beneden vallen. Kortom, eeuwen geleden was men bevattelijk voor kletspraatjes. Maar de wolf heeft natuurlijk altijd tot de verbeelding gesproken en dan is bijgeloof meestal niet ver weg. Iedere Romein kent de legende van de tweelingbroers Romulus en Remus die 21 april 753 de ‘polis’ Rome zouden hebben gesticht, opgetekend door o.a. Vergilius (70-19 v.Chr.) en Titus Livius (59 v.Chr. – 17 n. Chr.)

Een opgegraven Romeinse handgreep met wolvenkop

Een opgegraven Romeinse handgreep met wolvenkop (Catawiki)

Een bekende sculptuur van de kinderen Romulus en Remus onder een zogende wolf

Een bekende sculptuur van de kinderen Romulus en Remus onder een zogende wolf

Na hun geboorte zijn ze in een mandje in de Tiber gelegd en aan land aangespoeld. Een wolvin zou hen vervolgens in een grot onder het Palatijn hebben meegenomen en gezoogd. Uiteindelijk zijn de broers door herder Faustulus en diens echtgenote opgevoed.

Intermezzo: de weerwolf

 

Ets uit 1589 met voorstelling van de terechtstelling van weerwolf Peter Stump bij Keulen. (Wikipedia)

Ets uit 1589 met voorstelling van de terechtstelling van weerwolf Peter Stump bij Keulen. (Wikipedia)

De Weerwolf op een Duitse houtsnede uit 1722

Weerwolf op een Duitse houtsnede uit 1722

De weerwolf is een mens uit mythologieën en folklore die in een wolf verandert. Het woord stamt uit het Oer Germaanse wera wulf [wera betekent man en wulfa wolf].  Het verschijnsel als bijgeloof is wereldwijd verspreid en gaat terug tot de Griekse mythologie. Volgens een versie zou Lycaon door oppergod Zeus in een wolf zijn veranderd toen hij Zeus een maaltijd van mensenvlees voorzette. Een Romeins weerwolfverhaal wordt toegeschreven aan de Romeinse satiricus die in de eerste eeuw na Christus leefde. Hij diste een weerwolfverhaal op dat handelde over een man die een soldaat op een nachtelijke tocht buiten de stad bracht. Tot zijn verbijstering zag de man hoe de soldaat zijn kleren uittrok en in een wolf veranderde. Met een luid gehuil sprong het wezen het bos in en verdween uit het gezicht. Op de boerderij kreeg de man even later te horen dat er zojuist een wolf was binnengedrongen, die het vee had gebeten. Nadat de stalknecht het dier met een hooivork in de nek had gestoken, was de weerwolf er vandoor gegaan. Bij het aanbreken van de dag had de man zich weer naar huis begeven. Onderweg kwam hij langs de plaats waar de kleren van de soldaat hadden gelegen en trof hij er een plas bloed aan. Thuisgekomen trof hij de soldaat gewond aan, terwijl een dokter bezig was zijn nek te verbinden. In West-Europa schijnen de bossen in Frankrijk de oorsprong te herbergen van de weerwolf – in Frankrijk ‘loupsgarous’ genoemd. Meldingen over weerwolven bereiken in de 16e eeuw epidemische cijfers. Biet minder dan v30.000 gevallen zijn genoteerd tussen 1520 en 1630.  Ofschoon geleerden de verhalen over weerwolven als bijgeloof afdeden zijn er – in hun tijd gezaghebbende – deskundigen geweest, die de gedaanteverandering van de mens in een wolf als serieus hebben beschouwd. Tot die groep behoorde Sabine Baring-Gould (1834-1924).  Hij schreef in 1865 ‘Book of Were-wolves. Being an Account of a Terrible Superstition’ [Het Boek van weerwolven, een Verslag van een Vreselijk Bijgeloof). In die publicatie beweerde de auteur: ‘Omdat de legende van de weerwolf zo hardnekkig is en alle tijden trotseert, moet deze wel een kern van waarheid bevatten.’ Elliott O’Donnell, een 20ste eeuwse schrijver is het met de mening van Baring-Gould eens en verklaarde dat er geen absoluut bewijs bestaat dat degenen die beweerden weerwolven te zijn ook bedriegers waren. Weliswaar is lykantropie van het Griekse lykanthropos = wolvenman een geestesziekte, maar volgens O’Donnell hoeft dat niet per sé het bestaan van weerwolven uit te sluiten, gelet op de wereldwijd overgeleverde verhalen van alle tijden sinds het schrift bestaat

