OPRICHTING EN BEGINTIJD VAN DE JACOBASCHOOL IN HEEMSTEDE ALS BROEDERSSCHOOL

Gebouw van Jacobaschool aan de Lanckhorstlaan in Heemstede

Gebouw van Jacobaschool aan de Lanckhorstlaan in Heemstede

 Voorgeschiedenis rooms-katholiek onderwijs

Feitelijk had de in 1630 gestichte openbare school aan de Voorweg na 1852 een sterk katholiek karakter, enerzijds vanwege het feit dat het merendeel van de leerlingen van katholieke huize was maar ook omdat de als opvolger van Harrebomée benoemde H.H.B.Binnewiertz als bovenmeester van rooms-katholieke huize was en de protestante P.Vergers als eerste hulpmeester werd gepasseerd. Dat was de reden voor laatstgenoemde, daartoe gesteund door predikant Nicolaas Beets, een ‘Bijzondere Protestantse School’ te stichten. Op 18 maart 1852 legde het 5-jarig dochtertje van Beets, intussen tot voorzitter van het bestuur benoemd, de eerste steen te leggen voor een eenvoudig schoolgebouw aan de Camplaan.

Eind 19e eeuw gold toenmalig pastoor H.P.Zeegers van de Bavo ofwel Berkenrodeparochie , als een groot voorstander van katholiek onderwijs en in 1899 is aan de Kerklaan de eerste bijzondere r.k.school verrezen, de St. Antoniusschool voor meisjes onder leiding van de Zusters Franciscanessen. Vijf jaar later kwam in 1904 de eerste roomse jongensschool tot stand aan de Herenweg, de St.Jozefschool. Deze is in 1925 overgenomen door de ‘Broeders van de Christelijke Scholen’. Heemstede heeft vanouds een grote katholieke gemeenschap gehad ten dele verklaren door de komst van personen uit het katholieke Zuiden die in Heemstede seizoenarbeid kwamen verrichten in de blekerijen en hier trouwden en bleven wonen.

Situering van de Jacobschool

Situering van de Jacobschool

Een tweede r.k.jongensschool: de Jacobaschool

Huize Lanckhorst in Heemstedewaar nu de Jacobaschool staat

Huize Lanckhorst in Heemstede op de hoek van de Bronsteeweg en Lanckhorst waar na afbraak een ABN-AMRO bankfiliaal is gebouwd, tegenwoordig na verbouwing kantoorfunctie

Met de groei van de gemeente als forenzen plaats ontstond in de jaren twintig van de vorige eeuw behoefte aan een tweede katholieke jongensschool. Op 1 september bedroeg het aantal leerlingen van de Jozefschool al 282. De realisering werd april 1928 mogelijk gemaakt dankzij een legaat aan het r.k. kerkbestuur van mevrouw Jacoba Maria Preyde-Ruygrok, bestaande uit haar huis ‘Lanckhorst’ met tuin, onder de nadrukkelijke voorwaarde dat op die plek een kerk, een pastorie of een school zou worden gebouwd. Aanvankelijk wist het kerkbestuur niet goed raad wat met dit geschenk van een huis en tuin te doen en is nog even overwogen op deze plaats een tekenschool te openen onder leiding van de Broeders van de La Salle. Spoedig kwam men op het idee een nieuwe lagere school te stichten. Daartoe belastte zich kerkmeester – tevens gemeentesecretaris A.Swolfs – met de taak de behoefte van een tweede r.k.jongensschool te peilen. Dat heeft tot gevolg gehad dat in november 1928 aan de lokale architect Jan. Nijman een voorlopige opdracht is gegeven om een ontwerp te vervaardigen. De bouw is gegund aan aannemer Gebr. Broertjes uit Heemstede voor een bedrag van ƒ 81.960,-. Formeel had pas op 31 december de officiële overdracht van het legaat plaats. Overeengekomen werd dat uit dankbaarheid de nieuwe school aan de Lanckhorstlaan de naam van de schenkster Jacoba zou krijgen. [Pas later toen in dit verband defamilienaam Preyde vergeten was is vaak gedacht dat de school naar Jacoba van Beieren of naar ene heilige Jacoba was vernoemd]. Omdat de school nog gebouwd moest worden heeft men na korte tijd in Postlust, in 1929 het leegstaande pand Djocjacarta aan de Kerklaan in gebruik genomen totdat de bouw gereed kwam. Door toenmalig pastoor H.A.V.IJzermans is in januari de eerste steen gelegd en na aanvankelijke moeilijkheden is de school nog in datzelfde jaar op 30 december 1930 ingewijd door Deken Westerwoud. In 1931 werd aan de Molenwerfslaan – na eerder in 1925 een meisjesschool ‘St.Augustinusschool’(1) – een derde r.k.lagere school geopend, vernoemd naar St.Aloysius en in 1932 is een r.k. ULO opleiding voor jongens aan de Herenweg opengesteld, de St. Henricusschool, vernoemd naar de initiatiefnemer pastoor Henricus IJzermans. Vanwege de uitbreiding van het aantal Broeders is na voorlopige huisvesting in de villa ‘Postlust’ aan de overzijde in 1929 een gloednieuw Broederhuis in gebruik genomen.

