Tags

DE EEUWENOUDE BANDEN TUSSEN VLAARDINGEN EN HEEMSTEDE

In 1998 corrrespondeerde ik met de heer Matthijs A.Struijs, destijds werkzaam in het gemeentearchief van Vlaardingen. Hij zond me een pakket kopieën uit archiefstukken en literatuur betrekking hebbende op Holy, in de middeleeuwen deel uitmakend van het Vlaardingerambacht. Intussen was genoegzaam bekend dat één van de heren van dat ambacht zich in het laatste kwart van de 13 eeuw in Heemstede had gevestigd, wat het begin betekende van het riddermatig geslacht van Heemstede waaraan eerst in 1472 maar via de vrouwelijke lijn voortgezet pas in 1553 een definitief einde kwam.

Foto portret van de heer M.A.Struijs (stadsarchief Vlaardingen)

Portretfoto van de heer M.A.Struijs (stadsarchief Vlaardingen)

De heer Struijs zond me een bijdrage die hij in 1993 had geschreven bij gelegenheid van een uitwisseling van de Vlaardingse Kunstacademie met de Heemsteedse Kunstkring, toen een tentoonstelling plaatsvond in het Oude Slot, welke door de Vlaardingse wethouder van cultuur mede werd geopend. Op 1 mei 2004 overleed de heer Struijs, omschreven als een bijzondere man, opgeleid in het drukkersvak, die later van zijn hobby zijn beroep maakte, in het archiefwezen terecht kwam en belast met de topografisch-historische atlas als archiefmedewerker werkzaam was in het stadsarchief van Vlaardingen. Hij was voor velen een vraagbaak en werd een wandelend geheugen genoemd. Aan hem is door de Historische Vereniging Vlaardingen een speciaal nummer gewijd van ‘Tijd-Schrift 92, juni 2004, van welk blad hij jarenlang redacteur was.

toegangshek.jpg

Foto uit circa 1910 van het toegangshek op de oorspronkelijke plaats naar ridderhofstad/hoeve Holy bij Vlaardingen

‘Hoewel het bestaan van minstens één band in het verleden tussen Heemstede en Vlaardingen bekend was, blijkt uit onderzoek dat er méér banden tussen Heemstede en Vlaardingen hebben bestaan. De oudste band tussen beide plaatsen is zelfs van dien aard, dat beter gesproken kan worden over de banden tussen Vlaardingen en Heemstede, dan andersom!

Het historisch toegangshek van Holy met familiewapen

Het historisch toegangshek van Holy met merletten-familiewapen

Er zijn namelijk aanwijzingen dat de eerste Heer van Heemstede, Reinier genaamd, die aan het eind van de 13de eeuw door graaf Floris de Vijfde met de Heerlijkheid werd beleend, uit Vlaardingerambacht afkomstig was! De historie van Hoylede of Holy gaat terug tot circa 1240.

motte

Nicolaas en Reinier van Holylede bouwden rond 1240 twee zogenaamde mottekastelen (woontorens – met daarbij een boerderij),  later bekend onder de namen Joffer Aechtenwoning en Holy.

Het gegeven van de samenhang kan worden aangenomen op grond van oude akten en oorkonden, maar ook op basis van het gebruik van het familiewapen. Het oudst bekende familiewapen, dat Gerard (Gerrit) van Heemstede, achterkleinzoon van de voornoemde Reinier in 1347 gebruikte is namelijk identiek aan het wapen dat Dirc van Holy in die tijd gebruikte. Op één verschil na: het schild was bij Dirck van Holy van zilver en bij Gerard van Heemstede van goud. Maar dat is een wisseling van kleur die gebruikelijk was bij zonen uit één familie.

Fantasietekening Diederic van Holy en woontoren

Fantasietekening Diederic van Holy en woontoren

De oorspronkelijke naam van de genoemde Reinier was Reinier van Hoylede en die naam kennen wij in Vlaardingen heel goed als “Van Holy”. De familie Van Holy bezat in de Holiërhoeksepolder bij Vlaardingen de ridderhofstad ‘Holy’, in de middeleeuwen bestaande uit een kleine woontoren en een boerderij. Deze ridderhofstad lag oorspronkelijk op het grondgebied van de gemeente Vlaardinger-Ambacht, in 1941 door Vlaardingen geannexeerd.

