LIBRARIANA DEEL 42 (2015)

Vondsten in bibliotheken

Middeleeuwse bladwijzer in Leiden

In de UB-Leiden ontdekte boekhistoricus dr. Erik Kwakkel een klein perkamenten schijfje met cijfers 1-4, dat ooit als aanwijsbriefje ofwel bladwijzer is aangewend en oorspronkelijk te vinden in een gevouwen reep perkament. Hij trof het aan in de archieven (Bibliotheca Neerlandica Manuscripta) van handschriftenonderzoeker dr. Willem de Vreese (1869-1938). Het rondje zat destijds vast aan een boekenlegger, die exact een plek in de tekst aanwees. De lezer kon de legger omhoog en omlaag schuiven om aan te geven op welke hoogte men moest kijken, en het schijfje draaien om aan te geven in welke tekstkolom de passage in kwestie stond. Geschreven boeken hadden in die periode vaak vier kolommen. Uit welk boek het bijzondere aanwijsschijfje komt blijft in nevelen gehuld, maar de vorm van de Romeinse cijfers duidt op een mogelijke herkomst uit de 13 eeuw. In Nederland is er thans slechts één bekend, doch wereldwijd ongeveer 35; in 2005 is een dergelijke boekenlegger geveild voor 9.000 euro.

blad1

(Dr.Kwakkel houdt een blog bij gewijd aan middeleeuwse handschriften; o.a. De Volkskrant wijdde aandacht aan zijn vondst).

                                                                                               Middeleeuwse bladwijzer uit Leiden

In K.B. 5 boeken uit de bibliotheek van Oscar Wilde ontdekt

Conservator Paul van Capelleveen, op zoek naar materiaal voor een artikel, ontdekte 5 boeken die afkomstig zijn uit de privéboekerij van de Engelse schrijver Oscar Wilde (1854-1900). Diens arrestatie op 4 april 1895 bezegelde het lot van zijn omvangrijke boekencollectie met veel door hem ontvangen opdrachtexemplaren. De schuldeisers van Wilde eisten de inbeslagname van zijn goederen in het huis in the Tite Street, Chelsea, Londen. Al op 24 april 1895 is de gehele bibliotheek geveild, evenals schilderijen en speelgoed van zijn kinderen. Opmerkelijk is een verslag uit de tijd dat de boeken slordig en haastig vanuit het huis door het raam getoond aan het op straat samengedromde publiek per opbod is verkocht. Drie boeken bevatten een opdracht aan Oscar Wilde en twee boeken een aantekening van Wilde dat ze uit zijn bezit komen.

Kostbare Magna Carta gevonden

In het gemeentearchief van de Engelse stad Maidstone is in februari 2015 een kostbare editie van de MAGNA CARTA gevonden. Het werd acht eeuwen geleden ondertekend en wordt beschouwd als een van de eerste stappen op weg naar de invoering van de parlementaire democratie. De Engelse koning Jan zonder Land ondertekende het handvest onder druk van leenmannen op 15 juni 1215 in een weiland bij Runnumede, in de omgeving van Windsor. In het document werd de macht van de koning ingeperkt en zijn grotere politieke vrijheden gegarandeerd.

Shakespeare First Folio ontdekt in Saint Omer, Frankrijk

Saint-Omer niet ver van Calais beschikt over een stadsbibliotheek met een oude collectie boeken, die tot voor kort slecht toegankelijk i gemaakt. Bij het doornemen van het eeuwenoude bezit voor een tentoonstelling gewijd aan de historische banden met Engeland kwam de bibliothecaris een ‘First Folio’ tegen van de Shakespeare werken, in 1623 in 800 exemplaren gedrukt (waarvan de Folger Shakespeare Library in New York liefst 82 exemplaren bezit), 7 jaar na het overlijden van Shakespeare en dat 18 toneelstukken bevat. Van deze editie zijn ongeveer 230 exemplaren bekend, behalve in Saint Omer in Frankrijk nog 1 in de Nationale Bibliotheek te Parijs. In het eind 2014 gevonden exemplaar is de naam Nevill geschreven een Britse student die het Jezuïetencollege in de Noord Franse stad bezocht en mogelijk als gestolen object uit Engeland heeft meegenomen. Het boek is door Shakespeare-expert professor Eric Rasmussen van de universiteit van Nevada als authentiek bevestigd. In 1623 kostte deze editie 1 pound, thans is het, afgezien van het plaatwerk van o.a. Audubon, na de 42-regelige Gutenberg Bijbel een van de duurste boeken in druk. In 2001 veilde Christie’s New York een exemplaar voor meer dan 6 miljoen dollar.  De bibliotheek van Saint-Omer beschikte al over 1 van de 49 bewaard gebleven Gutenberg-bijbels, terwijl ons land  met zijn  boekentraditie geen enkele ‘Gutenberg’ bezit.  De gemeente Saint-Omer met slechts 15.000 inwoners heeft geen plannen het boek te verkopen.