werewolf

Willem de Blécourt (ed.), Werewolf Histories. Palgrave MacMillan, 2015. Nieuw standaardwerk over de belangrijkste weerwolfgebieden in Europa.

Internet en bibliotheekcatalogi

Terugkomend op de wolf als zoog- en roofdier volgt onderstaand een kwantitatieve keuze van gegevens die op het internet te vinden zijn:

Bibliotheekcatalogi

Worldcat geeft voor ‘wolven’ 1.371 hits: verschenen in 1600: 3 (1); in 2013: 58; 2014: 37 en de eerste 3 kwartalen van 2015: 30. De site bibliotheken.nl geeft als resultaat voor ‘wolven’: 648 boeken en 40 films. Naar genre o.a.: 278 fictie, 89 non-fictie en 33 stripboeken. Naar onderwerp o.a. : wolven als dieren: 210; kinderboeken/strips 141; prentenboeken 71 en jeugdboeken 141. Het trefwoord ‘wolf’ gaat veel verder en vermeldt 9.048 boeken met wolf in de titel; 696 bladmuziek; 188 films en 16 software.

Noot 1

– Een groep wolven valt schapen aan. Uit: Aesopus’ Fabelen PK-120.034 Afbeelding door Marcus Gheeraerts.

Uit: Fabels van Aesopus. Een wolf die een schaap opeet, gevolgd door een schreeuwende schaapherdersjongen. Illustratie door Francis Barlow uit 1687.

Uit: Fabels van Aesopus. Een wolf die een schaap opeet, gevolgd door een schreeuwende schaapherdersjongen. Illustratie door Francis Barlow uit 1687.

Mirakel van de redding van wolven. Ets door Theodoor Galle (Rijksmuseum Amsterdam)

Mirakel van de redding van wolven. Ets door Theodoor Galle (Rijksmuseum Amsterdam)

– ‘Een door woven aangevallen vrouw wordt niet opgevreten, omdat ze een rozenkrans tot Maria bidt. PK-P-107.571. Gravure door Theodorus Galle,

– Verzamelbundel: Quadrille de Soissons (…). Fragment van een vers, dat eindigt: ‘Soo wert mijn thuijn ten lest bevrijdt van tijgers en van felle wolven… Confessie van de Koning van Polen. 78D13.

Monument voor de laatste grijze wolf in Japan in het Nara district

Monument voor de laatste grijze wolf in Japan in het Nara district

Boekensites

Boekwinkeltjes geeft voor het trefwoord ‘wolf’ 4.131 boektitels en voor ‘wolven 719. Abebooks bij ‘wolf’ 175.753 titels en voor ‘woven’627. Bol.com voor wolf/wolven: 15.658 resultaten.

Afbeeldingen van wolven

De verzamelsite Catawiki geeft onder trefwoord ‘wolven’ 887 afbeeldingen en bij ‘wolf’ zelfs 9.992, waaronder 3.129 strips, 819 postzegels, 170 ansichtkaarten, 168 munten, medailles en penningen, 73 bierviltjes en bieretiketten, 40 suikerzakjes, 153 beeldjes, 70 speldjes 115 schilderijen, tekeningen en prenten en 316 sigarenbandjes met afbeelding van een wolf.

Een Romeinse wolvenkop van terracotta uit de vierde eeuw voor Christus

Een Romeinse wolvenkop van terracotta uit de vierde eeuw voor Christus (Catawiki)

Geheugen van Nederland bevat 550 voorstellingen van ‘wolf’ en 27 van ‘wolven’.