jacobaschool1

                                                   Bericht uit De Tijd van 31 december 1930

In januari 1931 betrokken al 150 jongens het nieuwe schoolgebouw. De eerste Broeders waren Broeder Bernardinus (Bernardus Baar), in 1938 geboren en in 1989 in Tilburg overleden. De uit België afkomstige Broeder Hyacintus is als Broeder-directeur aangesteld. De school kreeg naam als opleidingsschool, bedoeld om leerlingen zodanig op te leiden dat zij na voltooiing middelbaar onderwijs aan HBS of Gymnasium gingen volgen. De meeste leerlingen waren afkomstig uit meer welgestelde families, in tegenstelling tot die van de Aloysiusschool, eerder als ‘klompenschool’ bekend. Historica José Eijt schrijft dienaangaande; ‘Waarschijnlijk waren de broeders zelf niet zo gecharmeerd van deze “schifting…tot een meer homogene bevolking van nettere kinderen”, maar de druk van de ouders was groot. De sociale stratificatie tussen de diverse parochiescholen leidde ook hier, zoals op veel plaatsen in katholiek Nederland, tot “grensconflicten’ tussen de parochies. Wanneer namelijk meer welgestelde ouders hun kinderen naar de “nettere” school van de aangrenzende parochie stuurden, dreigde een leerlingentekort voor de scholen van hun eigen parochie”.

Een herinnering aan de tijd van de Broeders is het beeld van J.B. de la Salle

Een herinnering aan de tijd van de Broeders is het beeld van J.B. de la Salle

In de mobilisatietijd 1939, begin 1940 is de Jacobaschool door Nederlandse soldaten in gebruik genomen. Op 3 april 1940 inspecteerde koningin Wilhelmina de troepen bij een bezoek aan Heemstede (Verenigingsgebouw aan de Herenweg) en Haarlem. Tijdens de oorlogstijd is het gebouw ook enige tijd gevorderd om Duitse soldaten te huisvesten en na de Bevrijding nog korte tijd gebruikt door Nederlands Volksherstel in verband met voedseluitdelingen. Vanaf september 1956 zijn ook meisjes op de Jacobaschool toegelaten. Geleidelijk zijn, mede vanwege een gebrek aan broeders-onderwijzers, leken-onderwijzers en onderwijzeressen aangesteld en in 1959 nam de laatste Broeder op de Jacobaschool afscheid. In 1975 hebben de Broeders van de Christelijke Scholen In Heemstede nog hun 50-jarige aanwezigheid gevierd, ofschoon al in 1966 de laatste broeder op een lagere (Aloysius)school in Heemstede werkzaam afscheid had genomen.

Bericht over laatste Broeders die Jacobaschool verlaten. Uit: Haarlem's Dagblad van 12 juli 1958

Bericht over laatste Broeders die Jacobaschool verlaten. Uit: Haarlem’s Dagblad van 12 juli 1958

Vervolg

De brand op de bovenverdieping van de Jacobschool in 984 waarbij o.a. het archief verloren ging

De brand op de bovenverdieping van de Jacobschool in 1984 waarbij o.a. het archief verloren ging (NHA)