Een middeleeuwse Yoda uit Star Wars-films ontdekt in een 14e eeuws handschrift

Een curator van de British Library plaatste kortgeleden een groen figuurtje uit een middeleeuws manuscript van de 14e eeuw bij een verhaal over Samson uit de Bijbel op het internet. De afbeelding van de middeleeuwse monnik blijkt sprekend te lijken op Yoda uit de populaire Star Wars-film en de vraag is regisseur George Lucas zijn inspiratie haalde uit het manuscript ‘The Decretals of Gregory IX with gloss of Bernard of Palma’, tussen 1300 en 1340 in Zuid-Frankrijk geschreven. Decretalen zijn een verzameling van pauselijke brieven die decreten van de kerk bundelden, een bron voor kennis van canoniek recht.

blad2

                       Boven: Yoda als middeleeuwse monnik en onder in de Star-War films

SCHENKINGEN EN AANWINSTEN

leeszalen

Uit een bibliotheek afkomstig illegaal blad van Trouw, einde augustus 1944 met artikel: ‘Leeszalen in de branding’ (Bibliotheekmuseum Heemstede)

Nog niet eerder vermeld is de schenking van 150 bijzondere boeken uit de privécollectie van Deventenaar Georg Hartong aan het Stadsarchief en Athenaeumbibliotheek in Deventer. Daartoe behoren 22 titels die in geen enkele openbare collectie in Nederland aanwezig zijn en van 15 boeken zijn er slechts 1 of 2 exemplaren wereldwijd bekend. Tot de unica behoort een boekje uit 1718 ‘Korte schets der Godlyke Waarheden’, waarin de naam staat van de Deventer boekverkoper Otto van Olst. Georg Hartong is vooral bekend als grootverzamelaar van boekenleggers, waaraan hij sinds 2008 met Henk de Hoog een aantal artikelen wijdde in het tijdschrift Boekenpost. Zelf ontving ik vorig jaar een verzameling bladwijzers van bibliotheken voor de ‘librariana’-collectie. De Koninklijke Bibliotheek heeft eind 2014 met steun van de Vereniging Vrienden van de K.B. een uniek convoluut  met handgekleurde werken van de Nederlandse waterbouwkundig ingenieur Cornelis Meijer, die in Rome werkzaam was, aangekocht bij antiquariaat  A.G.van der Steur. In KB magazine van de Nationale Bibliotheek, nummer 12 (mei 2015) – welk blad gratis wordt verzonden naar belangstellenden  – staat vermeld dat dankzij de donaties van Vrienden van de KB in 2014 behalve voornoemd 17e eeuws convoluut, twee middeleeuwse handschriften en twee incunabelen konden worden verworven.

Het Letterkundig Museum in Den Haag is de laatste tijd verrijkt met diverse aanwinsten: 1) het Piggelmee-archief van Van Nelle, 2) de literaire nalatenschap van Kees Fens, welke op 26 april is overgedragen in aanwezigheid van Fens’ weduwe Uta Janssens.

Bijzondere collecties van de Universiteit Amsterdam is sinds enkele jaren bijzonder actief waar het gaat om zowel om acquisities als op tentoonstellingsgebied. Men is intussen ook begonnen met een beeldbank, die op dit moment echter nauwelijks iets voorstelt. Nog onvermeld op deze site is de aanwinst van circa 5.000 fotoboeken, gedeeltelijk via schenking en ten dele via koop die in de loop van dertig jaar zijn bijeengebracht door Frans van der Molen. De verzameling geeft een goed overzicht van zowel de Nederlandse fotografie als de grafische vormgeving en bevat werk van bekende fotografen als Cas Oorthuys, Ed van der Elsken, Sanne Sannes, Erwin Olaf en Rineke Dijkstra.

De Wellcome Library in Londen verwief twee zeldzame boekjes, gedateerd uit 1787 en 1788 die men in de 18e eeuw kon raadplegen om de beste prostituées te vinden, met informatie hoe zij eruit zagen, en hoeveel ze in rekening brachten voor hun verdiensten. Een digitale hookers-site avant la date. De eerste editie van ‘Harris’s  List of Covent-Garden Ladies’ is gepubliceerd in 1757 en de boekjes zijn daarna tot in de 19e eeuw elk jaar bijgewerkt met naar schatting 250.000 verkochte exemplaren. Harris was een beruchte pooier, maar hij heeft de jaarboekjes niet zelf geschreven, mogelijk Samuel Derreck, een Ierse auteur die bevriend was met Harris. De historicus Hallie Rubenhold bericht ‘dat de vele aantekeningen in de marges van de boekjes bewijzen dat deze intensief gelezen en gebruikt zijn.’ (Bron o.a. Boekenkrant, Michelle van Toorn, 23-2-2015).

 blad3

                                                       Titelblad van Harris’s List (1793)

 

Afgelopen maanden is het Museum Enschedé van de befaamde Internationale Haarlemsedrukkerij verhuisd naar het Noord-Hollands Archief. Met de historische collectie is ook conservator Johan de Zoete meeverhuisd naar de nieuwe locatie aan de Kleine Houtweg 18.

blad4

Conservator Johan de Zoete (links) en penningmeester Edzard Enschede (Uitgelicht NH-A, mei 2015, nummer 4)

Zoete1.jpg

Symposium afscheid Johan de Zoete als conservator van Museum Enschede, Haarlem (1)

Zoete2.jpg

Symposium Johan de Zoete (2)

Zoete3.jpg

Symposium Johan de Zoete (3)

Zoete4

Symposium bij afscheid Johan de Zoete als conservator Museum Enschede, Haarlem (4)

William Scheide (1914-2014) heeft bij testament zijn bibliotheek nagelaten aan de Princeton University. De Scheide-boekerij was niet omvangrijk (circa 2.500 banden), mar wel van uitzonderlijke kwaliteit en uniciteit. De bibliotheek was al sinds 1959 op Princeton gevestigd, maar is nu ook formeel overgedragen. De geschatte waarde is meer dan 300 miljoen dollar. De collectie bevat enkele versies van Gutenberg originele handschriften van Bach, Beethoven, Mozart en Wagner, evenals van Ulysses Grant en Abraham Lincoln. Verder Shakespaeare’s ‘first, second, third and fourth folio’s en een exemplaar van de US Declaration of Independence.