De toren van het Huis van Holy werd na een eerdere verwoesting in de 16e eeuw herbouwd en is in 1859/1860 afgebroken, maar de boerderij, de oprijlaan en een daarvoor staand fraai 18de eeuws hek, met daarin het wapen van de Heerlijkheid Holy, bestaande uit de 7 merletten en het vrijkwartier, waren in 1941 nog aanwezig. Toen de Holiërhoeksepolder in 1964 werd bestemd voor woningbouw en de nieuwe stadswijk ‘Holy’ onstond, verdwenen de boerderij en het hek, maar het hek werd bewaard en is later in de omgeving weer opgesteld. De fundamenten van de woontoren zijn in 1965 opgegraven en zijn nog, zij het bedekt, aanwezig.

De eerste Heer van Heemstede was dus ook Heer van Holy en die titel bestaat nog steeds. Hoewel slechts eigenaar van het hek én van het archief van de vroegere Heerlijkheid Holy, was de ex-minister Gijsbert van Aardenne (1930-1995) in de jaren 80 de nieuwe Heer van Holy. Een titel die hij van zijn moeder, mevrouw Van Aardenne-Heykoop, had geërfd, wiens familie de heerlijkheid door koop in bezit had gekregen. De huidige heer is Michiel van Aardenne.

Het kasteel van Heemstede bleef uiteindelijk tot 1552 in bezit van de familie Van Heemstede. Door de schulden van de toenmalige eigenaar Roeland van Heemstede, die voor zijn schuldeisers naar Liesveld vluchtte, zijn huis en heerlijkheid in 1553 verkocht aan Cornelia van Driebergen, de weduwe van Gerrit van Lockhorst. Maar die breuk werd binnen een mensenleeftijd op een andere manier weer enigszins hersteld.

In 1620 kwamen huis en ambachtsheerlijkheid Heemstede namelijk in handen van de staatsman ridder Adriaan Pauw en met hem deed de nieuwe relatie Vlaardingen-Heemstede

Anna van Ruytenburg. Houten paneel geschilderd door Gerard Terborg in 1645. Was meer dan 3 eeuwen in familiebezit Pauw (van Wieldrecht), tegenwoordig aanwezig in Frans Hals Museum Haarlem. Anna van Ruytenburg was al ziekelijk te zien aan het vale gezicht, zij overleed in 1648.

Anna van Ruytenburg. Houten paneel geschilderd door Gerard Terborg in 1645. Was meer dan 3 eeuwen in familiebezit Pauw (van Wieldrecht), tegenwoordig aanwezig in Frans Hals Museum Haarlem. Anna van Ruytenburg was al ziekelijk te zien aan het vale gezicht, zij overleed in 1648 en liet voor haar kinderen 400.000 gulden na.

zijn intrede, want Pauw was op het moment dat hij ‘Heemstede’ kocht, al tien jaar getrouwd met zijn tweede vrouw, Anna van Ruytenburch (in 1590 geboren te Amsterdam, overleden in ’s-Gravenhage en 3 november 1648 begraven in Heemstede). Deze Anna was de dochter van Pieter Gerritzn. Van Ruytenburch, een rijk geworden specerijenkoopman ofwel kruidenier uit Amsterdam, die in 1612 de Ambachtsheerlijkheid Vlaardingen en Vlaardinger-Ambacht had gekocht en zich aldus Heer van Vlaardingen etc. mocht noemen.

Pieter Gerritsz. van Ruytenburch (vader van Anna) RKD-Iconografisch Bureau

Pieter Gerritsz. van Ruytenburch (vader van Anna) RKD-Iconografisch Bureau

Een jongere broer van Anna van Ruytenburch was Willem van Ruytenburch, die zijn vader opvolgde als ambachtsheer van Vlaardingen etc. Deze Willem werd bekend omdat Rembrandt van Rijn hem op een prachtige manier heeft afgebeeld op het schilderij ‘De Nachtwacht’ van 1642. Dit doek is overigens ook bekend als het ‘korporaalschap van Frans Banning Cocq’, maar deze Cocq noemde het zelf: ‘’De Jonge Heer van Purmerlandt [= Banning Cocq], als Capiteijn, geeft last aen sijnen Lieutenant, de Heer van Vlaerdingen, om sijn Compaignie Burgers te doen marcheren.’ Dit moet hier wel even vermeld worden, want waar Heemstede kan bogen op de staatsman Adriaan Pauw, die onder andere in 1648 een bijdrage leverde aan het tot stand komen de Vrede van Munster, kan Vlaardingen, in de persoon van Willem van Ruytenburch, daar toch ook een befaamde Vlaardinger tegenover stellen.