Catawiki verzamelaarsforum meldt 3.160 catalogusnummers.

Europeana laat bij ‘wolf’ 1243 afbeeldingen zien; 179 bij ‘wolven’ en 30 op ‘wolvenjacht’

Een opgezette wolf in een Russisch café

Een opgezette wolf in een café in de Kaukasus

Beeld en Geluid in Hilversum geeft bij films 15 resultaten, o.a. een tweeluik uit 2011 in OVT: ‘Het Spoor Terug’.  De uitgebreide zoekfunctie in het archief vermeldt 501 programma’s onder het trefwoord ‘wolven’.

Veilingsite Qoop geeft circa 283 ansichtkaarten, postzegels, stickers e.d. met betrekking tot wolven, de diersoort maar ook bijv. ansichtkaarten van Bor de Wolf uit de Fabeltjeskrant, en uit sprookjes zoals Roodkapje en de wolf, de wolf en de zeven geitjes, het sprookje ban de wolf. Verder van camping en zwembad ‘De kleine wolf’, de plaats Hongerige Wolf in Groningen, het Huis de Wolf in Haren (Gr.), molen de jonge wolf in Wormer etc.

Teylers Museum in Haarlem bezit 2 schilderijen met 1) De jacht op wolven en een zwijn’ van W.P.Leeuw [what’s in a name] en 2) ‘Een lam temidden van de wolven (allegorisch verbeeld met mensen) door Jean Baptiste Madou, 1839. Verder zijn in de collectie verscheidene wolven-tekeningen aanwezig van Marcus de Bije uit 1690, onder meer ‘Wolf aangevallen door vier honden’ en een tekening van Romano Gulio Pippi (1499-1546); zittende man met een hond en een wolf uit 1530.

 

Marcus de Bie: wolf aangevallen door vier wilde honden. 1530 (Teylers Museum Haarlem)

Marcus de Bie: wolf aangevallen door vier wilde honden. 1530 (Teylers Museum Haarlem)

Anonieme gravure, voorstellende Lyacon in een wolf veranderd, 1589 (Teylers Museum)

Anonieme gravure, voorstellende Lyacon in een wolf veranderd, 1589 (Teylers Museum)

Rijksmuseum Amsterdam geeft 1.452 resultaten voor ‘wolf’; 73 voor ‘wolven’ en 23 voor wolvenjacht (prenten uit de 16e en 17e eeuw).

In de loop van de jaren zijn meer wereldwijd meer dan 200 postzegels verschenen met 1 of meer wolven (canis lupus) als afbeelding

Kinderpostzegel Nederland, 1997: Roodkapje. Ontwerp door Teun Hocks

Kinderpostzegel Nederland, 1997: Roodkapje. Ontwerp door Teun Hocks

Behalve in boeken zijn intussen duizenden plaatjes van wolven op het internet te vinden via google, bing, yahoo /altavista, pinterest en andere fotosites.

Op de internetsite van ‘Mens en Dier in steen en brons’ door René en Peter van der Krogt beeldt 13 wolven af in evenzoveel plaatsen, te weten; Asten, Den Haag, Emmeleroord (Noordoostpolder), Enschede, Leiden, Meerlo (Horst aan de Maas), Rijen (Gilze en Rijen), Stadskanaal, Stavoren (Sudwest Frislan), Terherne (De Friese Meren), Utrecht, Venray en Wolvega (Weststellingwerf). N.B. een wolf op het dak van een voormalige smederij in Valkenburg aan de Geul ontbreekt nog.