Sky-high bedragen voor uitzonderlijke boeken en manuscripten

Zeldzame boeken en originele tekeningen van stripboekenmakers worden veelal geveild bij…in Parijs. Via de opkomende online veiling Catawiki hebben begin december de tachtig originele tekeningen door Paul Geerts van het Suske en Wiske-album ‘De 7 Schaken’ uit 1994 een bedrag van 85.000 euro opgebracht.

Neemt in ons land Bubb Kuyper op het terrein van de boeken en grafiekveiling een eerste plaats in. De mei-veiling 2015 bevat 3 delen met in totaal 5.866 kavels. Twee hoogtepunten in het klein en het groot zijn respectievelijk nummer 28890 = Bloemhofje, Door C.van L(ange). Amsterdam of Middelburg, 1674. Een miniatuurboekje met een geschatte waarde van 10.000 tot 15.000 euro; en Atlas G.Mercator en J.Hondius. Atlas Minor de Guerard Mercator. 1613 (raming 10.000-15.000 euro). Absolute topper van de Bubb Kuyper veiling  en vermeld op de site ‘Invaluable’ (the world’s premier auctions) is ditmaal nummer 2950: S.Manetti, Ornithologia methodice digesta atque iconibus aeneis ad vivum illuminatis ornata. Florence, 1767-1776, 5 delen. Geraamde waarde tussen 90.000 en 110.000 euro. Voorts worden geveild een collectie Jacob Israël de Haan, een verzameling Sherlock Holmes en het vierde deel uit het persoonlijk archief van typograaf Piet Zwart.

wereldwijd staat Sotheby’s op nummer 1, gevolgd door Christie’s en opkomend als derde grootste op boekengebied is Bonhams-auctions. Laatstgenoemd veilinghuis veilde in april een schriftje met aantekeningen van de Britse wiskundige Alan Turing, evenals een Duitse Enigma-codeermachine. Het schrift van 56 pagina’s dat door de erfgenamen van een vriend en studiegenoot van Turing, Robin Gandy, werd ingebracht werd afgehamerd voor een bedrag van 1.025.000 dollar, waarvan het veilinghuis 205.000 dollar aan commissie opstreek, het codeerapparaat bracht omgerekend ruim 250.000 euro op.

Enkele opbrengsten van Sotheby’s boekveiling in najaar 2015 en voorjaar 2015 zijn: 1) de bibliotheek van Franklin Brooke-Hitching, deel 2, D-J bracht 30 september 2014: 3.900.417 pond op en deel 3 in april 2015: 1.229.642 euro 2) atlassen, kaarten en natuurlijke historie op 4 november: 2.901.751 pond; 3) de boekerij van de Belg Carlo de Poortere (1917-2002) uit Kortrijk, rijk aan Verhaeren, Maeterlinck en Rodenbach – beschreven in: Piet J.Buijnsters, Geschiedenis van antiquariaat en bibliofilie in België (1830-2012) –  6 november 2014 in Parijs geveild: 2.343.179 euro; 4) muziek, Russische boeken en handschriften, 20 november 2014: 1.205.625 Britse pond; 5) zeldzame boeken en manuscripten (o.a. Walt Whitman, James Joyce en Beatrix Potter), met inbegrip van Americana, 2 december, 2.823.890 dollar; 6) Judaïca, 4 december: 6.327.246 dollar; 7) Engelse literatuur en kinderboeken 9 december: 1.901.780 pond; 8) boeken en manuscripten, 18 december: 1.148.326 euro; 9) 25-29 april in Londen: reizen etc. met o.a. los werk van Audubon en Gould 2.076.168 pond; een topper op de veiling van Sotheby’s in Londen, op 30 april was een Nederland manuscript ‘Floregium’ dat voor 413.000 pond werd afgehamerd.

Ten slotte een  klapper bij Christie’s was recent: het manuscript van Don MacLeans ‘American Pie’ dat 7 april 2015 1,205.000 dollar opbracht. Op 15 juli veilt Christie’s een  evangeliarium dat in een scriptorium in de 9e eeuw is vervaardigd als een geschenk aan koningin Theutberga van Lotharingen en minimaal 1,5 miljoen dollar moet opbrengen.

Het duurste boek recent verkocht via een antiquariaat en AbeBooks is afkomstig van de Londense boekverkoper Peter Harrington en betreft een exemplaar van ‘de Engelstalige editie uit 1943 van ‘The Little Prince’ door Antoine de Saint Exupéry, die in 1944 als piloot omkwam in de Middellandse Zee. Het voor 237.000 dollar aan een Amerikaan verkochte exemplaar is afkomstig van de auteur en bevat o.a. een brief van hem aan Dorothy Barclay die hem behulpzaam was bij het uitzoeken van hoeveel sterren vanaf de aarde kunnen worden waargenomen, waarvoor zij het Hyaden Planetarium in Manhatten raadpleegde.

