Tags

, , , , , , , , ,

 

DE ONTDEKKING VAN 34 TEKENINGEN DOOR FRANS POST VAN BRAZILIAANSE DIEREN IN HET NOORD-HOLLANDS ARCHIEF TE HAARLEM, TENTOONGESTELD IN HET RIJKSMUSEUM

Naast archeologische vondsten hebben vondsten van platte zaken in boeken altijd mijn interesse gehad, resulterend in twee tassen vol documenten en tot op heden de plaatsing van een zestal bijdragen op het internet onder het kopje ‘Uitgelezen vondsten in boeken’.

Vooromslag van speciale publicatie: Frans Post Animals in Brazil; door Alexander Bruin. Extract uit 'Master Drawings' (volume 54, nr.3, 2016) dienend als catalogus van de tentoonstelling in het Rijksmuseum

Vooromslag van speciale publicatie: Frans Post Animals in Brazil; door Alexander Bruin. Extract uit ‘Master Drawings’ (volume 54, nr.3, 2016) dienend als catalogus van de tentoonstelling in het Rijksmuseum. Tekening van Braziliaanse jaguar

Ook informatie over vondsten in (oude) bibliotheken en archieven heeft zich altijd in mijn belangstelling mogen verheugen. Van recente datum is de ontdekking van enkele unieke partituren in de kasteelbibliotheek van Ursel in Hingine bij Bornem bij Antwerpen. Vier verloren gewaande autobiografische manuscripten van drie opera’s en een cantate van de Italiaanse componist Gaspare Spontini (1774-1851). Tot voor kort werden deze als definitief verloren beschouwd totdat ze dit jaar gevonden werden in de bibliotheek van de familie d’Ursel. Het gaat om de opera’s ‘Il quadro parlante’, ‘Il geloso e l’audace’, ‘Le metamorfosi di Pasquale ossia Farsa’ en de cantate ‘L’ecccelsa gara’. Vermoed wordt dat de partituren in de hertogelijke bibliotheek zijn terecht gekomen via een erfgename van de vrouw van componist, Sabine Franquet de Franqueville (1877-1941) ooit getrouwd met hertog Robert d’Ursel (1873-1955). Zij stamde immers van moederszijde af van Spontini’s echtgenote Céleste Erard (1790-1878). Het kasteel is verhuurd aan de provincie Antwerpen, maar de manuscripten blijven eigendom van de hertog én bewaard in de bibliotheek in Hingine, overigens in langdurig bruikleen gegeven aan de provincie Antwerpen. Medewerkers van de provincie gaan nu ook de rest van de boekerij doornemen in de hoop nog meer schatten te vinden Onderzoekers van de bibliotheek van het Koninklijk Conservatorium Antwerpen bestuderen momenteel de gevonden partituren voor mogelijke uitvoeringen en opnamen. De verwachting is dat vooral de grote Italiaanse operahuizen interesse zullen hebben voor de manuscripten.

kasteelbibliotheek

De vondst in juni 2016 vermeld in o.a. de Gazet van Antwerpen

De vondst van enkele jaren geleden in het Noord-Hollands Archief (NHA) te Haarlem van 34 originele tekeningen van Braziliaanse dieren door de Haarlemse kunstenaar Frans Post (1612-1680) is onlangs wereldwijd in de publiciteit gekomen tot in de Spaanse krant ‘El Pais’ en via Zuid-Amerikaanse media. Kunstenaar Frans Post was een jongere broer van Pieter Post, architect van onder meer Huis ten Bosch, het stadhuis van Maastricht, Gemeenlandshuis Zwanenburg in Halfweg, kasteel Heeze en de Hervormde kerk van Bennebroek (1). Tijdens een inventarisatie een paar jaar geleden voorafgaand aan digitalisering stuitte conservator beeldcollecties bij het NHA drs. Alexander de Bruin op een album met 160 vogel- en dierenetsen van Pieter Holsteyn, en geschreven inscriptie ‘1667 den 10 maart in alles 160 getelt’ en daarbij een mapje met ‘dieren onbekend’, dat ongesigneerde tekeningen bevatte. In het jaarverslag van 1888 berichtte toenmalig stadarchivaris Adriaan Justus Enschedé (1829-1896) dat het archief een schenking had ontvangen van ‘omstreeks 160 teekeningen in kleuren door Pieter Holsteyn. 17de eeuw in een oud kunstboek’.

Tekening van stuifvogel door Pieter Holsteyn (naar Frans Post?)

Tekening van stuifvogel door Pieter Holsteyn (naar Frans Post?)

Hetzelfde Braziliaanse vogeltje, gegraveerd door Georg Marccgraf, vermoedelijk naar Frans Post

Hetzelfde Braziliaanse vogeltje, gegraveerd door Georg Marccgraf, vermoedelijk naar Frans Post

Dezelfde vogel door Frans Post; detail van schilderij: Braziliaans landschap, 1652 (Rijksmuseum)

Dezelfde vogel door Frans Post; detail van schilderij: Braziliaans landschap, 1652 (Rijksmuseum)

Frans Post: landschap Brazilië - met midden onderaan de vogel Rijkssuseum)

Frans Post: landschap Brazilië – met midden onderaan de vogel Rijksmueum)

Het is mogelijk dat de anonieme tekeningen hebben toebehoord aan vader en zoon Pieter Holsteyn die allebei regelmatig werk van anderen hebben gekopieerd. De Bruin schrijft in zijn ‘Animals in Brazil’: ‘The precise nature of the link remains to be explored, but there are drawings by the Holsteyns that are clearly related tot he Brazilian material. Until now specialists have assumed that father and son must have had access to the Marcgarf watercolors or woodcut illustrations’. Toen De Bruin het Rijksmuseum bezocht en daar een schilderij zag van Frans Post, een Braziliaans landschap met dieren, stelde hij tot zijn opperste verwondering vast dat de daarop afgebeelde dieren als voorstudie moeten zijn getekend.

Graaf Johan Maurits geschilderd door Pieter Nason met een Afrikaanse jongen. Vanuit Brazilië nam hij ook enkele Indiaanse jongeren mee naar Nederland

Graaf Johan Maurits geschilderd door Pieter Nason in 1675  (1632-1690) met een Afrikaanse jongen. Vanuit Brazilië nam hij ook enkele Indiaanse jongeren mee naar Nederland (Nationaal Museum Warschau)

JOHAN MAURITS VAN SIEGEN-NASSAU met in zijn gevolg wetenschappers en de kunstschilders Albert Eckhout en Frans Post

Frans Post, geboren in 1612 te Haarlem en in deze stad in 1680 overleden was schilder, graveur en tekenaar, behorend tot de Haarlemse School. Frans Hals vervaardigde een geschilderd portret van Frans Post (2). Vertrokken op 25 oktober 1636 met ongeveer 3.000 manschappen  zette graaf Johan Maurits, door de WIC benoemd tot gouverneur-generaal, de derde week van januari 1637 voet aan wal  op Braziliaanse bodem in de provincie Pernambuco.Meegereisd waren enige tientallen Duitse maar vooral Hollandse wetenschappers, ingenieurs, stedenbouwkundigen/architecten en cartografen zoals Johannes Vingboons, Cornelius Golijath, Johannes Niehof, dr.Willem Piso (die tropische zieketen bestudeerde, de medicinale waarde van tropische planten bestudeerde en lijfarts was van Johan Maurits), Frans Plante, Zacharias Wagener, Georg Marcgraf, Frederik Pistor, de kunstenaars Frans Post en Albert Eckhout (circa 1607-1665 of 1666) (3)

 

nederalnders

Prentje van Nederlanders op Braziliaanse grond

 

 

Kaart van Hollandse kolonie in noordoost Brazilië ten tijde van Johan Maurits

Kaart van Hollandse kolonie in noordoost Brazilië ten tijde van Johan Maurits

 

pernambuco1

3 kaarten van Pernambucu Zuid + Noord + Paraiba door J.Blaeu. Uit: Atlas Maior, Sive Cosmographia, Qua Solum, Salum, Coelum, Acuratissime Describuntur. Amsterdam, 1662-1665. Gebaseerd op Nederlands-Brazilië, zoals in kaart gebracht door Cornelis Goliath en Georg Marcgraf. . In 1643 als decoratieve kaart opgenomen in het boek van Caspar Barlaeus: ‘Rerum per octennium in Brasilia…’ . De kaart rechtsonder toont Paraiba met een voorstelling van een Tupinamba dorp met Indiaanse inlanders die een Nederlandse vlag dragen; de kaart linksonder van Noord-Pernambuco laat een suikerplantage zien, gebaseerd op een tekening van Frans Post.

 

 

 

 

 

 

 

Graaf Johan Maurits van Nassau-Siegen (1604-1679, geboren in Dillenburg, was een volle achterneef van prins Willem van Oranje en tevens achterneef van de prinsen Maurits en Hendrik. Geboren en getogen in Duitsland was zijn eigenlijke naam Johann Moritz. Op 16-jarige leeftijd trad hij in dienst van het Staatse (Nederlandse) leger, het begin van een succesvolle militaire carrière. Hij heroverde de vesting Schenkenschans op de splitsing van Rijn en Waal. Hij sloot zich aan bij de West-Indische Compagnie (WIC), die sinds 1624 een deel van NO-Brazilië op de Portugezen had veroverd, maar in de jaren daaropvolgend last had van kleine opstanden. De Heren XIX van de WIC achtte Johan Maurits in staat om daar orde op zaken te stellen en stelden hem aan tot gouverneur-generaal. De graaf ontwikkelde zich tot een kundig staatsman en diplomaat, een allround bestuurder en ’Grand Seigneur’ die een actief beleid voerde ten gunste van kunsten en wetenschappen en daarbij een ruimhartig mecenaat voegde. In 1636 vertrokken WIC schepen naar Pernambuco (4) en op 23 januari 1637 kwam hij aan in de haven van Recife en vervolgens zijn de Portugese machthebbers verjaagd Niet meer Olinda maar het nabijgelegen Recife werd de nieuwe hoofdstad en ontving de naam Mauricéa ofwel Mauritsstad. Na de bouw werd paleis Vrijburg, in Holland ontworpen door Pieter Post, zijn officiële residentie. Zijn residentie bevatte een omvangrijke bibliotheek, fraaie parkaanleg, dierentuin en een museum met onder opgezette dieren, waaronder ruim 270 opgezette apen.