Sculpltuur van wolf in Rijen (gemeente Gilze en Rijen, N.Br.) (foto Van der Krogt)

Sculpltuur van wolf in Rijen (gemeente Gilze en Rijen, N.Br.), gebaseerd op een oude legende. Bronzen beeld op stenen voetstuk vervaardigd door Adolf E.A.M.Lun Hing (Roermond, *1921. Foto René en Peter Van der Krogt)

Wolven in de letterkunde en folklore

Roodkapje en de wolf. Litho in collectie van Koninklijke Bibliotheek Den Haag

Roodkapje en de wolf. Litho in collectie van Koninklijke Bibliotheek Den Haag

Een wolven-sprookje

Een wolven-sprookje: ‘De wolf en de zeven geitjes’

Een bekend muzikaal spookje is gecomponeerd door de Rus Serge Prokokief: Peter en de Wolf

Een bekend muzikaal spookje is gecomponeerd door de Rus Serge Prokokief: Peter en de Wolf

Wolven komen voor in middeleeuwse werken zoals in ‘Karel ende Elegast’ Teylers museum beschikt over een rijmprent

In de Haarlemmermeer stamt de legende van de wrede waterwolf, die voor de inpoldering bij zware stormen grote stukken land van omliggende plaatsen, waaronder Heemstede, afsloeg. De oudste afbeelding kont voor in het niet uitgevoerde inpolderingsplan van A.Veris uit 1640/1641: ‘

Veris

Detail van een kaart uit 1640/1641 van het Haarlemmermeer, door Jacob Bartelszoon Veris, die een plan maakte om het Meer met 108 molens droog te malen. Met een gedicht van Joost van den Vondel. Op de top van de afbeelding een Hollandse leeuw die met succes vecht tegen de waterwolf, een allegorie op de Hollandse strijd tegen het water.

 Waterwolf is de metafoor voor ‘de kracht van het water’ die  door de eeuwen heen tegen de landleeuw strijdt. Januari 2015 verschijnt een boek met als titel: ‘De Waterwolf in Waterland. De overstroming van 1916 in Waterland en de Zaanstreek’ (door Diederik Aten en Frouke Wieringa; een uitgave van Pirola in Schoorl),

Detail uit gravure in publicatie Veris met Vondel-vers op het Haarlemmermeer

Detail uit gravure in publicatie Veris met Vondel-vers op het Haarlemmermeer: ‘Aenden Leeuw van Hollant’.

Scan1606

“Woeste waterwolf’ zaaide in 1916 dood en verderf rond de Zuiderzee (Haarlems Dagblad, 9-1-2016)

 

Voorbeeld voorstelling van een wolf in schaapskleren

Voorbeeld voorstelling van een wolf in schaapskleren

 

De Roover op een Wolf, bekleedt met schapen-vel’, een anoniem gedicht uit 1672. ‘De Wolf in ’t Schaepsvel’ is een beripsdicht van Jacob Zeeus (1686-1716). Een hekeling van de valse priesters, de farizeeër, ook van de vervolging van mannen als Cartesius en Kok (Coccejus). Het volk wordt met fabels en vertelsels (bijgeloof) bedot. Van Lennep en Ter Gouw berichten in het boek ‘De Uithangteekens’, dat ‘weleer stond in den gevel van ’t hoekhuis van ’t Haarlemmerplein en de schans een steen met den Wolf in ’t Scaepskleet’ uit de fabel. De afbeelding van dien wolf, die in een schaapsvacht gehuld, den hamel dacht te verschalken, kan men zien in Vondels “Warande der Dieren”, nr. XVIII, terwijl men hem op nummer LIX in ’t zelfde kostuum terugvindt, maar tot straf voor zijn schurkestreken, opgeknoopt aan een boom.’ In het tweede deel staat dat men ‘den Ouwen Wilden Wolf’ nog in een gevelsteen in de Amsterdamse Wolvenstraat kan vinden. “De Oude Wolf’ hing in 1366 te Gent uit; de Hongerige Wolf’ placht vroeger in de oostelijke gewesten van ons land dikwijls aan boerenherbergen uit te hangen ‘en men vindt die nog bij Wedde en bij Ommen.’