Het Gordon College in de staat Massachusetts heeft de voorgenomen veiling bij Doyle in New York op 14 april van een aantal zeldzame boeken in februari 2015 vooralsnog moeten intrekken. De intentie was 10% van de 7.000  door bibliofiel Payson Vining in 1921 aan de bibliotheek geschonken boeken met een waarde van tussen de 2,5 en 3 miljoen dollar te laten veilen. Een nazaat van Vining wees het college op een schriftelijke verklaring dat na schenking de collectie intact moet blijven als een blijvende herinnering aan de schenker. Het bestuur van Gordon College meent dat door 10% van de boeken te laten veilen de overige 90% behouden kunnen blijven. Een zegsman van de school heeft laten weten eerst goedkeuring voor veiling te vragen bij de staatsrechter.  

NEDERLAND

Uitgeverij Brill in Leiden heeft in mei 2015 een enorm project voltooid: Book Sales Catalogues Online (BSCO). Met medewerking van meer dan 50 bibliotheken en archieven in Nederland en daarbuiten zijn tussen 1591 en circa 1800 circa 3.750 digitale facsimiles vervaardigd, met in totaal voorlopig 207.900 digitale scans (2 bladzijden per scan). De prijs voor bibliotheken en boekhistorici om hiervan gebruik te kunnen maken bedraagt 14.500 euro.

Na opheffing van de bibliotheek van het Instituut voor de Tropen, intussen  grotendeels naar Alexandrië verhuisd, bezit de stad Leiden bezit sinds kort de grootste onderzoeksbibliotheek voor Indonesië. Van unieke handgetekende kaarten tot oude manuscripten en oude zowel als nieuwe publicaties. Daarvoor zijn drie collecties bij elkaar gevoegd, die van de UB-Leiden, het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde en een oud deel van het Koninklijk Instituut voor de Tropen. Voor deze ‘Asian Library’ wordt bovenop de Leidse universiteisbibliotheek een nieuwe verdieping gebouwd.

Bijzondere Collecties UB Leiden wil bibliotheek van Menno ter Braak verwerven via crowdfunding

“de Bibliotheek van Menno ter Braak weerspiegelt zijn geestelijke belangstelling’ Om deze boekerij met veel Nederlandse letterkunde, politiek en geschiedenis, gelardeerd met persoonlijke aantekeningen, te verwerven komt de UB nog een bedrag tekort van 19.000 euro. Dat geld hoopt men te verwerven door geïnteresseerden te vragen een boek te adopteren. In navolging van de erfgoedbibliotheken in Vlaanderen is het aan mediëvist Johan Oosterbaan te danken dat via crowdfunding 25.000 euro bijeen is gebracht om het 600 jaar oude gebedenboek van hertogin Maria van Gelre, met prachtige miniaturen, te restaureren. Het boek is eigendom van Museum Het Valkhof in Nijmegen en is geprofileerd als de grootste kunstschat uit middeleeuws Gelderland.

Stichting Kinderboek Cultuurbezit – ‘de schat van Winsum’ verhuist

De gigantische collectie jeugd- en kinderboeken, ruim 30.000 titels, die voornoemde stichting beheert verhuist in het najaar van 2015 vanuit het voormalige gemeentehuis in het Groningse Winsum naar het pand (voormalige aula), Kerkpad 2 in Obergum, gemeente Winsum. Ruim 300 donateurs maken het werk van dit kinderboekenmuseum, tevens uitleenbibliotheek, mogelijk.

In september 2015 opent hogeschool InHolland de eerste geheel digitale bibliotheek in Amsterdam.  Het wordt daarmee als Library Learning Centre een proefruin voor de toekomst van de Nederlandse hogeschoolbibliotheken. Met uitgevers is onderhandeld over het aanschaffen van e-boeken en voorts zijn talrijke publicaties ingescand. In het nieuwe beleidsplan voor de Universiteits- en Hogeschoolbibliotheek in Amsterdam ligt ook de nadruk op voortgaande digitalisering.

Na het overlijden van Ab van der Steur op 14 november 2012 en de pensionering van zijn 68-jarige partner Theo Hopman per 1 januari 2015 wordt het antiquariaat A.G.van der Steur voortgezet onder leiding van Ab’s dochter Arine van der Lely-van der Steur en zoon mr. Ard van der Steur (1969), de sinds 20 maart van dit jaar fungerende minister van Veiligheid en Justitie. De winkel is op woensdag en zaterdag geopend en verder wordt voornamelijk uit de circa 30 verschenen internet-catalogi verkocht. Met ingang van april is een ‘first digital newsletter’  verschenen en ook wordt aan een nieuwe webshop gewerkt via www.antiquariaatvandersteur.nl

Met ingang van 1 januari 2016 doet de Nationale Bibliotheekpas zijn intrede en wie dan lid is van een plaatselijk openbare bibliotheek kan dan in het hele land boeken lenen, nadat dit jaar alle lokale uitleensystemen van 160 bibliotheekorganisaties met 800 vestigingen  zijn gekoppeld. Ondanks alle bezuinigingen en sluiting van zeker 300 filialen afgelopen jaren is het aantal leden landelijk nog altijd bijna 4 miljoen.

Met de sluiting van veel bibliotheekfilialen geldt dat al evenzeer voor boekhandels, begonnen met De Slegte, dat met Selexyz overging naar Polare, waarbij managers zonder affiniteit met boeken op een faillissement afstevenden in 2014. Een aantal boekhandels is veelal onder de oude naam van Kooyker (Leiden), Broese (Utrecht), Donner (Rotterdam) etc. voortgezet. In Heemstede is boekhandel Van Ostade met ingang van februari 2015 na 35 jaar gestopt en in Bloemendaal sloot de gelijknamige boekhandel in april voorgoed de deuren na 77 jaar. In Haarlem timmeren De Vries en de Kennemer boekhandel behoorlijk aan de weg en in Heemstede geldt dat voor Boekhandel Blokker met talrijke boekpresentaties en signeersessies, zoals onlangs van Willeke Alberti en het Britse schrijversechtpaar van psychologische thrillers Nicci French.