Johan Maurits’ lijfspreuk was ‘Qua patet orbis’ ofwel ‘zo ver de wereld rijkt’. Hij was naast militair en civiel leider een bevorderaar van kunsten en wetenschappen. Joost van den Vondel heeft hem bejubeld in enkele verzen. Zijn biograaf werd Caspar van Baerle (Barlaeus), terwijl na terugkeer ook Franciscus Plante over hem en Brazilië zou publiceren.

slaaf1

Kaartje van de slavenhandel vanuit Afrika naar Amerika. Tijdens de koloniale tijd van Nederland in Brazilië werden de negerslagen voor de suikerproductie aangevoerd in de havensteden Recife en Salvador

Een smet op zijn blazoen is de slavenhandel, begonnen door de Portugezen die sinds de 16e eeuw Afrikaanse slaven uit Angola haalden om op de suikerplantages te werken. Een traditie die door de WIC vanuit West-Afrika is voortgezet. Aanvankelijk hebben de Afrikanen als soldaat in dienst van de Hollanders gevochten tegen de Portugezen. Een tijdgenoot Zacharias Wagener schreef dat de negers in vaak erbarmelijke toestand werden vervoerd. Velen overleden tijdens de overvaart, anderen kwamen ‘halfdood’ in Recife aan.

slaaf

Ontsnapte slaven in Palmares, Pernambuco, detail van een kaart  uit boek van C.Barlaeus

Positief is dat In Johan Maurits’ kielzog in Portugal vervolgde joden naar Brazilië kwamen en in Recife is de eerste synagoge van Latijns-Amerika gebouwd, tegenwoordig een museum. Hij kreeg als bijnaam ‘Maurits de Braziliaan’. In de kortstondige Hollandse periode toen het noordoostelijk deel van Brazilië ook ‘Nieuw Holland’ werd genoemd, was Pernambuco vanwege de suikerplantages de rijkste deelstaat van heel Brazilië. Omdat Johan Maurits zich voornamelijk bezig hield met de aanleg van straten, waterwegen, bruggen, ontginning van moerassen en de bouw van forten raakten de suikerplantages in het slob en besloot de WIC hem in 1643 te ontslaan. Mede omdat men hem verdacht in het verre Zuid-Amerika een eigen koninkrijkje te willen vestigen. Hij keerde in 1644 terug in Holland, en met hem veelal tegelijkertijd de door hem meegenomen wetenschappers en kunstschilder, zoals Eckhout en Post, aquarellist en schrijver Zacharias Wagener, priester en dichter Franciscus Plante, de arts Willem Piso, natuurgeleerde Georg Marcgraf (ook gespeld als Marcgrave) , stedenbouwkundige Frederik Pistor e.a. Johan Maurits vestigde zich vervolgens in het naar hem genoemde Mauritshuis – naar werd gefluisterd gebouwd met het profijt van de Braziliaanse suikerplantages – één van de eerste overtuigende voorbeelden van de introductie van het Noord-Italiaanse classicisme van Palladio en Scamozzi in de Republiek. In 1665 is Johan Maurits tijdens het Munsterse oorlogje door de Staten-Generaal benoemd tot commandant van het Statenleger, in 1668 bovendien bevorderd tot eerste maarschalk, maar zijn interesse ging toen al meer uit naar meer vreedzame zaken als stadhouder in Kleef [als zodanig al in 1647 benoemd]. In later jaren verbleef hij bij voorkeur in zijn vaderland, in zijn buiten Freudenburg bij Kleef waar de intussen door de keizer tot prins verheven Johan Maurits in 1679 kinderloos is overleden. Als liefhebber van kunst en antiquiteiten ontving hij vanuit het nabijgelegen Nijmegen opgegraven Romeinse kunstschatten. In Kleef leeft hij nog voort als aanlegger van een voor die tijd unieke parkengordel, voorbereid door Jacob van Campen, die eerder in 1643-1644 met Pieter Post als assistent het Mauritshuis had ontworpen. Helaas ging bij de bombardementen van de Tweede Wereldoorlog het nodige van de vroegere grandeur verloren. Johan Maurits is eerst begraven in de omgeving in een grafmonument en tombe in Berg und Tal. Na ongeveer een jaar zijn de stoffelijke resten herbegraven in de familiekelder in het graafschap Siegen, ontworpen door architect Maurits Post, zoon van de bouwmeester Pieter Post. In de Braziliaanse geschiedenis wordt de zevenjarige regeerperiode van Johan Maurits, bijgenaamd ‘de Braziliaan’,in het Portugees: ‘Mauricio de Nassau’ genoemd die een politiek van verdraagzaamheid voerde, als een ‘Gouden Tijd’ beschreven. In Recife wordt zijn naam levendig gehouden dankzij een naar hem genoemde universiteit, metrostation, basisschool, bibliotheek, brug, straat, bordeel en hotel. ‘Mauricio’ is tot op de dag van vandaag een populaire jongensnaam in het Zuid-Amerikaanse land.

 FRANS POST

Frans Post, in Haarlem geportretteerd door Frans Hals

Frans Post, in Haarlem geportretteerd door Frans Hals, circa 1655, Worchester Art Museum

Frans Post, die als een leerling van zijn kunstzinnige vader wordt beschouwd, vestigde zich in 1644 weer in zijn geboortestad waar hij aan de hand van op papier gemaakte schetsen zijn schilderijen vervaardigde van Braziliaanse taferelen. Deze ten dele te traceren, ten dele ook meer gefantaseerde landschappen, waren gewild om hun exotische karakter en komen veelvuldig in zeventiende eeuwse boedelinventarissen voor. De overgeleverde doeken bevinden zich tegenwoordig in musea en particuliere collecties over de gehele wereld. In ons land in het Frans Hals Museum in Haarlem [een klein paneel van een Braziliaans landschap uit 1656], het Mauritshuis in Den Haag [met drie schilderijen], het Nederlands Scheepvaartmuseum en het Rijksmuseum te Amsterdam. Verder in o.a. Brussel, München, Düsseldorf, Dresden [‘Thier Buch’ van Zacharias Wagener], Frankfurt, Stuttgart, Neurenberg, Kunsthalle Basel (waar in 2000 een expositie is gewijd aan Frans Post), Budapest, Dublin, Detroit, Madison, New York en het Louvre te Parijs. Een aantal doeken bevindt zich in Braziliaanse musea te Sao Paulo (Fundaçao Estudar en Museu Maria Luiza e Oscar Americano) , Rio de Janeiro (Museu Nacional de Belas Artes , Museu Cháraca do Ceu, Pálacia Laranjerias)) en Recife (Instituto Francisco Brennand) . Een aantal werken is verloren gegaan. Kort voor zijn overlijden in 1679 schonk Johan Maurits aan koning Lodewijk XIV van Frankrijk 42 schilderijen van Frans Post en Albert Eeckhout. Volgens overlevering was Post alcoholist en als gevolg daarvan in 1679 niet in staat naar Parijs af te reizen om negen van zijn werken, geschonken door prins Johan Maurits aan de Franse koning, te begeleiden.

mozaiek

Mozaïek op een muur van het Lubienska college in Recife met de voorstelling van een schilderij door Frans Post

 

Zelf ben ik in 1999 en 2005 in Brazilië geweest, o.a. in de deelstaat Pernambuco met gemeenten als Recife en Olinda. Laatstgenoemde plaats is gesticht door de Portugese edelman Duarte Coelho en van 1630 tot 1654 viel het gebied onder Nederlands bezit met een tijdelijke opbloei van cultuur en wetenschap, maar het beheer van de door de Portugezen gestichte suikerrietplantages was ondanks de import van slaven uit Afrika geen succes. Verscheidene ten dele nog bestaande forten die in opdracht van de Hollanders zijn aangelegd kunnen worden bezichtigd. (5) Johan Maurits had niet slechts de kunstschilders Post en Eckhout meegenomen om het landschap vast te leggen, maar ook wetenschappers als de geleerde arts Willem Piso (1611-1778) en geograaf/astronoom /bioloog/meteoroloog Georg Marcgraf (1610-1644) om de schoonheid van het landschap, planten, dieren en vruchten maar tevens de gevarieerde inheemse bevolking vast te leggen. Door beide geleerden zijn hun bevindingen in een boekwerk verwerkt: ‘’Historia Naturalis Brasiliae’, dat in 1648 in Leiden bij Johannes de Laet verscheen en tot in de 19de eeuw als hèt standaardwerk is geraadpleegd. Van Marcgraf zijn nog 7 boeken gepubliceerd  o.a. over de Braziliaanse flora. (6).

Titelblad van Hollandse uitgave over Brazilië

Titelblad van uitgave over Brazilië: Historia Naturalis Brasiliae (1647), door de geleerde arts en botanicus Willem Piso (1611-1678) en afkomstig uit Duitsland de veelzijdige natuurgeleerde Georg Marcgraf (1610-1644), die vanuit Brazilië naar Angola voer en daar in 1644 aan een tropische ziekte overleed. Zijn in Pernambuco voorbereide werk is voortgezet door Christian Marcgraf en uitgever Johannes de Laet (9) Op het titelblad zien we op de achtergrond dansende Tapuya-indianen en op de voorgrond Braziliaanse dieren.

 

piso2

Beschrijving van de Tamandua ofwel grote anteater (houtsnede) in het boek van Willem Piso en Georg Marcgraf: Historia Naturalis Brasiliae

 

piso

Geschilderd portret van de geleerde arts, botanist en zoöloog Willem Piso (Privécollectie)

 

Mauritshuis en de invloed van de Hollanders op ‘Nieuw Holland’ en de kennis van NO-Brazilië

In Den Haag werd na de terugkeer van Johan Maurits uit Brazilië het Mauritshuis betrokken,in de jaren daarvoor ontworpen door Jacob van Campen in samenwerking met Pieter Post. Kosten noch moeite waren gespaard en Johan Maurits tekende aan dat hij voor de bouw fraaie Pernambucaanse houtsoorten had verzameld. Het huis, destijds in de volksmond ‘suikerpaleis’ genoemd, werd een een centrum van exotische pracht en kunst. In 1704 is helaas bij een brand veel verloren gegaan. Ondanks die ramp is het een wonder dat in verhouding nog zoveel schilderijen, tapijten, souvenirs en voorwerpen, door Johan Maurits – achteraf gelukkig – als relatiegeschenk aan vorsten en wetenschappers geschonken, zijn bewaard gebleven.

Tekening van het Maurrits Huis door Pieter Post, oudere broer van Frans Post (Koninklijke Bibliotheek)

Tekening van van voorgevel van het Mauritshuis door Pieter Post, ,oudere broer van Frans Post, 1652  (Koninklijke Bibliotheek)

In 1654 zijn de Nederlanders definitief uit het gebied, dat liep van Sao Luis tot Salvador, door de Portugezen verdreven. Wat me bij een bezoek in 2005 opviel is dat het standbeeld van gouverneur Maurits in het centrum van provinciehoofdstad Recife tegenover het gouvernementshuis is betaald door de Duitse overheid.