In de Digitale Bibliografie van de Nederlandse Letterkunde (DBNL, tegenwoordig ondergebracht bij de KB) is het zoekresultaat ten aanzien van ‘wolf’ 4.299 en van ‘wolven’ 2.627.  Eén voorbeeld ter illustratie, uit de historische novelle ‘Mengelingen’ van Gaston van Foix (De Gids, 1841), dat handelt o.a. over het logeerverblijf gedurende wintermaanden van 1388-1389 van graaf Guy en zijn gevolg, onder wie de Franse kroniekschrijver Jean Froissard op het Huis te Heemstede, waarin wordt gesproken over een jachtpartij in de omgeving, waarbij Froissard zegt: ‘De heer van Heemstede heeft gelijk; maar zoo lang als de herten, deynen en zwijnen er nog zijn, moet men tevreden wezen; wie vossen, wolven en beeren wil jaren, moet dan maar eene andere plaats uitzoeken dan het Haarlemmer-Bosch of den Aerdenhout’.   

 

Vooromlsag van een van de talrijke romans en kinderboeken gewijd aan de wolf: Carla Rifla Brunt, Vertel de wolven dat ik thuis ben.

Vooromlsag van een van de talrijke romans en kinderboeken gewijd aan de wolf: Carla Rifla Brunt, Vertel de wolven dat ik thuis ben.

Tasmaanse buidelwolf

De Tasmaanse buidelwolf zou in 1936 na jacht door boeren zin Australië zijn uitgestorven. Bovenstaande  foto is gemaakt in de dierentuin van Washington

Enkele andere in 2015 gepubliceerde ‘wolven’-publicaties:

Simon Goodman: De wolven namen alles mee; op zoek naar door de nazi's geroofde kunsten van mijn familie. Amsterdam, Meulenhoff 2015 (Vertaling van 'The Orpheus clock', uitg. Schuster)

Simon Goodman: De wolven namen alles mee; op zoek naar door de nazi’s geroofde kunstverzameling  van mijn familie. Amsterdam, Meulenhoff 2015 (Vertaling van ‘The Orpheus Clock’, uitg. Scribner)

  • William Giraldi; Irving Pardoen. Toen kwamen de wolven. Amsterdam, Labowski Publishers, 2015.
  • Sarah Hall; Wim Scherpenisse. De komst van de wolven. Amsterdam, Arbo/Anthos, 2015.
  • Catalina Steenkoop. Slim konijn en de wolf. Mechelen, Bakermat, 2015.
  • Maggie Stiefvater; Lia Belt. Huiver; de wolven van Mercy Falls. Amsterdam, Moon, 2015.
  • W.A.Spruit. Tussen schapen en wolven [over gemeentepolitiek in Beverwijk; zou ook op Bloemendaal van toepassing kunnen zijn]. Beverwijk, Spruit PR, 2015.
  • Pascal Brissy; Annick Masson. Wat doen we vanavond? Prentenboek over de stoere wolven Raymond en Marcel. Amsterdam, Clavis, 2015.
  • Thirry Robberecht; Loulane. De wolf en zijn schaduw. Amsterdam, Clavis, 2015.
  • Nele Neuhaus; Sander Hoving. Boze wolf. Zoetermeer, uitgeverij XL, 2015.
  • De Waal; A.C.Baantjer. Een wolf in schaapskleren. 2015.
  • Sylvia Vanden Heede; Marije Tolman. De bril voor wolf. Tielt, Lannoo, 2015. 
In februari 2015 bij Kosmos Uitgevers verschenen boek: 'De wolf terug; eng of enerverend?'

In februari 2015 bij Kosmos Uitgevers verschenen boek: ‘De wolf terug; eng of enerverend?’

In 2016 verschijnt hèt standaardwerk over de wolf
 
Dik van der Meulen is geboren in Neede in 1963. Sinds zijn doctoraalscriptie uit 1987 is hij fulltime schrijver. Hij wijdde in 2002 zijn dissertatie aan Eduard Douwes Dekker en won met ‘Multatuli, een zelfportret’ (2010) de AKO (nu ECI) Literatuurprijs. Had succes met ‘Het bedongen bos; Nederlanders en hun natuur’(2009), waarin volgens een recensent duidelijk merkbaar is dat de auteur Neerlandicus is, gelet op de hoeveelheid informatie met betrekking tot de letterkunde. De auteur werd met 2 andere biografen uitverkoren bij gelegenheid van 200 jaar koninkrijk één van de 3 koningsbiografieën schrijven waarbij hem Willem III, ten deel viel, waarmee hij in oktober 2014 de Libris Geschiedenis Prijs won. Als intermezzo kwam in 2014 bij ‘Elsevier’ de publicatie ‘Ter herinnering, Juliana en Bernhard’ uit. De auteur bereidt momenteel een monografie voor over de wolf, die aan het eind van het voorjaar 2016, in het jaar van het boek, verschijnt bij uitgeverij Querido.
Romeinse munt met voorstelling van Romulus en Remus + zogende wolvin.