Bij gelegenheid van het afscheid van Hans van Velzen op 7-7-2014 als directeur van de Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA) zijn diverse boekuitgaven verschenen, zoals: 1) 7×7=14 met bijdragen van o.a. Anna Enquist, Mensje van Lieshout, Jef van Gool, Renate Dorrestein, Theodore Holman, Auke Kok, Chistine Otten en Guus Bauer; 2) Bibliotheek 7.7 met een voorwoord van Job Cohen, voorzitter Raad van Toezicht OBA, een bijdrage van prinses Laurentien en verder 33 vaktechnische bijdragen het bibliotheekwerk betreffende; 3) S.Carmiggelt. In de bibliotheek, dat 3 Kronkels bevat van Simon Carmiggelt en is uitgegeven door de Carmiggeltvrienden. Hans van Velzen is opgevolgd door Martin Berendse, sinds 2008 directeur van het Nationaal Archief in Den Haag die zijn nieuwe functie een ‘droombaan’ noemde.

Bij gelegenheid van mijn 72ste verjaardag ontving ik 18 mei een beeldblokboekje met 72 foto’s van mijn activiteiten als bibliofiele verzamelaar.

blad5

 

Tentoonstelling ‘Uitgelezen’ in Museum Gouda

Van 17 februari tot 17 mei had in het Museum Gouda een fraaie tentoonstelling plaats waarin het lezen centraal stond in schilderijen, boeken en voorwerpen. De Zuid-Hollandse stad heeft een traditie ten aanzien van boeken met de in 1594 gestichte stadslibrije, welke collectie tegenwoordig is gehuisvest in het archief van Gouda. Een hypermoderne openbare bibliotheek bevindt zich sinds 2014, 7 dagen per week geopend,  in het gemoderniseerde gebouw  bekend als de Chocoladefabriek Gouda, in combinatie met het Streekarchief Midden-Holland, een restaurant en de drukkerswerkplaats Gouda (met graficus Harry Hendriks als lid).

BELGIE

Door de Koninklijke Bibliotheek van België  zijn meer dan 1,2 miljoen oude krantenpagina’s uit historische kranten verschenen tussen 1831 en 1916 online gezet. Deze kunnen niet enkel in de bibliotheek maar ook thuis raadpleegbaar. Op termijn wil de instelling 3,2 pagina’s op het internet plaatsen. Het gaar om een veertigtal kranten uit de periode 1831 tot 1850 inclusief pagina’s uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog.

Niet enkel in Nederland ook in België worden openbare bibliotheken getroffen door besparingen. De bibliotheekwet is zodanig gewijzigd dat gemeenten de plaatselijke bibliotheek mogen sluiten. De subsidie uit het gemeentefonds van Vlaanderen is in de toekomst niet meer ‘geoormerkt’, maar kan ook voor andere gemeentelijke taken aangewend worden. Een hypermoderne openbare stadsbibliotheek wordt momenteel gebouwd in Gent. In Waregem is oktober 2014 een nieuwe bibliotheek op de Zuidboulevard van start gegaan. De kosten zijn begroot op 7,5 miljoen euro.

Antwerpen in de ban van cartografie

In Antwerpen zijn tot 17 juli 2015 vier tentoonstellingen over historische cartografie te bezichtigen, ) in het MAS (Museum aan de Stroom), 2) het Rockoxhuis gewijd aan Abraham Ortelius, 3) Museum Plantijn Moretus (de Stad getekend) en 4) erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience (met navigatieboeken, zeekaarten, maritieme atlassen, evenals de globes van Blaeu). Van 12 tot 17 juli 2015 vindt de 26ste editie van het ICHC-congres plaats in o.a. het Felix-archief en de universiteit, die 250 specialisten uit Europa op het vlak van de historische cartografie naar de Sinjorenstad zal brengen.

GROOT-BRITTANNIE

De British Library heeft een nieuw National Newspaper Building geopend. Gedurende 7 maanden reden dagelijks drie volle vrachtwagens naar het nieuwe krantendepot in Boston Spa, om in totaal 290.000 ingebonden jaargangen af leveren. De 33 kilometer kranten liggen in het duister op stellages, het zuurstofgehalte van de lucht is verlaagd, de temperatuur constant op 14 graden Celsius en de luchtvochtigheid bedraagt 55%. Een volautomatisch systeem zorgt voor aan- en afvoer van in de leeszaal te raadplegen kranten.  Zie ook: www.boekendingen.nl

Van het Magna Carta zijn in totaal 4 originele ondertekende exemplaren bewaard gebleven. Deze zijn bij gelegenheid van het 800 jarig bestaan van deze oorkonde  februari 2015 enige tijd bij elkaar gebracht in de British Library te Londen en konden deze via loting door 40.000 bezoekers worden bekeken.  Na de ondertekening zijn naar schatting 50 kopieën verspreid onder kathedralen en havens. Daarvan resteren er voor zover bekend 24.

De laatste jaren zijn wereldwijd enige duizenden manuscripten en antieke kaarten gestolen uit bibliotheken en archieven. Reden hiervan is mede dat de prijzen op veilingen enorm zijn gestegen. Om toekomstige diefstallen tegen te gaan is door de British Library het initiatief genomen op 26 juni 2015 een conferentie te beleggen voor conservatoren van ‘rare book departments’ waarin experts zoals professor Norman Parker zullen spreken over mogelijkheden om ontvreemding van cultureel erfgoed te voorkomen.