De vermogende Braziliaanse industrieel en verzamelaar van Hollandse kunst in Brazilië Ricardo Brennand stichtte in Recife een instituut, dat een museum, galerie, bibliotheek en een park met beeldhouwwerken voornamelijk van Francisco Brennand – bevat waar de aanwezige schatten in wisselende tentoonstellingen zijn te bezichtigen. Eind 2003 opende koningin Beatrix, vergezeld van de kroonprins, een vooral door scholieren drukbezochte expositie ‘Frans Post e o Brasil Holandês’. Er zijn o.a. fraaie enorme gobelins te zien die Johan Maurits liet weven naar de schilderijenreeks ‘Les Indes’ die door Johan Maurits’ overlijden zijn geschonken aan koning Lodewijk XIV. Tevens vallen de kostbare boeken en landkaarten op van Piso, Marcgraf en Johannes de Laet, een levensbeschrijving van Johan Maurits door Caspar Barlaeus en een gravure van Fort Orange.

In 1973 verscheen een uitvoerig herzien boekwerk van de Braziliaanse kunsthistoricus, die ook in ons land onderzoek deed een hier lezingen gaf,  Joaquim de Sousa-Leao: ‘Frans Post 1612-1680’ met een vermelding van de tot dan bekende en toegeschreven werken van Frans Post (schilderijen, etsen en tekeningen). Daar kan nu een supplement bij dankzij de 34 ontdekte tekeningen van 24 Braziliaanse ‘aaibare en eetbare’ dieren, die Post eenmaal terug in Haarlem op zijn schilderijen heeft afgebeeld. (7).

Overigens zijn de dieren niet altijd exact naar de werkelijkheid afgebeeld, zo is de kaaiman op hoge poten getekend en is de slingeraap, waarschijnlijk door Afrikaanse slagen uit Angola meegenomen niet authentiek Braziliaans. Afgebeeld zijn o.a. een slingeraap/blauwlipmeerkat, capibara (waterzwijn), armadillo ofwel gordeldier, wasbeer, groene iguana, witlippicari, hagedis, leguaan, grijpstaartstekelvarken, hagedis, hert, reuzenmiereneter, lama, jaguar, laaglandtapir, baardkoekoek, sprinkhaan, en witooropossum, kaaiman, een (liggende, niet hangende) luiaard. De vraag kan gesteld worden of Post zelf ooit een jaguar in de Braziliaanse natuur heeft gezien. Over de kwaliteit van Post’s tekeningen wordt verschillend geoordeeld. Enthousiast schrijft criticus Carel Peters (Vrij Nederland) o.a.: ‘Alleen al de sprookjesachtige namen van de dieren. De Witlippekari, de Krabbenetende vos, de Laaglandtapir, de Roodspieshert, de Rotsmoko of de Pijlstaartinktvis: ze moesten een naam hebben, vandaar het hoge en aandoenlijke improvisatiegehalte. Net zo sympathiek als de teksten over de dieren, nog versterkt door het gekalligrafeerde oude Nederlands. Die teksten handelen vooral over de mate waarin ze te aaien of te eten zijn. De makaak is “vriendelijck en aerdich”, de Blauwlipmeerkat is “seer quat ende boosaerdich”. Het Zesbandgordeldier ziet er helemaal niet eetbaar uit, maar is juist goed om te eten en “smaeckt gelijkck een hoen”. Ook is er aandacht voor hun bewegelijkheid. De kwieke leguaan (“Leegewaen”) wordt passend “radt” genoemd, maar de Luiaard is inderdaad “soo traech” dat hij nauwelijks genoeg eten krijgt. De Slingeraap heeft Post niet levend kunnen tekenen. Volgens de ontdekker van de tekeningen, Alexander de Bruin, is hij, gezien zijn ogen en zijn houding, dood. Om dat te verhullen heeft Post hem op het schilderij een banaan in zijn hand gegeven’.

In samenwerking met het Rijksmuseum en Museum Naturalis in Leiden, het Louvre, Museum Boijmans Van Beuningen en de Fundaçao Estudar in Sao Paulo is tot en met 8 januari 2017 in de Philipsvleugel van het Rijksmuseum een tentoonstelling samengesteld, die is gewijd aan Frans Post naar aanleiding van de ‘Haarlemse’ tekeningen-vondst. Daar is ook de grote door Blaeu uitgegeven wandkaart te zien van de koloniale tijd in Brazilië onder de titel ‘Brasila qua parte paret Belgis’, gebaseerd op het werk van Marcgraf en voor zien van (dieren)vignetten van Frans Post. Bij de expositie is een Engelstalige publicatie verschenen: ‘Frans Post Animals in Brazil’, 80 pagina’s, inclusief een catalogus van alle 34 tekeningen en verlucht met talrijke illustraties (8).

kaart1

Grote kaart door Georg Marcgraf in C.Barleaus, 1647, aanwezig op de Frans Post-tentoonstelling in het Rijksmuseum. De kaart van Nederlands-Brazilië (‘Nieuw Holland’) bevat negen bladen. De derde staat is uitgegeven door Clement de Jonghe in 1664 (o.a. aanwezig in Maritiem Museum Rotterdam). Eerder in 1646-1647 gepubliceerd door Joan Blaeu als wand- en atlaskaart. In de kaart  illustraties naar tekeningen van Frans Post. Op zee is afgebeeld de zeeslag tussen Nederlanders en Portugezen in 1640. Linksboven en rechtsonder op het vaste land zijn de expedities landinwaarts van respectievelijk Georg Marcgraf en Elias Herckmans. De kaart is vervaardigd in opdracht van graaf Johan Maurits. Hoogte 117 cm, breedt 2157,5 cm. (resp.132.2 x 173.3 cm.).

Over het verblijf van de Nederlanders in het noordoosten van Brazilië (bestaande uit provincies ofwel deelstaten deelstaat Pernambuco, Itamaricá, Paraiba en Rio Grande) is intussen veel gepubliceerd in zowel de Portugese, Engelse als Nederlandse taal. Uit de koloniale tijd of van kort daarna dateren de publicaties van De Laet, Piso, Marcgrave, Van Baerle, Nieuhof, Moreau, Zacharias Wagener, Hendrik Haecx, Duarte de Albuquerque Coelho, Calado [= Frei Manuel do Salvador], Rapahaël de Jesus en Brito Freyre. Ook scheepskapteins en toeristen die gedurende enige tijd in Braziliaans Holland verbleven hebben hun indrukken nagelaten, zoals Witte Cornelisz. de With, Nicolaas de Graeff, Jaques Joosten, Michiel Hemmersan, Cuthbert Pudsey, Lorenz Simon. Voor algemene informatie verwijs ik naar een boekuitgave van de Braziliaan José Antonina Gonsalves de Mello uit Recife, geschreven tussen 1934 en 1944 en voor het eerst in het Portugees gepubliceerd in 1947. Herzien uitgegeven in 1978. Het manuscript kwam terecht in de universiteitsbibliotheek van Leiden. Vertaald door drs. G.N.Visser is het opnieuw bewerkt door dr.B.N.Teensma verscheen in 2001 bij de Walburg Pers in Zutphen: ‘Nederlanders in Brazilië (1624-1654); de invloed van de Hollandse. bezetting op het leven en de cultuur in Noord-Brazilië’, intussen als herdruk verkrijgbaar. Voor literatuur over Frans Post wordt verwezen naar genoemde monografieën en een opgave op de site van RKD/Iconografisch bureau.

Vooromslag van standaardwerk: 'Nederlanders in Brazilië (1624-1654'door José Antonio Gonsalves de Mello

Vooromslag van standaardwerk: ‘Nederlanders in Brazilië 1624-1654’door José Antonio Gonsalves de Mello

Belangrijkste zee- en veldslagen tussen Nederlanders en Portugezen in Brazilië (1924-1954):  1624 verovering van Bahia; 1625 verovering van Bahia; 1630 beleg van Recife en Olinda; 1638 eerste slag bij Bahia; 1638: tweede slag bij Bahia; 1640 slag bij Pernambuco; 1645 slag bij Tabocas; 1648 eerste slag bij Guararapes; 1649 tweede slag bij Guararapes; 1652 slag van Recife / 1654 eind van Hollandse kolonisatie, in 1661 officieel bekrachtigd bij de vrede van Utrecht tussen Nederland en Portugal

gevelsteen

Gevelsteen in een huis aan de Rozenstraat in de Jordaan Amsterdam in herinnering an de belegering  in Bahia Todos os Sanctos in 1638

De zeer druk bezochte officiële opening van de dubbelexpositie Frans Post en Seghers (4) vond op 7 oktober plaats door de directeur van het Rijksmuseum Taco Dibbits en blijft toegankelijk tot en met 8 januari. 2017. Bij de opening waren ook talrijke personen uit Haarlem en omgeving aanwezig zoals Peter Cammaert en echtgenote uit Velsen, Margreeth Pop, Jaap Temminck, Jan Spoelder, Frans Willem Lantink, Tony Lindijer, Klaartje Pompe en echtgenoot, Jaap Temminck, Willem de Winter e.a. Uiteraard ook Lieuwe Zoodsma, directeur van het Noord-Hollands Archief en Alexander de Bruin, conservator van het beeldarchief.

Voorts is in een zaal van de Philipsvleugel een foto expositie te zien: Masters of Photography’: Martin Gerlach’.

Nota Bene Voor zover bekend is in ons land slechts één Frans Frans Poststraat, in 1956 vernoemd naar de Haarlemse landschapsschilder, namelijk in Enschede [met in het straatnamenboekje abusievelijk vermeld: geboren te Leiden in 1611]. Naar aanleiding van de straatnaamgeving in Bloemendaal van het Joan Mauritsplein en omliggende lanen in die wijk: de Brazilië-, Céara-, Mauricia-, Pernambuco-, Recife- Rio Grande- en Vrijburglaan publiceerde Peter de Natris een artikel: ‘Een Braziliaans avontuur in Overveen’, in: Ons Bloemendaal, 22e jaargang, nummer 1, voorjaar 1998, p. 22-25. De straten zijn bovendien afzonderlijk  beschreven in het boek van mej.A.M.G.. Nierhoff: Bloemendaal, lanen en wegen; hun naam en geschiedenis. 1963.

post2

Opening expositie in het Mauritshuis door prins Bernhard. Uit: De Tijd van 6 maart 1953

post4

Tekeningen van Frans Post in het Nederlands Scheepvaartmuseum. Bericht uit het Algemeen Handelsblad van 13 februari 1961.

post10

Tentoonstelling tin Rio de Janeiro. Uit: Nederlands Dagblad, 8 april 1968

post3

Bericht over expositie werk van Frans Post in de Kunsthalle van Bazel, De Telegraaf, 29 juni 1990

Noten

(1) A.van der Willigen wijdde in zijn boek ‘De kunstenaars van Haarlem/Les Artistes de Harlem’

pieter

Pieter Janszoon Post [broer van Frans Post] was behalve bouwmeester ook kunstschilder. Hij was het die graaf Johan Maurits heeft aanbevolen zijn jongere broer als kunstschilder mee naar Brazilië te nemen. Bovenstaand schilderij van Pieter Post  uit circa 1630-1633 toont het afscheid van Abraham en Lea en Lot en zijn vrouw.