Romeinse munt met voorstelling van Romulus en Remus + zogende wolvin.

In het boek ‘Hypnerotomachia Poliphili (de gedroomde liefdesstrijd van Poliphilius) van Francesco Colonna, in 1499 gedrukt door Aldus Manutius in Venetië,  komt meermaals op de vele houtgravures een wolf voor.

Wolvenjacht. Gravure vervaardigd in atelier van Philip Galle naar een tekening van Hans Bol, 1582 (Museum Boijmans van Beuningen)

Wolvenjacht. Gravure vervaardigd in atelier van Philip Galle naar een tekening van Hans Bol, 1582 (Museum Boijmans van Beuningen)

Romulus en Remus gezoogd door een wolvin. Geschilderde interpretatie door P.P.Rubens, 1615 (Pinacoteca Capitolina, Roma)

Romulus en Remus gezoogd door een wolvin. Geschilderde interpretatie door P.P.Rubens, 1615 (Pinacoteca Capitolina, Roma)

Reglement op de wolvenjacht in Hoogeveen, 16 juni 1647. Tamboers moesten ter waarschuwing worden ingezet bij de wolvenjacht, georganiseerd door weerbare jongemannen van de schutterij.

Reglement op de wolvenjacht in Hoogeveen, 16 juni 1647. Tamboers moesten ter waarschuwing worden ingezet bij de wolvenjacht, georganiseerd door weerbare jongemannen van de schutterij.

Hongerige wolven overvallen een groep ruiters. Schilderij door Eugène Joseph Verberckhoven uit 1836 (Rijksmuseum Amsterdam)

Hongerige wolven overvallen een groep ruiters. Schilderij door Eugène Joseph Verberckhoven uit 1836 (Rijksmuseum Amsterdam)

Wolf in Litauwen, Gravure door Kowalski, 1883

Wolf in Litauwen, Gravure door Kowalski, 1883

Op 6 december 1909 verscheen in de pers, o.a. De Tijd van 6-12-1909, het bericht over een in Bloemendaal uitgebroken wolf. In De Telegraaf van 13-12-1909 werd eerder bericht als onjuist bestempeld.

Op 6 december 1909 verscheen in de pers, o.a. De Tijd van 6-12-1909, het bericht over een in Bloemendaal uitgebroken wolf. In De Telegraaf van 13-12-1909 werd eerder bericht als onjuist bestempeld.

Reliëf met voorstelling van Sint Franciscus die de wolf van Gubbio bekeert. Gevelsteen in Onze Lieve Vrouwe Onbevlekt Ontvangen Kerk ofwel Hartbrugkerk aan de Haarlemmerstraat in Amsterdam, vervaardigd door G.Brinkgreve in 1946.

Reliëf met voorstelling van Sint Franciscus die de wolf van Gubbio bekeert. Gevelsteen in Onze Lieve Vrouwe Onbevlekt Ontvangen Kerk ofwel Hartbrugkerk aan de Haarlemmerstraat in Amsterdam, vervaardigd door G.Brinkgreve in 1946.

wolf.jpg

Sculptuur van een wolf in Zuid-Spanje (Richard Rijsdijk)

 

Illustratie bij sprookje 'De wolf en de 7 geitjes' door Anton Pieck (1895-1987)

Illustratie bij sprookje ‘De wolf en de 7 geitjes’ door Anton Pieck (1895-1987)

wolf.png

Rustende wolf, illustratie van Pluvier (Maria Gude) in kalenderboek Sprookjes van Bomans uit 1962 (Catawiki)