DUITSLAND

–       Zoals eerder bericht brak op 2 september 2004 brand uit in de Hertogin Anna Amalia Bibliotheek te Weimar. Gesticht in 1691 bevat de instelling een kostbare collectie Duitse werken uit de Verlichting en Romantiek, zeer rijk aan Goetheana. Als gevolg van de brand zijn ongeveer 50.000 boeken dusdanig vernield dat geen redding meer mogelijk was. Voorts telde men nog eens 62.000 zwaar beschadigde werken als gevolg van de vlammen of het bluswater. Voor een grootschalige restauratiecampagne zijn enige miljoenen euro’s bij elkaar gebracht. 24 oktober 2007 opende de bibliotheek wederom de deuren. Medio 2015 is bekend geworden dat van de laatste categorie circa 25.000 dusdanig verkoold zijn dat deze als verloren moeten worden beschouwd. Een meevaller is dat een aanvankelijk als te zwaar beschadigd uniek boek van Copernicus uit 1543 met een waarde van ca. 1,5 miljoen euro, alsnog zodanig kon worden hersteld dat het boek nog bruikbaar is.

–       In juli 2014 zijn na een overstroming in de kelder van het buitenmagazijn der Universiteits- en Landesbibliothek in Münster 7 kilometer zodanig beschadigd dat schimmel gebruik voor voorlopig onmogelijk maakt. Men is nu afhankelijk van een eventueel tweede exemplaar in een van de instituten of landelijk leenverkeer.

–       Het omvangrijke tijdschriftenarchief over de arbeidersbeweging in de 20ste eeuw van de Zwitserse antiquaar en boekhandelaar Theo Pinkus verhuist naar de ‘Stiftung Studienbibliothek’ in Berlijn. Dat is te danken aan mecenas Egidio Manzona uit Bielefeld, zelf een gepassioneerd kunstverzamelaar die in 2008 kunstkenner Jan Hoet aantrok om zijn collecties te archiveren.

ITALIE

De rollen van de enige klassieke particuliere bibliotheek uit Herculaneum zijn als gevolg van de lava en as  in het jaar 79 dermate beschadigd dat een groot deel van de collectie niet meer leesbaar was.  De papyrusboekerij bevindt zich tegenwoordig in de Nationale Bibliotheek van Napels. Dankzij infrarood camera’s en nieuwe X-straal technieken, zoals toegepast in het Europese Synchroton te Grenoble, blijkt het echter mogelijk de grotendeels verbrande boekrollen weer leesbaar te maken, aldus een artikel dat is verschenen in het rijdschrift ‘Nature Communications’

RUSLAND

In de nacht van 31 januari 2015  gingen ongeveer 1,5 miljoen boeken in vlammen op bij een grote brand in de bibliotheek van het Instituut voor Wetenschappelijke Informatie over de Sociale Wetenschappen (INION) – onderdeel van de Academie van Wetenschappen –  in Moskou. Gesticht in 1918 bezat de instelling meer dan 14 miljoen historische en wetenschappelijke documenten (handschriften, boeken, tijdschriften) vanaf de 14e eeuw tot de huidige tijd. De brand woedde meer dan 17 uur en werd bestreden door ruim 200 brandweerlieden. Het belangrijkste (ondergrondse) magazijn met middeleeuwse manuscripten bleef wel bewaard. Slechts een zeer klein deel van de collectie was volgens directeur Pivoravov gedigitaliseerd. De Duitse Minister van Buitenlandse Zaken dr. Steinmeier heeft 10 februari aan zijn collega Lavrow hulp aangeboden bij mogelijk herstel van beschadigde documenten door Duitse experts beschikbaar te stellen die ervaring hebben opgedaan bij de restauratie van beschadigde boeken uit Weimar.

blad6

VERENIGDE STATEN

Toen Margaret Tanchuk in 2014 de erfenis van haar vaders juwelenwinkel bekeek kwam ze in een kastje enkele antieke boeken en rariteiten tegen. Daarbij een werk van Benjamin Franklin met een commerciële waarde van meer dan 1 miljoen dollar. Het betreft een werkboek gedrukt door Franklin zelf in zijn drukkerij. Bij navraag  in de New York Public Library (NYPL)heeft de instelling laten weten dat de aangetroffen documenten sinds enige decennia  als vermist staan geregistreerd, de Franklin-publicatie is verdwenen tussen 1988 en 1991.  Mw. Tanchuk gaat daar niet mee akkoord, omdat de NYPL dit document nooit als gestolen bij de politie heeft gemeld. Zij heeft een topadvocaat in de arm genomen, omdat zij als een potentiële misdadigster is neergezet in de Amerikaanse pers. NYPL-zegsman Ken Weine laat weten: ‘This material was evidently stolen from the Library, and now someone is trying to profit from it’.  Het voorval komt nu voor de rechtbank in New York en een Grand Jury zal moeten beslissen of het werk van Franklin en een aantal andere boeken zijn gestolen. (LA Times, 27 april 2015 en The Wall Street Journal, 24 april 2015).