In 1983 moest het oude dak van de Jacobaschool na een felle brand – waarbij het totale archief op zolder verloren ging – hersteld worden en zijn de leerlingen tijdelijk in leegstaande lokalen van de Valkenburgerschool ingetrokken. Gebouwd met zes lokalen, moest na integratie van het kleuteronderwijs uitbreiding plaatsvinden wat in 1997 is opgelost door de zolderruimte te verbouwen tot 2 nieuwe lokalen. Broeder Paulus, in dat jaar voorzitter van de Stichting Rk-Onderwijs Heemstede opende het nieuwe gedeelte en doopte het ‘Onderdak’. Aan het schoolplein is tegenwoordig peuterspeelzaal ‘De Klimappel’ gevestigd. Sinds 1982 als directrice werkzaam geweest, is mw. Thea Cuppen na bijna een kwarteeuw opgevolgd door directeur Wietse Algera. Bij de hoofdingang in de hal van de school staat nog als herinnering aan de Broeders een beeld van de heilige Jean-Baptiste de la Salle

Uitgaande van 1929 als oprichtingsjaar is zowel het 50-jarig bestaan (1979), 60-jarig (1989), 70-jarig (1999) als 80-jarig bestaan in 2009 steeds gevierd (2)

Briefhoofd van de Jacobaschool Heemstede

Briefhoofd van de Jacobaschool Heemstede

 

(1)Omdat het aantal meisjes te gering was, zijn bij de Augustinusschool ook jongens toegelaten, zodat al sprake was van een gemengde school, waarmee de zusters-onderwijzeressen niet erg ingenomen waren.

(2) Literatuur: – B.J.van Houten, Gedenkboek 250 jarig bestaan van de St.Bavo parochie te Heemstede (Berkenrode); – Hyacintegeur en bisschopwijn. 1979; – IJ. Tuijn, Honderd jaar katholiek onderwijs in Heemstede. 2000; -J.Eijt, Met geloof en ijver; de Nederlandse provincie van de Broeders van de Christelijke Scholen 1908-2006. 2006. Het archief van de Jacobaschool ging in 1983 verloren; de archiefcollectie van de Broeders van de Christelijk Scholen bevindt zich in het Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven in Sint Agatha (Noord-Brabant)

ILLUSTRATIES

Begin Lanckhorstlaan omstreeks 1920.

Begin Lanckhorstlaan omstreeks 1920 in oostelijke richting, ter rechterzijde is na afbraak huis de Jacobaschool gebouwd.

Drs. J.W.G.van Doorn schreef in een artikel ‘Twee maal Lanckhorst'(HeerlijkHeden, nummer 149, juli 2011, p.46-51)) o.a.: ‘Gerardus Preijde (1830-1907)  Bij de boedelscheidingen na het overlijden van Geertrui van Pol, weduwe van Jacob Preijde, werd haar zoon Gerardus Preijde (1830-1907) in 1886 eigenaar van Klein Lanckhorst cum annexis Hij liet het voormalige buitenblijfje slopen en bouwde Huize Lanckhorst op de hoek van de Binnenweg, later Bronsteeweg en de huidige Lanckhorstlaan. Achter het huis lagen behalve de voormalige boerderij nog een woonhuis en een apart huisje. In 1906 lieten Gerardus Preijde en zijn nicht Geertruida Maria van den Berg-Preijde (toen samen met haar zwager Casparus Henricus van den Berg eigenaar van de boerderij  (Bronstee) in een onderhandse akte het kadastrale eigendom van enige percelen op de grens van Bronstee en Klein Lanckhorst vastleggen. De “laan van dhr.Preijde”, de latere Lanckhorstlaan, was toentertijd niet veel meer dan een zandpad.  Cornelis Gerardus Preijde (1854-1916), Jacobaschool : Gerardus Preijde had twee zonen, Cornelis Gerardus (1854-1916) en Johannes (1858-1926). Cornelis Gerardus, die getrouwd was met Jacoba Maria Ruijgrok, trad in 1910 uit de “firma Joh. Rosenkrantz en Zoon”, waarna zijn jongere broer als enige vennoot verder ging. Op 16 januari 1916 is hij in huize Lanckhorst overleden. Het huwelijk was kinderloos gebleven. De weduwe schonk bij haar overlijden in 1928 het huis en de bijbehorende grond aan de parochie met de bepaling dat er een kerk, pastorie of school moest worden gevestigd. Het werd een school, die naar de schenkster de Jacobaschool genoemd zou worden. Het woonhuis heeft nog een tijd dienst gedaan als broederhuis en werd uiteindelijk afgebroken om plaats te maken voor het voormalig ABN-Amro kantoor, inmiddels uitgebreid tot een kantorengebouw. In 1907 doopte de gemeente Heemstede het noordelijk stuk van de Binnenweg vanaf de Oosterlaan om in Bronsteeweg. Zo kreeg Huize Lanckhorst het huisnummer 12. Op nr. 10 woonde weduwe van Jacob Preijde jr., de uitbater van de Nieuwe Dorstige Kuil aan de Koediefslaan., En op nr. 8 stond het huis van Casparus Hendricus van den Berg, de laatste boer op boerderij Bronstee.’