(1870) bijna 5 pagina’s aan Jan Janszoon Post (vader, glasschilder van beroep) en diens twee artistieke zonen Pieter Post, de architect, en Frans Post, de kunstschilder. Het  schilderen zal hij hebben geleerd van zijn vader en oudere broer, vermoedelijk ook van Pieter de Molijn. Hij vermeldt de reis met Johan Maurits naar Brazilië en zijn terugkeer, maar vergiste zich ten aanzien van in 1643 en 1644 uitgevoerde ontwerpen voor kaden en straten, en stadsuitbreiding met broer Pieter Post, de bouwmeester. die naar mag worden aangenomen door zijn broer Peter Post, de bouwmeester . Frans Post was lid van de Gereformeerde kerk. Post is werkzaam geweest voor prins Frederik Hendrik voor wie hij een schilderij van ‘West-Indië'(Brazilië?) vervaardigde en daarvoor 800 gulden ontving.  In 1646 is Frans Post ingeschreven bij het gilde van Sint Lucas en in 1656 volgde zijn benoeming tot commissaris van dit kunstenaarsgezelschap. Daarvoor was hij in 1650, woonachtig in de Morinnetraat, vervolgens Smeetstraat. Te Zandvoort is hij getrouwd met Janneke Boogaerdt, uit welk huwelijk Jan (1655), Anthony (1656), Rachel (1663) zijn geboren. In 1680 is hij in de Grote Bavokerk begraven. De laatste tien jaar van zijn leven zijn geen schilderijen meer vervaardigd. Whitehead en Boezeman wijten dat aan een alcoholprobleem van Post. Van der Willigen schrijft niet over zijn schilderijen met Braziliaanse taferelen, maar bericht wèl dat in 1749 bij een veiling van kunstvoorwerpen van Sebastian Heemskerk te Amsterdam onder nummer 78 een groot schilderij is geveild met een afbeelding van het huis van prins Maurits dat voor 8 gulden en 10 stuivers is verkocht.

Ets van Frans Post, gegraveerd door Jonas Suyderhoef

Ets van Frans Post, gegraveerd door Jonas Suyderhoef naar Frans Hals

(2)Volgens Seymour Slive was het portret van Frans Post door Frans Hals afgelopen tijd in eigendom van David Corbett, uit Evanston, USA. Het bevindt zich tegenwoordig in het Worchester Art Museum. Geschilderd tussen 1650-1655. Ongesigneerd en ongedateerd. De compositie is via een ets van Jonas Suyderhoef bekend. Op een proefdruk in de Albertina te Albertina te Wenen staat in oud handschrift met de pen: ‘François Post, Peintre de prince Mauricii Gouverneur des Indes Occidentales’. Door deskundigen als Bode, Moes, Bode-Binder, Valentiner en Slive authentiek beschouwd. Niet echter door Trivas en Grimm die er een kopie in zien. Het portret is tentoongesteld geweest in London, Royal Academy (1873) en 1882; Den Haag ‘Tentoonstelling van oude portretten’ (1903); in Rijksmuseum Amsterdam (1906) en Davenport, Iowa, Municipal Art Gallery (1953-1954).

Vooromslag van boek over Albert Eckhout; een Hollandse kunstenaar in Brazilië, 2004

Vooromslag van boek over Albert Eckhout; een Hollandse kunstenaar in Brazilië, 2004

 (3) Aan de in Groningen geboren kunstschilder Albert E(e)ckhout is in 2004 een tentoonstelling gewijd in het Mauritshuis Den Haag. Tevens verscheen toen een boekwerk onder de titel: ‘Albert Eckhout, een Hollandse kunstenaar in Brazilië. Eckhout schilderde vooral de lokale bevolking, de diverse landschappen, flora en fauna. In 1654 schonk Johan Maurits een groep van 26 aan Eckhout toegeschreven schilderijen aan de Deense koning Frederik III, waarmee hij via bloedbanden was gelieerd. Tevens gaf hij enkele Braziliaanse souvenirs, zoals wapens. Als tegenprestatie ontving hij vanuit Kopenhagen een span van zeven paarden. De schilderijen zijn uiteindelijk terecht gekomen in het Nationaal Museum van Denemarken. Tekeningen van Eckhout die als voorstudie hebben gediend zijn door Johan Maurits geschonken aan de bevriende Friedrich Wilhelm, keurvorst van Brandenburg en zijn in Berlijn gebleven. Van laatstgenoemde vorst ontving hij het landgoed Freudenburg evenals adellijke privileges, zoals het stadhouderschap van het hertogdom Kleef. Carsten U.Larsen, directeur van van het Nationalmuseet in Kopenhagen, schrijft in genoemd boek: ‘Eckhouts tekeningen en schilderijen van de Braziliaanse mensen, planten en dieren getuigen van een uitstekend observatievermogen, waardoor ze tot op de dag van vandaag een unieke bron van informatie over het zeventiende-eeuwse Brazilië vormen. Naar de schilderijen van Eckhout zijn wandtapijten vervaardigd, tegenwoordig verspreid over meerdere landen, zoals Duitsland  en Brazilië.

 

Indiaanse Tapuya-vrouw die een afgehakte hand vasthoudt en op haar rug een mand draagt met een afgehakte voet. Schilderij van Albert Eckhout uit 1641.

Indiaanse Tapuya-vrouw die een afgehakte hand vasthoudt en op haar rug een mand draagt met een afgehakte voet. Schilderij van Albert Eckhout uit 1641. In: Nationalmuseet Kopenhagen. Naar Eckhart ook afgebeeld in het ‘Thierbuch’ van Zacharias Wagener (1614-1668)  (in museum Dresden), bij deze Duitser die als schrijver en wetenschapper in dienst was van Johan Maurits, beschreven als ‘Tapuia-vrouw met mondvoorraad. Hij schrijft: ‘De Tapuya-vrouwen zijn dik en stevig gebouwd en hebben zwart har. Net als de mannen lopen zij helemaal naakt rond, maar zijn zediger en bedekken hun voor- en achterzijde op een speciale manier met een groene gordel. De Tapuya’s blijven nooit lang op dezelfde plaats; zij zwerven kriskras door de streek op zoek naar allerlei vreemde wortels, grote slangen en vele wilde vogels om hun rammelende magen te vullen. Wanneer een van hen overlijdt, hetzij een man of een vrouw, wordt het lichaam niet begraven, maar in kleine stukjes verdeeld, die zij half rauw of half gebraden opeten. Zij menen dat hun vriend beter in hun lichaam kan worden bewaard dan in het donkere hart van de aarde. De resterende botten worden in het vuur zacht gemaakt en dan tot voeder gemalen, met ander voedsel vermengd en beetje bij beetje geconsumeerd. Echt gruwelijk is dat wanneer een kind dood geboren wordt, de moeder het onmiddellijk in stukken hakt en zoveel van opeet als zij kan, met als voorwendsel dat het haar kind was, uit haar baarmoeder, en dat het daarom maar het veiligst is als het naar dezelfde plaats terugkeert’

(4)Al in 1623 had vlootvoogd Piet Hein San Salvador (het huidige Bahia), destijds hoofdstad van Brazilië, veroverd, in de periode dat hij bij  Matanzas (Cuba)  de Spaanse ‘zilvervloot’ had verslagen.

Afbeelding van de Hollandse vloot onder leiding van Piet Hein in de baai van Salvador (Bahia)

Afbeelding van de Hollandse vloot onder leiding van admiraal Piet Hein in de baai van Salvador (Bahia)

schip1

Links een schip uit de Portugese armada; rechrs WIC-boten

postprenthollandsesoldateninpermanbuco

Fantasieafbeelding van Hollandse soldaten na de verovering van Pernambuco

postveldslag

Tafereel van tweede veldslag van Guararapes  in 1649 waarbij de Portugezen de Hollanders versloegen. Vijf jaar later zijn de Nederlanders definitief verdreven. Schilderij van Victor Meirelles (1879)

paneel

Detail van een paneel door Francesco Brennand, 1961), in de Rua dos Flores, Recife, voorstellende een veldslag tussen Nederlanders en Portugezen.

 

resten

Opgegraven resten van het stoffelijk overschot van een Hollandse soldaat omgekomen bij de slag van Guararapeses, in fort De Bruin ofwel Forte do Brum

 

Nadat in 1624 de Portugezen de stad heroverden kwamen de admiraals Piet Hein en Witte de With naar de plaats om deze wederom aan te vallen, maar feitelijk beperkten zij zich tot de inbeslagname van een groot aantal schepen met Braziliaanse produkten. In 1630 arriveerden 67 schepen en 1170 stukken geschut van de WIC op de rede van Recife en is de plaats met omgeving zoals Olinda, toenmalige hoofdstad van Pernambuco, op de Portugezen veroverd, maar in de daarop volgende jaren ging dat gebied weer verloren. Reden voor de WIC om graaf Johan Maurits, die zich als geslaagd commandant een reputatie had verworven,  naar Noordoost-Brazilië te sturen om met de Portugezen af te rekenen. Hij stichtte Mauritsstad, bouwde paleizen en ten voordele van de bevolking realiseerde de graaf een verbetering van de infrastructuur met wegen, bruggen en afwateringskanalen. Ter verdediging zijn enige tientallen forten aan de kust gebouwd. Johan Maurits voerde in de kolonie godsdienstvrijheid in, reden voor veel Joden, uit Portugal verdreven, om zich vanuit Amsterdam in Pernambuco te vestigen. Problemen had Johan Maurits vanwege een gebrek aan arbeidskrachten om de suikerproductie weer op gang te brengen. De indianen verleenden weliswaar voor de Hollanders hand- en spandiensten maar werkten niet op de plantages. De gouverneur voer tussentijds op verzoek van de WIC met een troepenmacht naar de Afrikaanse Goudkunst waar hij zonder veel moeite op 29 augustus 1637 het fort bij Elmina innam en de Portugezen versloeg. Van hen werd de slavenhandel overgenomen. In de jaren tot 1644 zijn jaarlijks tussen de 1500 en 3000 Afrikaanse slaven naar de kolonie overgebracht. Na zijn ontslag en het vertrek van Johan Maurits brak in 1645 een opstand uit en kregen de Nederlanders niet slechts te maken met de (katholieke) Portugezen maar ook met slavenopstanden. In 1654, toen de Republiek verwikkeld was in de Eerste Engels-Nederlandse oorlog, zijn de Hollanders definitief verdreven door de Portugezen. Op 6 augustus 1661 is de Vrede van Den Haag getekend, waarbij de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden de kolonie Nederlands-Brazilië officieel afstond aan Portugal, en Portugal Ceylon aan de Nederlanders, die daar feitelijk al sinds 1658 heer en meester waren.