Barack Obama Presidential Library in Chicago

Sinds Herbert Hoover, president van de VS van 1929-1932, heeft elke volgende president een eigen ‘library’, tevens archief en museum, gekregen, – waar o.a. alle documenten en verslagen van hun ambtstermijn zijn bijeengebracht –  vrijwel geheel gefinancierd uit particuliere fondsen. In 2004 is het Clinton Presidential Center in Little Rock opengesteld en de George W.Busch presidential library werd in 2013 in Dallas geopend. 11 mei 2015 heeft de Obama Foundation medegedeeld dat de Barack Obama Presidential Library and Museum in Chicago zal worden gevestigd. Daarmee zijn 2 andere kandidaten, Hawaii (geboorteplaats van Obama) en New York afgevallen. ‘Alles in mijn leven kwam samen en ik werd pas echt man nadat ik verhuisd was naar Chicago’, zei Obama in een videoboodschap die de keuze voor de stad aankondigde. Obama groeide op in Hawaii, ging op school in New York, maar veel belangrijker zaken gebeurden in Chicago, waar hij zijn carrière begon in sociaal werk voor achtergestelde buurten. In Chicago leerde hij zijn vrouw Michelle – zijn toenmalige bazin – kennen en werden zijn twee dochters geboren. De president zal begin 2017 de leiding over de VS overdragen aan zijn opvolger die volgend jaar zal worden verkozen. De bibliotheek en het museum voor Obama zullen in 2020 of 2021 geopend worden.  Het gebouw is voorzien in de ‘South Side’ van Chicago, een wijk die veel last heeft van drugshandel en criminaliteit. Chicago denkt met de bibliotheek ongeveer 2.000 banen te scheppen. Het toeval wil dat president Obama in april/mei 3 bibliotheken bezocht, te weten: 1) 28 april de Charlotte Mecklenburg Library, North Carolina, 30 april: Anacostia library in Washington, DC en 1 mei de schoolbibliotheek in de Bennett middelbare school van Salisbury, Maryland.

blad7

IRAK

Militante leden van Islamic State (ISIS) hebben in januari 2015 met explosieven huis gehouden in de het fraaie gebouw van de centrale bibliotheek van Mosul. Naast 2000 boeken zijn talrijke van de 8.000 manuscripten daterende vanaf de 13 eeuw meegenomen in pick-up trucks en in de straten verbrand. De Islamitische boeken mochten in de bibliotheek blijven (CBS News, 24 februari 2014). De centrale openbare bibliotheek van Mosoel werd als de belangrijkste beschouwd in Koerdistan.

blad8

                                               De moderne bibliotheek van Mosul, Irak

 blad9

                                        Boekverbranding door jihadisten in Mosul

SAUDI-ARABIE

Naar een ontwerp van het Duitse architectenbureau Gerber is de majestueuze nieuwe Koning Fahd Nationale Bibliotheek van Saudi-Arabië in Riyadh na 10 jaar van voorbereiding in 2014 gereed gekomen. De bouw is verricht door Saudi Binladen Group. De capaciteit is voldoende voor 2,4 miljoen boeken met de mogelijkheid om in een later stadium 3,3 miljoen boeken te huisvesten. De bekleding van de buitengevel is opgebouwd uit ruitvormige luifels, gebaseerd op traditionele Midden-Oosten architectonische patronen. Het gebouw omvat leeszalen, een auditorium, zalen voor zakelijke en culturele activiteiten en audiovisuele presentaties etc. In een ondergrondse garage kunnen 350 auto’s worden geparkeerd.

blad10

                                                       De King Faht National Library in Ryadh

BANGLADESH

In een arme streek van Bangladesh wandelt sinds 30 jaar de intussen 94-jarige geleerde Polan Sarkar met boeken van dorp naar dorp. Zelf is hij redelijk welvarend omdat hij landerijen van zijn grootvader erfde. Hij wordt een wandelende bibliotheek genoemd. Sarkar beoogt met zijn werk de meest arme mensen in zijn omgeving van analfabetisme en onwetendheid te bevrijden. Zelf houdt hij zich geestelijk fit dankzij het lezen van boeken – zijn voorkeur gaat uit naar de klassieke Bengaalse literatuur en volkssprookjes – en fysiek vanwege zijn dagelijkse wandelingen naar in totaal 20 dorpen. In het Rajshahi-district. De dorpelingen brengen de boeken na lezing zelf terug naar zijn huis, dat is ingericht als dorpsbibliotheek.

blad11

                   Polan Sarkar brengt boeken thuis bij de meest armen in Bangladesh

MALI

Januari 2015 zijn in Bamako, Mali, oude manuscripten, soms eeuwenlang bewaard in particuliere bibliotheken door Islamisten beschadigd of vernield. Intact bleef vooralsnog het Ahmed Baba Instituut in Bamako waar 27.000 Malinese manuscripten zijn bijeengebracht. Problematisch zijn de klimatologische omstandigheden waarvoor het geld ontbreekt. In januari 2015 is door professor in de Germanistiek Mahamadou Kanté uit Mali een bezoek gebracht aan Zürich om gelden in te zamelen voor zijn bibliotheek (Tages-Anzeiger, 28 januari 2015. Voorts zijn experts van de Katholieke Universiteit Leuven een crowdfundingsactie  begonnen om 30.000 euro te vergaren dat nodig is een waardevol oud manuscript te restaureren dat zwaar is beschadigd na een aanval van jihadstrijders in Bamako twee jaar geleden. Dit handschrift zal worden tentoongesteld in de expo ‘Books under Fire’, die van 4 juli tot 13 september loopt in de Leuvense Universiteitsbibliotheek 100 jaar na de grote bibliotheekbrand in 1914 toen de Duitsers vijf eeuwen intellectueel erfgoed in de as legden.