De Chinese taxdernische kunstenar Cai-Guo-Qiang assembleerde de skeletten van 99 wolven. Tentoongesteld in Guggenheim, Berlijn, 2006 (zie site Flavorine)

De Chinese taxdermische kunstenaar Cai-Guo-Qiang assembleerde de skeletten van 99 wolven. Tentoongesteld in Guggenheim, Berlijn, 2006 (zie site Flavorine)

Katherine Rundell. Feo en de wolven (roman)

Boekenlegger: Heo en de wolven, door Katherine Rundell (wwww.lsamsterdam.nl)

'Hongerige Wolf' is de naam van een buurtschap in de gemeente Oldambt, provincie Groningen. Tevens de naam van een in 1974 gebouwd gemaal.

‘Hongerige Wolf’ is de naam van een buurtschap in de gemeente Oldambt, provincie Groningen. Tevens de naam van een in 1974 gebouwd gemaal.

Op een Lupiana-beurs aangeboden sculptuur (Nemesis)

Op een Lupiana-beurs aangeboden sculptuur (Nemesis)

 

wolf1Boekenlegger door World Wildlife Fund met voorstelling van een wolf

Fles Roster en Wolf brandy

Fles Rooster & Wolf brandy

wolf1

Boekenlegger (3D met koord) met voorteling van een wolf

Reclame van brouwerij Lupus in België. Wolvenbier 'gevaarlijk lekker'

Reclame van brouwerij Lupus in België. Wolf-bier is ‘gevaarlijk lekker’

Scan1562

Wolf valt Duitse jogger in bos aan. Uit: Metro, 14-1-2016

wolf

Gevelsteen van een wolf in de Bakenessergracht 41 Haarlem. Van Lennep en Ter gouw schrijven in hun standaardwerk over de uithangtekens: ‘Van de wolf vermelden wij dat hij in der tijd de Warmoesstraat bij Vondels zwager Hans de Wolff uithing, en dat men den Ouden Wilden Wolf nog in een gevelsteen in de Wolvenstraat vinden kan. De Oude Wulf hing in 1366 te Gent uit; de Hongerige Wolf placht vroeger in de oostelijke gewesten van ons land dikwijls aan boereherbergen uit te hangen en men vindt die nog bij Wedde en bij Ommen’. 

wolf1

Gevelsteen De Jonge Wolf met lam, Klein Heiligland 1a, Haarlem. Terracotta, in 1960 gepolychromeerd in opdracht van de Vereniging Haerlem. Familiewapen van de aldaar in 1692 wonende Olivier de Wolf. 

wolf2

Gevelsteen van wolf, Marsstraat 104 Haarlem

In de in 1929 door het bureau Openbare Werken Haarlem ontworpen kleuterschool ‘Kleuterwereld’ in de Cornelis van Noordestraat te Haarlem zijn door Mari Andriessen enkele sprookjes als reliëfs in hardsteen aangebracht. Zoals van Doornroosje, De Gelaarsde Kat en ook ‘Roodkapje en de Boze Wolf’. Deze zijn later ingekleurd. (Martin Busker, Nieuws over gevelstenen, in: Haerlem Jaarboek 2016. Haarlem, 20127, pagina 190)

Wolven

‘Die Wölve kommen nach Büdelsdorf’ Kunsttentoonstelling in 2016 in het Noordduitse Büdelsdorf met beelden van o.a. de Chinees Liu Ruowang.

wolven2

            De wolven van Liu Ruowang

wolven3

                                   Wolven van de Chinees Liu Ruowang

wolven4turijn

De wolven van de Chinese kunstenaar Liu Ruowang geplaatst bij de universiteit van Turijn, Italië

wolven5

                                                       De wolven van Liu Ruowang in Beijing, China

wolven6

  De kunstenaar Liu Ruo Wang tussen zijn wolven

wolf

Wolf door illustratrice Vera de Backker uit Heemstede  (Kunstlijn, 2016)