(5) Het betreft de volgende Nederlandse forten/plaatsen: – Mauritsstad (Recife): Fort Ernestus, Fort Altena, Fort De Bruyn, Fort Waerdenburgh, Fort Driehoek; – Frederikstad; – Boavista: Forte Cinco Pontas, Fort Vijfhoek, Fort Frederik Hendrik: – Fort Ghijsselingh; – Itamaracá eiland; Tamaraca: Fort Oranje; – Schoppestad; Nossa Senhora da Conceicao (Villa Vetha); – Fortaleza: Fort Schoonenburg; Fort Siara; – Fort Waerdenburgh; – Fort Ceulen / Reis Magos; – Sao Salvador da Bahia; Fort Nassau.Fortenbouwers (ingenieurs) waren o.a. ‘fabrickmeester’ Soecke de Groot, ‘opperfabriq’ Michiel Pietersz en de in hoog aanzien staande Portugees Cgristovao Alvares, die ook was belast met  de het toezicht op de bouw van de Johan Mauritsbrug naar Recife.

Archeoloog Hefting voor fort De Bruijn bij Recife

Archeoloog Oscar Hefting voor het gerestaureerde Hollandse fort De Bruijn (forto do Brum) bij Recife

postfortkeulen

Afbeelding van het door de Hollanders in 1633 op de Portugezen veroverde fort Dos Reis Magos, herbouwd en fort ofwel kasteel Keulen genoemd nabij Natal

gillis

De Vlaamse schilder Gillis Peeters (1612-1653) verbleef in 1637 en later nogmaals in koloniaal Brazilië. Van hem zijn 4 schilderijen met Braziliaanse taferelen bekend naast een aantal tekeningen. Bovenstaand doek uit 1637 toont Hollandse schepen nabij het Forte dos Reis Magos, door de Hollanders ‘Keulen’ genoemd bij Natal.

hollandse

Hollandse kanonnen bij het forte de Cinco Pontas

 

 

natal

Het forte dos Reisos Magos [‘Keulen’] bij Natal in de huidige staat

nederlanders

Landing bij kasteel/fort ‘Dos Reisos Magos’/ ‘Keulen’ aan de Braziliaanse kunst, Rio Grande. Anonieme kaart uit 1665  (in: Mapping Brazil, Museum Flehite Amersfoort)

oranje

Luchtfoto van het gerestaureerde fort Oranje op het eiland Itamaracá, in 1631 gebouwd onder leiding van ingenieur Pieter van Bueren.  In maart 2003 bezocht door koningin Beatrix als afsluiting van haar bezoek aan Brazilië, waarbij zij onder meer een tentoonstelling gewijd aan Frans Post en Nederlands koloniaal Brazilië in het Instituur Ricardo Brennand opende.

lourdes

Archeologe en onderzoekster Maria de Lourdes Cordeira toont een Hollandse kanonskogel uit de 17e eeuw, met andere vondsten opgegraven bij fort Frederik Hendrik/forte Cinco Pontas (Kiezan Kaal, 2014)

(6) Professor Herman de la Fontaine Verwey, schrijft in zijn essay over dr. Joan Blaeu (in: Uit de wereld van het boek, deel III, 1979, pagina169): ‘De tweede landbeschrijving bij Joan Blaeu verschenen, was het grote boek over Brazilië. In 1645 begon Blaeu’s vriend Barlaeus met het te boek stellen van de geschiedenis van de Nederlandse vestiging in Brazlië aan de hand van gegevens, verstrekt door Johan Maurits de Braziliaan, die daar van 1636 tot 1644 gouverneur geweest was. In december 1647 verscheen dit foliowerk onder de titel: “Rerum per octennium in Brasilia wt alibi nuper gestorum sub praefectura comitis Joannis Mauritii”, met 55 kaarten en platen naar tekeningen van Frans Post. Eveneens op last van Johan Maurits had Joan Blaeu in 1646 een grote kaart van negen bladen gedrukt volgens de opmetingen van Georg Marcgraf, “Brasilia qua parte paret Belgis”.’

(7)Het standaardwerk ten aanzien van Post is overigens sinds 2007 de nieuwe Engelstalige ‘Catalogue Raisonné’, samengesteld door Pedro Corrêa do Lago en Bia Corrêa do Lago, met een oeuvre bestaande uit 155 van Post bekende schilderijen, 57 tekeningen en 35 drukken. Alexander de Bruin maakte mij er op attent dat deze kunsthistorici aanwezig zullen zijn op het Post-symposium: ‘Dieren in Brazilië’ 22 november in het Rijksmuseum. ‘Sterker nog in het moderatorpanel. Vanwege de ontdekking en publicatie gaan zij een nieuwe editie verzorgen van de catalogus.’

Schilderij van Segers van een panoramisch berglandschap

Schilderij van Segers van een panoramisch berglandschap (Rijksmuseum)

(8)Tegelijkertijd is in de Philipsvleugel van het Rijksmuseum voor het eerst een volledig overzicht te zien van één van de meest mysterieuze kunstenaars uit de Gouden Eeuw Hercules Seg(h)ers . Geboren in 1589 of 1590 in Haarlem, uit ouders die afkomstig waren van Gent. Van 1614 tot 1619 toen hij naar Amsterdam verhuisde was Segers lid van het Haarlemse Lucasgilde. In 1638 is hij in Den Haag overleden. Segers vervaardigde wonderbaarlijke op fantasie berustende berglandschappen en vergezichten, ondanks het feit dat hij voor zover bekend zelf nooit verder is gekomen dan Brussel. Segers ontwikkelde als etser allerlei geheimzinnige technieken. In zijn etsen experimenteerde hij met kleuren, door zowel gekleurd papier als gekeurde inkt te gebruiken of door met een penseel kleur op de plaat aan te brengen. Door deze experimenten – ook op linnen en katoen! – zijn er maar weinig dezelfde afdrukken van zijn etsen en zijn de afbeeldingen minder helder vergeleken met gewone kopergravures. Een tijdgenoot beschreef zijn etsen als ‘gedrukte schilderijen’ en wordt hij gezien als een voorloper van de moderne grafiek, omdat pas in de vorige eeuw prentmakers weer zo vrijuit gingen experimenteren. Het is bekend dat Rembrandt van Rijn een groot bewonderaar was van zijn werk. Op de expositie in Amsterdam zijn in totaal 128 werken, merendeels experimentele etsen te zien. (Hans Krol)

Rivierdal met huizen door Hercules Seghers. Professor H.Schulte Nordholte ontdekte dat de huizen zijn gebaseerd op de stadshuisjes in de Jordaan nabij de Noorderkerk. Hercules Seghers oonde na 1619 aan de Lindengracht, en vanuit zijn raam kon hij de afgebeelde woningen zien (Museum Boymans-van Beuningen, Totterdam)

Rivierdal met huizen door Hercules Seghers. Professor H.Schulte Nordholt ontdekte dat de huizen zijn gebaseerd op de stadshuisjes in de Jordaan nabij de Noorderkerk. Hercules Seghers woonde na 1619 aan de Lindengracht, en vanuit zijn raam kon hij de afgebeelde woningen zien (Museum Boymans-van Beuningen, Rotterdam)

(9) In ‘Opstellen over de Koninklijke Bibliotheek en andere studies’ (Hilversum, Verloren, 1986) schrijft conservator boekbanden van de KB dr.Jan Storm van Leeuwen over een bijzonder fraaie boekband met  ingekleurde illustraties, aanwezig in de Koninklijke Bibliotheek van Denemarken in Kopenhagen over twee bij elkaar horende boekdelen, ‘Guilielmus de Piso’s “De medicna Brasiliensi libri quator” en Georgius Marcgravius “Historiae rerum naturalium Brasiliae libri octo” (Lugd. Batav. et Amstelodami, 1648). Waarschijnlijk is het boek door Johan Maurits van Nassau (Maurits de Braziliaan) in 1654 geschonken aan koning Frederik III van Denemarken, tegelijk met de etnografische schilderijen, portretten en stillevens van Albert Eckhout, waarmee het zo nauw verbonden is. Eckhout, Willem Piso en Georg Marcgraf vergezelden de prins immers bij zijn verblijf in Brazilië (1637-1644) en brachten van hun bevindingen verslag uit in schilderijen en twee boekdelen, welke laatste vele prenten naar Eckhout bevatten. De veronderstelling dringt zich op dat de band in 1654 is gemaakt in opdracht van Maurits de Braziliaan, in Den Haag waar hij toen verbleef’. Zie ook: ‘Maurits de Braziliaan’, tentoonstelling Mauritshuis, ‘s-Gravenhage, 1953, p. 20-23, 66-67.

RUIM 250 ILLUSTRATIES:

1. KOLONIALE GESCHIEDENIS VAN NEDERLAND IN NOORD-OOST BRAZILIE (NIEUW HOLLAND)

aanval.png

Aanval op Salvador onder leiding van vlootvoogd Piet Hein; geschilderd door de Vlaming Andries van Eestvelt, 1624 (National Maritime Museum, Geenwich)

anonieme

Anonieme gravure van de soldaten die onder leiding van Piet Hein een Portugees bolwerk in Salvador Bahia veroveren.