BUITENGEWONE BIBLIOTHEKEN IN BOEKVORM

voor

                                  Vooromslag van ‘Buitengewone bibliotheken’ door Alex Johnson

Alex Johnson is een Britse journalist die o.a. schrijft voor ‘The Independent’ en woonde eerder in Londen, New York en Madrid, tegenwoordig in St.Albans, Herfortshire. Zijn beide ouders zijn bibliothecarissen. Hij reisde de hele wereld rond en bezocht bijzondere bibliotheken in alle werelddelen. Met afbeeldingen ook van anderen stelde hij een fotoboek samen dat in 2015 verscheen onder de titel ‘Improbable Libraries’, waarvan tegelijkertijd een Nederlandstalige uitgave verscheen onder de titel ‘Buitengewone bibliotheken’ bij uitgeverij Luster in Antwerpen. Het boek bevat 240 bladzijden. De circa 250 foto’s zijn verdeeld over 7 secties: 1) bibliotheken in beweging, 2) dierenbibliotheken, 3) minibibliotheekjes, 4) grote bibliotheken, 5) thuisbibliotheken, 6) mobiele bibliotheken, 7) geen bibliotheken. Enkele voorbeelden: een strandbibliotheek in Sydney, varende bibliotheken in de Noorse wateren, een jeugdbibliotheek op een kameel in de Gobiwoestijn, een hangmattenbibliotheek in Burundi, de zeebibliotheek op het eiland Awashima in Japan, een houten badbibliotheek in Plovdiv (Bulgarije), de Amerikaanse gevangenisbibliotheek van Guantanamo Bay op Cuba, de bibliotheek van dr. London als optische illusie ontworpen door Adam Dant etc. Uit Nederland zijn afbeeldingen opgenomen van de stationsbibliotheek Haarlem, de Schipholbibliotheek en een fraaie minibibliotheek ofwel ‘free little library’ in Tollebeek. De favoriete bibliotheken van de auteur zijn: de Radcliffe Camera en the Queen’s College Library in Oxford.

achter

                               Achteromslag van ‘Buitengewone bibliotheken’ door Alex Johnson

AUSTRALIE

Geelong is een provinciestad met ruim 160.000 inwoners in Australië, ongeveer 75 jaar kilometer ten zuidwesten van Melbourne. Die gemeente opent dit najaar een hypermodern ‘Library and Heritage Centre’. Het iconische gebouw is een ontwerp van ARM Architecture. De bouw vindt plaats op de locatie van de oude bibliotheek, krijgt een vloeroppervlak van 6,000 vierkante meter en de bouwkosten bedragen omgerekend ongeveer 30 miljoen euro. Behalve ruimte voor meer dan 100.000 boeken zijn een tentoonstellingszaal voorzien, een jeugdafdeling, een jongerencentrum, individuele studiecellen, internetzones, een local-history zaal en wordt een interactie gerealiseerd met een nabijgelegen park en open buitenruimte.  Zie ook: www.boekendingen.nl

Geelong

 

                                           De Geelong Library, Australië

TEN SLOTTE: de column ‘Boekenstorm’ (Archangelsk 22) van Cornelis Jan Aarts, in ‘De Boekenwereld’, jaargang 31, nummer 1, 2015, p. 61-62, is mij uit het hart gegrepen.

Zijn bijdrage begint als volgt: ‘Ik heb, jongelui, de tijd nog meegemaakt dat je in de universiteitsbibliotheek overal boeken op de planken zag staan. Je liep daar tussendoor in de zalige wetenschap dat je al die boeken zomaar kon raadplegen als je dat wilde. Ook stonden overal rekken met vaktijdschriften die je even doorbladerde om bij te houden wat je collega’s nu weer voor wereldschokkende ontdekkingen hadden gedaan. Dan kon je gerustgesteld  verder werken aan je eigen onderzoekje’.  Doelend op de Universiteitsbibliotheek aan het Singel in Amsterdam eindigt de column als volgt: ‘Inmiddels is de hele bibliografische afdeling opgedoekt. De zaaltjes zijn omgebouwd tot kantoortuin en langs een tuinpad staan nog een paar verdwaalde kasten. Op de vraag “Waar zijn onze bibliografieën gebleven? Krijg je doodleuk altijd die dooddoener “Je kunt ze toch aanvragen”. Onderzoekers aller landen, wij zijn overgeleverd aan de barbaren!  De afkorting BC wordt nog altijd gebruikt, maar nu met een andere betekenis: het is een Barbaars Complot. Nou ja, het kan altijd nog een graadje erger.’  

 blad13.jpg

Eigentijdse bewerking van Spitzwegs’Bücherwurm’ met lege boekenkasten; door de Oostenrijkse karikaturist Gerhard Haderer (geb. 1951)

Zelf kwam ik in het verleden regelmatig in de studiezalen van de Amsterdamse UB waar je vrij alle aanwezige encyclopedieën en bibliografieën kon raadplegen, maar sinds deze uit de rekken zijn gehaald en lege kasten de zalen ‘sieren’ kom ik daar niet meer. De aanwezige studenten kunnen hun gegevens nu via de laptop halen uit Wikipedia of een andere digitale site, terwijl de boekwerken nu renteloos in de magazijnen staan te verstoffen.  Gelukkig zijn er nog bibliotheken in ons land die de naslawerken nog wèl in vrij toegankelijke boekenrekken in de leeszaal hebben staan.