De Nachtwacht van Rembrandt van Rijn.(Rijksmuseum Amsterdam)

De Nachtwacht van Rembrandt van Rijn.(Rijksmuseum Amsterdam)

Adriaan Pauw wordt in de Vlaardingse archieven enkele malen genoemd in verband met grondtransacties tussen hem en Willem van Ruytenburch. Meestal liet Pauw zich door een gemachtigde vertegenwoordigen, maar op 10 juli 1641 verscheen hij persoonlijk voor de schepenen van zowel Vlaardingen, als van Vlaardinger-Ambacht om een transport van 30 morgen land op Willem van Ruytenburch te bekrachtigen. Het ging hier om land, dat Pauw via zijn vrouw had geërfd van zijn schoonvader Pieter van Ruytenburch. Door deze verkoop kon Willem, die een ander deel had geërfd, het oorspronkelijke bezit van zijn vader weer in één hand brengen. De oorspronkelijke transportakte berust nog in het Stadsarchief van Vlaardingen.

Uitsnede van de Nachtwacht met links kapitein Banning Cocq en rechts in het geel zijden gewaad Willem van Ruytenburgh,heer van Vlaardingen en  broer van Anna van Ruytenburgh

Uitsnede van de Nachtwacht met links kapitein Banning Cocq en rechts in het geel zijden gewaad Willem van Ruytenburgh,heer van Vlaardingen en broer van Anna van Ruytenburgh

Ten gevolge van het huwelijk van Adriaan Pauw van Ruytenburch, bevindt haar familiewapen Ruytenburgh zich nog steeds aan de binnenzijde boven de poort van het kasteel te Heemstede: een burcht met drie merletten. De burcht verwijst naar de naam Ruytenburgh en deze naam is afgeleid van het huis Ruytenburgh in Amsterdam waarin Pieter Gerritsz. zijn kruidenierszaak had gevestigd en waarnaar de familie zich is gaan noemen. Dit huis stond op de hoek van De Warmoesstraat en de Dam, ongeveer op de plaats waar nu Het Nationaal Monument staat.

Er waren in die tijd nog meer familiebanden tussen Vlaardingen en Heemstede. Christina van Ruytenburgh, een twee jaar jongere zuster van Anna, trouwde in 1631 met Ridder Reynier Pauw, Heer van Ter Horst, broer van Adriaan Pauw. Dan was er nog een zoon van Adriaan Pauw, ook Reinier genaamd, Heer van Nieuwerkerk. Deze trouwde in 1632 met Adriana Jonckheyn en dat was een zuster van de vrouw van Wilhem van Ruytenburgh enkele malen gemachtigd om voor hem bij de Kamer Amsterdam van de oost-Indische Compagnie renten te innen van door hem belegde kapitalen. Verder trouwde Gerrit Constantijn van Ruytenburg, zoon van Willem en Alida in 1662 met Adriaan Pauw, dochter van Reinier en Adriana Jonckheyn, zijn volle nicht derhalve. De dames Jonckheyn waren overigens zeer vruchtbaar: Adriana en Reinier hadden 14 kinderen en Alida en Wilhem zelfs 15 of 16. Van deze kinderen bereikten er echter maar 6 de volwassenen leeftijd. Eén van die zes kinderen was Adriana van Ruytenburch. Zij huwde in 1648 met Willem van Hartigsvelt en dat was een broer van Agatha van Hartigsvelt, die in 1645 trouwde met Gerard Pauw, vierde kind en zoon van Adriaan Pauw en Anna van Ruytenburch’ Matthijs A.Struijs, 8 maart 1993