Ingezonden bericht van H.M.Prins-Vester in Heemstede Centraal van 10 januari 1989

Ingezonden bericht van H.M.Prins-Vester in Heemstede Centraal van 10 januari 1989

Ontwerp Jacobaschool door architect Nic.J.Nijman

Ontwerp Jacobaschool door architect Nic.J.Nijman

Inwijding van Jacobaschool uit de Tijd van 31-12-1930

Inwijding van Jacobaschool uit de Tijd van 31-12-1930

jacoba1931

Foto van de Jacobaschool uit 1931 (NHA) Het schoolgebouw heeft in de mobilisatietijd 1939/begin 1940 gediend als onderkomen van Nederlandse militairen en tijdens de bezettingsperiode was het enige tijd gevorderd voor het onderbrengen van Duitse militairen.

Foto uit 1931 van de eerste klas van de Jacobaschool met broeder-directeur Hyacintus en rechts Broeder Bernardinus Baar

Foto uit 1931 van de eerste klas van de Jacobaschool met broeder-directeur Hyacintus en rechts Broeder Bernardinus Baar

Namen die op bovenstaande foto konden worden achterhaald zijn: geheel vooraan links Tinus Westerveld, daarachter Ton Blom, Weyers, Rinus van Rooden, Joop Couenberg, Piet Warmerdam, Jan Jansen, Eduard van Looy, Harry Moonen, Herman Warmerdam en Edwin van Santen. Geheel links P.van den Putten met daarachter Jan Neeskens, Smit, de twee broertjes van Looy, Frits Kuipers, Chris Willemse, Rinus Nagelhout en Wim Pollé. Rechts in de klas op de voorste rij: Frits Verzijlbergen, Gerrie Dobbe, Frans Ludwig, Henk Zegwaart, Cas Hoppezak, de jongen gedeeltelijk zichtbaar  Nico van der Meer.

ludwig

Oud-leerling van de Jacobaschool Frans Ludwig, vriendje van Harry Mulisch, is op 19-jarige leeftijd vanwege verzetsactiviteiten op 9 mei 1944  door de Duitsers standrechtelijk gefusilleerd op de Waaldorperheide.

Klas van de Jacobaschool

Klas van de Jacobaschool met Broeder Alexis (?)

Bericht uit de Heemsteder

Oproep uit de Heemsteder, 2015

Collage Jacobaschool uit: Honderd jaar Katholiek Onderwijs. 2000

Collage Jacobaschool uit: Honderd jaar Katholiek Onderwijs. 2000

opschrift

Gevelopschrift Jacoba school (Heemstedemakelaardij)

vrijer

De Jacobaschool door technisch tekenaar J.H.C.Vrijer, circa 1975

Viering van gouden jubileumfeest Jacobaschool. (De Heemsteedse Koerier van 20 juni 1979).

Viering van gouden jubileumfeest Jacobaschool. (De Heemsteedse Koerier van 20 juni 1979).

jacoba1.jpg

De gaande vrouw en komende man: Thea Cuppen en John van VeenEen op de Jacobaschool (de Heemsteder, 11 oktober 1991)

jacoba2

Thea Cuppen neemt afscheid van “haar” Jacobaschool (de Heemsteder, 11 oktober 1991)

 

 

Zie ook:  

– J.W.G.van Doorn. Naar de bollen in Heemstede: Heemteedse bollenfamilies Preijde. In: HeerlijkHeden, nummer 109, augustus 2001, p. 153–164

-75 jaar Jacobaschool Heemstede; geest De la Salle nog steeds aanwezig, door Jaap Verschoor, in: HeerlijkHeden, nummer 121, augustus 2004, p. 165-169.

 

logo

Logo Jacobaschool Heemstede