 

salvador

Geschilderd tafereel van de (tijdelijke) herovering van Salvador door de Spanjaarden en Portugezen in 1635

 

 

 

patent

Patent van de benoeming door de 19 directeuren van de WIC van graaf Johan Maurits tot ‘gouverneur, capiteyn- en Admiraal-Generaal’ van Nederlands  Brazilië, 8 augustus 1836 De aanstelling was voor de diuur van minstens vijf jaar – het werden uiteindelijk 7 jaren – en hem werd een riant salaris in het vooruitzicht gesteld, dat wil zeggen een vast salaris van 1500 gulden per jaar + emolumenten + 2% van de buit die kon oplopen tot 50.000 gulden op jaarbasis.  (Den Haag, Koninklijk Huisarchief)

Johann Maurits kwam 23 januari 1637 aan in Recife en vertrok naar Nederland op 11 november 1644. Tussendoor reisde hij in 1637 naar Elmina aan de Afrikaanse westkust om aldaar te Portugezen te verdrijven.

Afbeelding van het schip genaamd Zutphen waarmee graaf Johan Maurits naar Brailië voer

Gravure van het WIC-schip genaamd Zutphen waarmee graaf Johan Maurits naar Brazilië voer en in januari 1637 aan land ging.  Detail uit een prent in Casparus Barlaeus’Brasilia uit 1647. De terugkeer naar Nederland van Johan Maurits, naar wordt aangenomen met o.a. de kunstschilders Eckhout en Post, ving aan op 22 mei 1644 op het schip Amsterdam

karveel

Portugese karvelen die in de 17e eeuw menigmaal strijd voerden met de Hollandse fluitschepen

wapen

Wapen van Nieuw Holland in de Braziliaanse kolonie

 

herovering

(Tijdelijke) herovering van Bahia door de Portugees-Spaanse vloot op de Hollanders, 1631, in kaart gebracht door de Portugese cartograaf Joao Teixeira Albernaz

 

kaart2

Kaart van een deel van Pernambuco met de oude hoofdplaats Olinda, door Claes Janszoon Visscher naar Hessel Gerritsz.

 

 

 

verovering

Verovering van de Portugese vesting Provaçon bij Porta Calvo in februari/maart 1637 door de Hollanders onder aanvoering van veldheer Johan Maurits

maurits

De tijdelijke residentie van gouverneur-generaal Johan Maurits  in Recife omstreek 1641 met het door Marcgraf ontworpen sterrenobservatorium  Aquarel uit: Zacharias Wagener’s: Thierbuch (Dresden Kupferstichkabinett)

dussen

Portret door Tako Hajo Jelgersma (1715-1795) van Adriaan van der Dussen (overleden in 1642), koloniaal bestuurder, bewindvoerder WIC, kamer Rotterdam. Reisde in 1636 in opdracht van de Heren XIX naar Brazilië om de toestand ter plaatse in ogenschouw te nemen. Keerde terug in de winter 1639/1640 en bracht een rapport uit over de stand van zaken die hij had aangetroffen. (Rijksmuseum)

 

india

Hulptroepen van Braziliaanse indianen en mestiezen in Nederlandse dienst met de Nederlandse vlag  (detail uit wandkaart van Nederlands Brazilië door Georg Marcgraf (Amsterdam, Huich Allart, 1659, UBL)

goud.jpg

Braziliaans goud van de WIC. Op de voorzijde XII = waarde van 12 carolus gulden)

 

Kaart met plattegrond van de Nederlandse kolonie in Brazilië, 1643

Kaart met plattegrond van de Nederlandse kolonie in Brazilië, 1643 (Uit: Whitehead en Boeseman, 1989)

aanval

Aanval van de Hollanders voor Recife / Olinda (Gregorio Leti, 1890)

 

Ets van de Hollandse vloot voor de kust van Recife

Ets van de Hollandse vloot voor de kust van Recife (uit boek Barlaeus,  BN. Rio de Janeiro)

arctewski

Anonieme gravure met de beeltenis van luitenant-generaal Arctichewski, een Poolse edelman  die als luitenant-generaal direct onder gouverneur Johan Maurits een groot aandeel had bij de veroveringen in Brazilië .Artichewski schreef diverse missives aan de Heren XIX waarin hij aangaf nieuwe veroveringen te willen, zelfs een aanval op Peru, het rijke goudland. De Compagnie moest volgens hem meer nieuwe troepen zenden en meer krijgsmateriaal en geld. Bovendien moet in Brazilië alles veel beter geordend worden. In het begin was het een chaos. Artichewksi was het volledig eens met gouverneur-generaal Johan Maurits: zij wilden vrijhandel en kolonisatie.

Na de inname van toenmalige hoofdstad van Portugees Pernambuco: Olinda schreef een dichter: ‘Olina maekt ons herten vro – De Hoof-stad van Pernambuco – Verovert met kleyn schaden – De Batavieren vechten soo – Alleen door Gods ghenaden’ .Men zong deze woorden in het vaderland op de wijze van ‘Te Mey als al de voghelen singen’. 

 

verovering

‘Verovering van San Salvador’ door de Hollanders. Litjo van J.F.C.Reckleben, 1850

 

postfortorange

Het herstelde fort Orange uit de Hollandse tijd

 

struis

Struisvogeljacht door Braziliaanse indianen. Door Georg Marcgraf afgebeeld op het titelblad van de wandkaart van Nederlands Brazilië. Amsterdam, Huich Allart, 1659 (UBL)

 

postblaeu

Brazilië, dat wil zeggen Pernambuco en Tamarita,  op een kaart in het boekwerk van C.Barlaeus, 1647.

kaart

Pernambuco en Tamarita, naar Frans Post (?), door Georg Marcgraf en Cornelis Goliath (landmeters en kaartmakers), (her)uitgegeven door Joan Blaeu Sr. in 1662

 

prent

Prent van een suikermolen in Pernambuco, uitgegeven door Claes Janszoon Visscer in 1630 (UBL)

reis

Reistafereel in Pernambuco. Detail uit een prent in Casparus Barlaeus’ Brasilia, 1647 (Universiteitsbibliotheek Leiden)

 

kaart

Kaart van Portugees Brazilië met zijn bestuurlijke indeling. Kopergravure door Jacob van Meurs, uit een boek van Joan Nieuhof over Brazilië uitgegeven door Joan Blaeu Junior,  1680 . (Universiteitsbibliotheek Leiden).  Op 21 september 1821 werd Brazilië onafhankelijk. Het land bleef een keizerrijk met een Portugese vorst tot 1889 toen de Republiek werd uitgeroepen, één jaar na de afschaffing van slavernij

oranje

Fort Oranje op het eilandje Itamaraca is in 1631 door de Nederlanders gebouwd. Hier ook zijn de Hollanders in 1654 definitief verslagen door de Portugezen.

 

2. ALBERT ECKHOUT

Albert Eckhout is tussen circa 1608 en 1612 in de stad Groningen. Hij verbleef aks hofschilder in get gevolg van graaf Johan Maurits van 1641 tot 1643/1644 in Pernambuco. Op 1 april 1643 komt hij met Frans Post voor op een lijst van genodigden in Recife. In oktober 1644 leende hij 3000 gulden van de Deense West-Indische Compagnie en op 15 maart 1645 staat in een archiefstuk vermeld dat hij in Groningen woont. Vanaf 1646 tot 1653 woonde hij in Amersfoort, waar hij vermoedelijk in landgoed Randenbroek werkte aan zijn grote Braziliaanse schilderijen die Johan Maurits in 1654 aan de Deense koning Frederik III zou schenken.  Dankzij Johan Maurits verblijft hij van 1653 tot 1663 aan het hof van de keurvorst in Dresden Johan Georg II. Juni 1664 liet hij zich inschrijven als stadsburger van Groningen, in welke plaats hij is begraven op het Martinikerkhof.

Voor het oeuvre van Albert Eckhout is van groot belang geweest – vergelijkbaar met de recente vondst van 34 tekeningen van Frans Post in Haarlem – de ontdekking van Peter Whitehead in maart 1997 van de verloren gewaande delen van de Libri Picturati in de Biblioteka Jagiellonska in Krakau, Polen. In deze bundels bevindt zich een niet onaanzienlijk aantal tekeningen en olieverfschetsen met Braziliaanse motieven die aan Eckhout kunnen worden toegeschreven De boeken, geschonken door Johan Maurits aan de vorst van Brandenburg. De bundels bevonden zich oorspronkelijk in het Kupferstichkabinett te Berlijn, waar slechts een klein aantal figuurtekeningen is achtergebleven. Anoniem, maar de overeenkomsten van de olieverfstudies met schilderijen van Eckhout in Kopenhagen zijn evident. Sommige aquarellen worden aan Georg Marcgraf toegeschreven. Zie bijlage 3 van het boek: ‘Albert Eckhout; een Hollandse kunstenaar in Brazilië’, 2004. Het betreft de volgende banden: 1) Theatrum Rerum Naturalium Brasiliae [= 4 banden met ruim 400 olieverfstudies en enkele tekeningen, 2) Handboeken / Libri Principes [twee banden]

magazijn.jpg

Magazijn van de Jagiellonen bibliotheek in Krakau waar Whitehead in 1997 zijn opzienbare vondst deed van de uit Berlijn verdwenen Picturati-libri met Braziliaanse taferelen

 

 

eckhout

Braziliaans tafereel: Aldea. Toegeschreven aan Albert Eckhout. In: Theatrum Rerum Naturalium Brasiliae, deel 4 (Biblioteka Jagiellonska, Krakau)

bra

Afrikaanse vrouw en kind in Brazilië; door Albert Eckhout (Nationaal Museum Kopenhagen)

eckhout2

Stilleven met vruchten. Toegeschreven aan Albert Eckhout. In album Theatrum Rerum Naturalium Brasiliae, deel 4 (Biblioteka Jagiellonska, Krakau, Polen)

eeckhout

Albert Eckhout: zwarte man met spere, 1641 (Nationalmuseet Kopenhagen)+ Nederlandse postzegel

 

mulat

Albert Eckhout: mulat met geweer en degen, circa 1641 (Nationalmuseet Kopenhagen)

mulat1

Donkere man met geweer in 2005  door mij gefotografeerd nabij Olinda

 

afrikaanse

Eckhout: Afrikaanse man in Brazilië met speren (Nationalmuseet Kopenhagen)

 

dansende

Dsansende Tapya indianeen door Albert Eckhout. (Nationalmuseet Kopenhagen). Het stamhoofd van deze indianenstam, die een goede relatie had onderhouden met de gouverneur, schonk aan Johan Maurits bij zijn terugkeer naar Holland in  1644 drie van zijn zonen. Die zouden in Maurits’ huis werkzaamheden verrichten en bij speciale gelegenheden hun danskunsten hebben vertoond.