Roodkapje en de wolf, illustratie van een goed aflopend sprookje

Roodkapje en de wolf (1845)

illustratie uit ‘Roodkapje’. ”s-Gravenhage, Gebr. Belinfante, circa 1865 (Koninklijke Bibliotheek Den Haag)

Roodkapje en de wolf; een Russische boekillustratie

Vooromslag van ‘De stille jacht’ door Melanie Wallace. Uitgeverij Nieuw Amsterdam

wolven

Boekenleggers met motief wolven

wolven

Doodgereden wolf. Uit: Haarlems Dagblad van 4 maart 2017

wolf2

Vooromslag van ‘Wild Thing – Wolfsliebe’ door Lysa Skydla (Taschenbuch Verlag)

wolf1

William von Saargangel und der Purprune Trau, (c. Alfons Th.Seeboth)

wolven.jpg

Enkele boekenleggers van Duitse boeken over wolven

Exlibri door Moritz von Grünewald voor Arthur Wolf met toepasselijk op zijn familienaam de afbeelding van een wolf

Ex Libris van A.Z. met liggende wolf

Bookplate Helge Burg van huilende wolf (Ex Libris Insel-de)

Ex libris huilende wolf voor Dieter Schnaar

wolf

Gevelsteen van ‘D’Jonge Wolf’ na restauratie. Vervaardigd in opdracht van Olivier de Wolf die in 1692 in een pand aan hert Klein Heiligland woonde. (foto Martin Busker, uit: Haerlem Jaarboek 2016, 2017, pagina 196.

 

wolven

Boomering reclamekaart van de Bijenkorf

wolven

Catharine Hinks: ‘Mit Zähnen und Klauen; mein Leben als Werwolf’

wolf

Een wolf als warme deken

Wolf in Bonnefantenmuseum Maastricht

 

Johannes Fijt 1611-1661. Zittende wolf in een rotslandschap, circa 1650 Bonnefantenmuseum

wolvenboek2

 

Een nieuw boek over wolven van Elli Radinger, uit het Duits vertaald. ‘Hoe ze denken, leidinggeven en voor elkaar zorgen: wat de wolf ons kan leren over mens zijn’ (Lev, 2018) 

Een ode aan de wolf door Elli Radinger (Haarlems Dagblad, 15 juni 2018)

vooromslag van ‘Welkom wolf”, een uitgave van Landschap vwz (Jan Loos in Boutersem, België)

illustratie uit: Welkom wolf!

De opmars van de wolf (Natuurmonumenten)

Column over de wolf van Martin Summer, uit de Volkskrant van 14 juli 2018

vervolg van column over de wolf door Martin Summer, de Volkskrant 14 juli 2018

Een befaamd schilder van wolven is de Amerikaan Edward Aldrich (*1965). Bovenstaand een doek van een huilende wolf (Sorrel Sky Gallery)

Kaartje over schade door wolven. In 2015 9, in 2016 geen en in 2017 21, zijn tot en met juli 2018 zijn al 134 schapen in Nederland door wolven gedood (De Volkskrant , 10 augustus 2010)

Auke A.Tadema. Originele tekening van dreiging door wolven gebruikt als boekillustratie (NHA)

Balthasar Burkhard. Loop, 1996 (Archives Balthasar Burkhard)

De tocht van wolvin Naya en de relatie tussen mens en dier. NPO3 EO (Haarlems Dagblad Plus, 28-11-2020)
Uit een artikel door Jean-Pierre Geelen: Huilen om een [doodgereden] wolf. De Volkskrant, 27 maart 2021

Uit een artikel in De Volkskrant van 1 april 2021: “Angst voor de wolf in Europa’s laatste oerbos”

Geen plek voor wolf in dichtbevolkt Nederland. Stichting Annemieke wil eind aan sprookje (Haarlems Dagblad, 28 januari 2022)
De laatste wolvenjacht in Peelland (Mierlo, Someren, Heeze etcetera) in 1804 (Algemeen Handelsblad, 20-2-1942)
Wolven richten slachting aan onder moeflons op de Veluwe (Haarlems Dagblad, 19 maart 2022)