Willem van Hartighsvelt, (...-1664) door Pieter van der Werff. Broer van Agatha van Harthighsvelt die was getrouwd met Gerard Pauw en op het Slot te Heemstede woonden

Willem van Hartighsvelt, (…-1664) door Pieter van der Werff. Broer van Agatha van Harthighsvelt die was getrouwd met Gerard Pauw, opvolger van Adriaan Pauw als ambachtsheer van Heemstede

 

Ter aanvulling H.K.: zoals Adriaan Pauw in het Vlaardings archief komen behalve Anna als echtgenote ook andere leden van Ruytenburg voor in de Heemsteedse archieven. Blijkens akte 39 in het Heerlijkheidarchief (Inv. Van Doorninck) is eind 1607 bij de verkoop van huis en heerlijkheid door Walraven van Gent, als voogd van Anna van Arkel, verkocht aan Hendrik Hovijne, gemachtigd door o.a.Pieter Gerritszoon Ruytenburch. Ook bij de voorbereidingen van de volgende verkoop aan Adriaan Pauw was Pieter Gerrits Ruytenbuch, heer van Vlaardingen, nu als man en voogd van Aeltgen Pieters, betrokken, eveneens vermeld nu als gemachtigde der erfgenamen van moederszijde voor Hendrik Hovijne in de akten nummers 49, 51-53 en 55, gedateerd 1620- 1621.

In 1621 is Gerrit van Ruytenburch, ambachtsheer van Vlaardingen, door Adriaan Pauw ingeschakeld toen zich problemen voordeden met schoolmeester Aert Bruijselmans. Voorts was Reynier Gerrit van Ruytenburgh, gehuwd met Johanna Schuyt (dochter van vorige eigenaar Nicolaas Schuyt) van 1694 tot 1701 eigenaar van de hofstede Groenendaal. In 1699 gaf hij een schriftelijke uitbrander aan de Heemsteedse timmerman Jan Bransz., die in zijn ijver ook de bomen aan de overkant van de weg, eigendom van Bors van Waveren, ten onrechte gesnoeid had. Van Ruytenburgh bood in een brief verontschuldigen aan zijn neef Bors voor de gepleegde ‘onordententlijckheyt’ en liet weten dat een volgende keer de schade persoonlijk op de timmerman-hovenier zou worden verhaald.

stadhuis.jpg

                                                             Stadhuis van Vlaardingen

Meer recent op 26 augustus 1989 maakten 50 leden van de Vereniging Oud Heemstede Bennebroek op uitnodiging van de Historische Vereniging Vlaardingen een bezoek aan die stad. Ontvangen door burgemeester Van Lier zijn toen het historische hek van Holy bezocht en kregen we een rondleiding in het stadhuis uit 1651 en de nabijgelegen Oude Kerk. Een verslag is opgenomen in Nieuwsbrief, nummer 62 van november 1989. Op 9 januari 1990 brachten de Vlaardingers een tegenbezoek aan Heemstede met onder meer een bezoek aan het Oude Slot. In 1996 ontvingen we ten slotte van voornoemde historicus M.A.Struijs zijn publicatie: ‘Heemstede, een nieuw ‘heem’ in een oud gebied. Geschiedenis van de heerlijkheid en de stadswijk Holy van Vlaardingen’. Vlaardingen kent zoals meer gemeenten in ons land ook een Adriaan Pauwstraat.

winkelcentrum

                          Winkelcentrum de Loper in de Noord-Vlaardingse wijk Holy

Allart

De plaatselijke scoutinggroep van Vlaardingen is vernoemd naar Allart van Heemstede en bevat het wapen van Holy

Heemste

Vooromslag van ‘De Heemstede’ ; een nieuw ‘heem’ in een oud gebied. Geschiedenis van de heerlijkheid en de stadswijk Holy in Vlaardingen; door Matthijs A.Struijs. Uitgegeven ter gelegenheid van de opening van de serciceflat voor senioren ‘De Heemstede’ . 1996

N.B.in 2005 bij opgravingen op het terrein van Hageveld gevonden prehistorische voorwerpen uit de Vlaardingencultuur

Vlaardingencultuur

                                                                    (uit: F.H.Hazenberg, Landgoed Hageveld, 2011)