 

 

dansende2

Foto’s van o.a.de capoeira dansende Brazilianen die ik in 2005 maakte aan de kust voorbij Recife. Capoeira is een combinatie van bewegingen, cultuur, expressie, schijnvechtsport, dans, acrobatiek, muziek, zang, vrijheidsdrang en levensfilosofie. Het is ontstaan uit de Afro-Braziliaanse slavencultuur (Angola). De slaven leerden zich te verdedigen tegen de slavernij door hun eigen lichaam als wapen te gebruiken en te camoufleren als een dans of spel.

 

 

iguana

Iguana (Marcgrave, maar toegeschreven aan Albert Eckhout)

 

 

 

 

eckhout5

De Albert Eckhout-zaal in het Nationaal Museum van Denemarken in Kopenhagen

 

 

scan 2001omgezet RGB 09-2007

In Parijs vervaardigde gobelins naar ‘Les Indes’, schilderijen van Albert Eckhout (Rijksmuseum)

 

twee

Albert Eckhout specialiseerde zich in het schilderen van mensen, maar heeft ook vruchten en dieren, vooral vogels, afgebeeld. Bovenstaand Twee Braziliaanse schilpadden toegeschreven aan Eckhout. Olieverf op papier op paneel.(Mauritshuis). De toeschrijving is nochtans twijfelachtig gebleken nadat later onderzoek uitwees dat dit papier pas in de 19e eeuw is gefabriceerd.

hof

17e eeuwse plafondschildering met 80 afbeeldingen van Braziliaanse vogels gebaseerd op tekeningen van Albert Eckhout., Die was van 1653 tot 1666 in dienst van aan het hof van Saksen. Jachtslot Hofnössnitz in Radebeul nabij Dresden. (Peter Korver)

korver

Alle 80 vogels van Albert Eckhout bij elkaar (Peter Korver)

 

een

Eén van de 80 schilderingen door Albert Eckhout van Braziliaanse vogels: de macoara, in slot Hofnössnitz, Radebeul Peter Korver)

 

3. GRAAF JOHAN MAURITS

schenkenschans

Voor zijn vertrek naar Brazilië had graaf Johan Maurits zich als veldheer onderscheiden.Als kapitein van de Staatse troepen heroverde hij op de Spaanse troepen het schier oninneembaar geachte fort Schenkenschans bij Millingen aan de Tijn. Bovenstaand een schildering door Gerrit van Santen van het beleg van Schenkenschans.(afkomstig uit slot Buren, tegenwoordig in het Rijksmuseum).

 

baen

Geschilderd portret van Johan Maurits van Siegen-Nassau door de in Haarlem geboren kunstenaar Jan de Baen (1633-1702). Hij draagt aan een lint de Orde van de Witte Olifant, in 1649 ontvangen van de Deense koning, en verder het kruis van de Johannieterorde. van de Op de achtergrond is de deels nog door Jacob van Campen ontworpen terrastuin in Kleef zichtbaar met het overigens niet meer bestaande amfitheater.  Van dit representatieve portret bestaan meerderde exemplaren. Van de graaf, latere prins, zijn behalve borstbeelden talrijke schilderijen, tekeningen gravures als portret vervaardigd. (Collectie Mauritshuis, ook aanwezig in Städt Museum Kleve)

wic

Een vloot (armada) WIC-schepen vertrok 25 oktober 1636 vanuit Den Helder / Texel naar Noordoost Brazilië om daar de Portugezen te verdrijven . Rechts het hoofdschip met als gouverneur-generaal benoemde graaf Johan Maurits aan boord (Van Baerle, 1647 naar Frans Post 1645)

post5

Frans Post: op de heenreis van graaf Johan Maurits naar Brazilië, 1 januari 1637 voor Lena de Majo, met de schepen ”t Huys van Nassau’ en ‘Adam en Eva’ De aankomst vas 23 januari 1637.Uit een schetsboek van Frans Post in het Nederlands Scheepvaartmuseum Amsterdam

 

 

 

Elmina.png

Op 29 augustus  1637, intussen gouverneur-generaal van ‘Nieuw Holland’,  veroverde veldheer Johan Maurits met een legertje Hollanders tussendoor het fort Elmina aan de Goudkust (Ghana)  op de Portugezen, centrum van de Afrikaanse slavenhandel

plaat.jpg

Plaat van de slavernij in Brazilië met Afrikaanse werknemers op een suikerrietplantage

slavernij

Slaven op een plantage van suikerriet en slaven aan het werk in een suikermolen, ditmaal in Suriname. Boven uit; J.D.Herlein, Beschryvinge van de volksplantage Zuriname, 1718 en onder uit: Ph.Fermin, Nieuwe algemeene beschryving van Suriname, dl.II. (Harlingen, 1770).

schat

Elf jaar ouder dan die het standaardwerk over Brazilië dat Caspar Barlaeus uitgaf bij Johan Blaeu verscheen van Johan van Beverwijck in 1636 bij Mathias Havius, ‘Schat der Gesontheit’ met bij een prentje over de suikerproductie door slaven van J. Hessels ofwel Hessel Gerritsz. en gedicht van Jacob Cats

suiker3

Slaven op een Braziliaanse suikerplantage

suiker2

Gravure uit 1624. Beeld van het rijke Brazilië met de provincie Pernambuco. Links de suikermolen en de bereiding van rietsuiker.

suiker1

Suikerriet productie in Pernambuco. Slaven brengen het gekapte suikerriet naar de molen.

suiker

Prent van ‘suikerrietwerken’ in Brazilië

 

 

 

 

 

 

 

 

 

positieve

De positieve aspecten van de Hollandse kolonisatie onder Maurits van Nassau in het Portugees samengevat

 

 

 

 

Gravure van Johan Maurits door Theodor Matham

Gravure van Johan Maurits  graaf van Nassau-Siegen, bijgenaamd de Braziliaan,  door Theodor Matham naar Frans Post (prent uit boek C.Barlaeus,  (BN Rio de Janeiro)

matham

Gravure van Johan Maurits in volle uitrusting als veldheer na zijn terugkeer uit Brazilië verbeeld door Theodor Matham, circa 1645/47.

moritz

Johan Maurits van Nassau-Siegen; portret door J.M.van Mierevelt, 1636

 

gravure

Gravure van veldheer Johan Maurits die de Portugezen verdrijft van fort Provaçon bij Porto Calvo door Jacob van Meurs, 1671 (Koninklijke Bibliotheek)

 

 

 

Kopie van borstbeeld van Johan Maurits in de hal van het Mauritshuis Den Haag. Het origineel, vervaardigd door Bartholomeus Eggers staat in de graftombe van de prins in Siegen.

Kopie van borstbeeld van Johan Maurits in de hal van het Mauritshuis Den Haag. Het origineel, vervaardigd door Bartholomeus Eggers staat in de graftombe van de prins in Siegen.

handtekening

Handtekening van Johan Maurits, 27 augustus 1640 Mauritsstad, in Album amicorum Johann Philip Mulheiser (Koninklijke Bibliotheek)

wapen

Heraldisch wapen van Mauritio Nassau Siegen in Brazilië (Eduardo Mendes)

 

 

Zicht op paleis Vrijburg, gebouwd in opdracht van Johan Maurits in Refcife (Van Baerle, naar Frans Post)

Zicht op paleis Vrijburg (Friburgum), gebouwd in opdracht van Johan Maurits in Recife (in: Van Baerle, naar Frans Post)

vrijburg

Vrijburg. Gravure uit Barlaeus, Rerum… Amsterdam, 1647.

Uit een document bewaard in het Nationaal Archief, gepubliceerd in ‘De Navorscher’ van 1898, p.557-561, staat vermeld dat op 1 april 1643 46 door Johan Maurits uitgenodigde personen aanzaten aan een maaltijd in het gereed gekomen paleis Vrijburg. Negentien  van hen werden vergezeld van knechten, in het document met ‘jongens’ aangeduid. Onder de aanwezigen bevonden zich Frans Plante, arts dr. Willem Piso, drie niet geïdentificeerde edellieden, de schilders Albert Eckhout en Frans Post (allebei met ‘jongens’), cartograaf Georg Marcgraf (eveneens met ‘jongen’), raadsheer André Phitz/Feltz, Pieter Persijn die na het overlijden van Roelof Baro commandant der Tauia-indianen zou worden, de wachtcommandant, de secretaris van Johan Maurits en andere dienaren van lagere rang: de hofmeester, de voorzanger, de thesaurier, twee klerken en twee kleermakers.

paleis

Voormalig paleis Vrijburg in knipkunst (Rijksmuseum)

plaquette

Plaquette in herinnering aan paleis Vrijburg aangebracht bij het plaeis van Justie in Recife, vm. Mauritsstad.

 

 

parkaanleg

Ontwerp Parkaanleg bij paleis Vrijburg in Mauritsstad (Recife) door Georg Marcgraf, in boek Barlaeus, 1647 (Biblioteca Nacional Rio de Janeirio)

huis

Huis gebouwd voor graaf Johan Maurits in Olinda, waar hij echter niet meer heeft gewoond vanwege zijn terugkeer in 1644 naar Holland.

 

 

schild

Schild met zijn heraldisch wapen afkomstig van Johan Maurits, aan hem geschonken door Amalia van Solms, echtgenote van prins Frederik Hendrik. Door Johan Maurits met schilderijen van Albert Eckhout gegeven aan de Deense koning  en tegenwoordig aanwezig in het Nationaal Museum te Kopenhagen.

 

 

Wapen van graaf Johan Maurits (uit boek Van Baerle)

Wapen van graaf Mauritsstad (uit boek Caspar van Baerle)

Gravure van het Mauritshuis, de Hollandse woning van Johan Maurits, in Den Haag, tegenwoordig museum

Gravure van het Mauritshuis, de Hollandse woning van Johan Maurits, in Den Haag, tegenwoordig museum. Ontworpen en gebouwd tussen 1633 en 1644 door Jacob van Campen in samenwerking met Pieter Post. Na terugkeer van Johan Maurits in 1644 moet het Mauritshuis met meegenomen etnografica uit Afrika en Brazilië en schilderingen van Eckhout en Post een waar museum zijn geweest, waar ook meegebrachte tropische planten opgezette apen waren te zien.   Zoals aangeduid in een brief van de Leidse hoogleraar Adolph Vorstius aan Constantijn Huijgens uit 20 december 1644 (aanwezig in UB-Leiden en opgenomen in de monografie die is gewijd aan Albert Eckhout,  2004). Citaat: ‘(…) mijn verbazing over de rijkdom van de West en over al wat de hemel, de zeeën en het land daar voortbrengen aan schitterends of monsterachtigs en dat door de graaf van Nassau met grote zorgvuldigheid hierheen is overgebracht (…)’.  In zijn verdere leven heeft de graaf veel weggegeven aan o.a. de Franse en Deense koning en aan Duitse keurvorsten en heeft hij een en ander meegenomen naar zijn kasteel in Kleef. Vermoedelijk is verder bij de grote brand in het Mauritshuis van 1704 veel verloren gegaan.

stijlkamer

Huidige stijlkamer in het Mauritshuis, hersteld na de brand van 1704.

mary

Mary Stuart, prinses van Oranje ((1631-1660). Schilderij door Adriaen Hanneman uit 1655. Zij draagt een kleed en hoofddoek, geweven door indiaanse Brazilianenen, meegebracht en geschonken door Johan Maurits

mauritshuis

Ivoren bank, aanwezig in Sanssouci, Staatliche Schlösser und Gärten, Potdam) door Johan Maurits uit Brazilië meegenomen en in 1652 door hem geschonken aan de keurvorst van Brandenburg Friedrich Wilhelm, die hem op zijn beurt met o.a. titels beloonde. Het ivoor is uit West-Afrika geüimporteerd en in Brazilië door Portugese handwerkslieden bewerkt. In de decoratie zijn Braziliaanse planten en vruchten verwerkt.

postgedenksteenjohanmaurits

In 1958 is door de Nederlandse Marine een (tweede) fregat vernoemd naar graaf Johan Maurits van Nassau voor de sloop vrijgegeven. De koperen naamplaat is er toen afgeschroefd, maar onbekend is waar deze zich nu bevindt.

sterfbed

Familieleden en vrienden aanwezig bij het sterfbed van prins Frederik Hendrik, 14 maart 1647, gegraveerd door Cornelis van Dalen naar een schilderij van A. van de Venne Aanwezigen o.a. nrs.5 en 6: de keurvorst van Brandenburg en zijn gemalin, nummer 9: graaf Johan Maurits.

 

redding1

27 december 1664 zakte graaf Johan Maurits met koets en ruiters + paarden door de houten brug van Franeker als gevolg van het breken der kettingen van de ophaalbrug en viel hij in het water, waar hij met moeite door omstanders werd gered. Hij keerde met zijn gevolg terug van de begrafenis van zijn broer . Ets van Jan de Visscher uit 1665

redding

Uitsnede van reddingsactie Johan Maurits, bijgenaamd de Braziliaan, in Franeker

gedenksteen

Gevelsteen aan een huis nabij de Mauritsbrug in Franeker in herinnering aan de redding van graaf Johan Maurits, de zogeheten ‘Mauritssteen’.

logteren

Postuum beeld van Johan Maurits door Ignatius van Logteren, 1727, Mauritshuis (Geheugen van Nederland)

affiche

Affiche  door Walter Nikkel, 1979, vervaardigd voor het Maurits Museum (Geheugen van Nederland)

prinsenhof

Ontwerp van (voormalig) Prinsenhof in Kleef, door Daniel Wolf Dopf i.s.m. Maurits Post. 1671

 

postparkkleefjacobvancampen

Restanten na herstel van park bij Tiergarten in Kleef, ontworpen door Jacob van Campen in opdracht van prins Johan Maurits

minerva

Beeld van de godin Minerva/Pallas Athene, vervaardigd door Quellinus, geschonken door de stad Amsterdam  aan prins Johan Maurits en door hem geplaatst in het park van Kleef. Symboliserend de rol van prins Frederik Hendrik (achterneef van Johan Maurits) als veldheer èn vredestichter. Het beeld doorstond de tand des tijds en bevindt zich tegenwoordig in het Museum Kurhaus van Kleef.

 

 

 

Gedenkbuur met oorspronkelijke graftombe van Johan Maurits in Kleef

Gedenkmuur met oorspronkelijke graftombe van Johan Maurits op de Papenberg in ‘Berg und Tal’ nabij Kleef

Graftombe van prins Johan Maurits in Siegen

Graftombe van prins Johan Maurits  waar hij een jaar later is herbegraven in de zogeheten ‘Fürstengruft’ van het ‘Unteres Schlos’s in het graafschap Siegen.

marmor.jpg

Inscriptie in marmer met een  Latijns lofdicht van Constantijn Huygens, Fürstengruft Siegen

inscriptie.jpg

Inscriptie grafsteen Joannes Mauritius in Fürstengruft Siegen

 

 

eggers

Buste uit 1664 in marmer van Johan Maurits van Nassau-Siegen, vervaardigd door Bartholomeus Eggers. In: Fürstengruft, Siegen.

wicmunten

Nederlandse WIC munt gebruikt in Brazilië, 1645

 

penning

Gedenkpenning  met portret en wapen van prins Johan Maurits van Nassau (uit: G.van Loon, Ned. Historiepenningen II, 1726)

medaille

Medaille geslagen bij 300ste sterfdag van Johan Maurits in 1979. Op de keerzijde een afbeelding van het Mauritshuis (Teylers Museum)

 

Pennung in 1997 geslagen in herinnering aan Johan Maurits die in 1637 tot gouverneur-generaal is benoemd van de kolonie 'Nieuw Holland'tot en met 1643

Penning in 1997 geslagen in herinnering aan Johan Maurits die in 1637 tot gouverneur-generaal is benoemd van de kolonie ‘Nieuw Holland’ tot en met 1643

ecu

Munt met beeldenaar van Johan Maurits met een waarde van 2,5 Ecu, 1997 (Bruno Munt)

 

post17

Achter en voor het standbeeld van graaf Mauricio de Nassau, ‘de Braziliaan’, Recife, 2005

plaquette

Plaquette bij standbeeld van graaf Johann Moritz von Nassau-Siegen, in 2004 geplaatst in het centrum van Recife

 

brug1

Gravure van oorspronkelijke houten Mauritsbrug en poort in Mauritsstad/Recife

 

brug

Plaquette bij Nassaubrug in Recife

mauritszaal

Mauritszaal in museum het  Mauritshuis in Den Haag met o,a, schilderijen van Frans Post met Braziliaanse landschappen

 

Mauritsbrennand.jpg

Galerie gewijd aan Johana Mauricia in Museum Ricardo Brennand, Recife

ponte

Begin Ponte Mauricio de Nassau met vrijheidsbeeld

 

 

postnassaubrug

Eén van de twee Nassaubruggen  in Recife

metrostation

Metrostation vernoemd naar Mauricio de Nassau in Recife

 

postnassauuniversiteit

De naar Johan Nassau vernoemde universiteit in Recife, Brazilië

maraton

Ook de jaarlijkse maraton van Pernambuco in Recife is naar Maurits van Nassau vernoemd

 

litho

Litho met afbeleelding van slagschp Hr. Ms. Johan Maurits van Nassau in de Doove Balg, 14 mei 1940. Een dag later varend richting Engeland door Duitse bommenwerpers getroffen en gezonken, ongeveer 5 mijl ten westen van Catricum

================================================

MAURITIUSATLAS UIT DE DEUTSCHE STAATSBIBLIOTHEK BERLIN, TERUGGEVONDEN IN DE JAGELLONENBIBLIOTHEEK IN KRAKAU, POLEN

atlas

Opengeslagen blad van de Mauritiusatlas, geschonken door graaf Johann Moritz aan de keurvorst van Brandenburg. Openhgeslagen op een kaart van Italië door Johan Blaeu, 1664.

In het jubileum gedenkboek Deutsche Staatsbibliothek 1661-1961 Deel 1 Geschichte und Gegenwart (Leipzig, 1961) staat in  het hoofdstuk ‘Die Kartenabteilung’door Egon Klemp het volgende vermeld: ‘‘Unter den ersten Beständen der Kurfürstlichen Bibliothek befanden sich noch keine Einzelkarten. Beachtenswert ist aber die zahl von 115 gemalten beziehingsweise in Kupfer gestochenen Werken, die der Bibliothekar Christoph Hendreich im Jahre 1687 in einem Bericht erwähnt, unter ihen Atlanten von Ortelius, Mercator, Hondius und Blaeu. Sie vermittelten die Ergebnisse der Entdeckungsfahrten und lieferten wichtige Angaben für die Verwaltung des Landes. Eine Sehenswürdigkeit unter den Atlanten der Kurfürstlichen Bibliothek war der grosse Mauritius- oder Kurfürstlichenatlas, den Johann Moritz, Fürst von Nassau ind Verwalter der brandenburgisch-presuisschen Ländereien im Rheinland (Cleve, Mark, Ravensnurg), den Kurfürsten Friedrich Wilhelm etwa im Jahre 1666 geschenkt hatte. Johann Moritz stand in enger Verbindung zu seinem Landsherrn, dem er mit diesem grossen Atlas einen Beweis seiner Freundschaft liefern wollte. Heute noch zählt dieser Atlas zu den Kostbarkeiten der Kartenabteilung. Er enthält Wandkarten niederländischer Kartographen in der Grösse vomn 170 x 102cm von J.Blaeu, F.de Wit, H.Hondius, C.Danckerts, J.A.Colom und anderen, darunter auch zwei handgezeichnete Karten, die brandenburgisch-preussisches Gebiet darstellen. Erwähnenswert ist auch eine recht genaue Karte von Brasilien, die auf die frühhere Tätigkeit des nassauischen Fürsten zurüchzuführen ist, der von 1636 bis 1644 Generalgouverneur in Niederländisches-Brasilien war. In der Kurfürstlichen Bibliothek befand sich dieser Atlas auf einem der Tische des Bibliotheksaals. Als der Rostocker Student Carl Arndt im Jahre 1694 die Bibliothek besichtigte, sah er den “Atlas Major” auf ein Pulpet 2 Ellen hoch liegen (…)’.

atlas1

In 1970 verscheen in Leipzig een facsimile-uitgave van de Mauritiusatlas in de Duitse Staatsbibliotheek, bestaande uit 53 (35 dubbelbladzijden in koper gegraveerde handgekleurde wandkaarten, een wereldkaart en 17 zeekaarten.

In het boek ‘Kostbarkeiten der Deutschen Staatsbibliothek’ (Edition Leipzig, 1986) schrijft Hans-Erich Teitge in het hoofdstuk ‘Handschriftensammlung’o.a. ‘(…) Zu den Raritäten, die Bibliothekar Raue verzeichnet, gehören u.a. Mineralien, ausgestopfte Tiere, Fische, Pflanzen, Krokodilseier. Einiges wird durch die Schenkung von Johann Moritz von Nassau-Siegen in die Bibliothek gekommen sein, der einige Jahre als Gouverneur in Brasilien gewirkt hatte. Zu dieser Sammlung gehörten auch die jetzt bein den Libri Picturati A32-38 verzeichneten Zeichnungen und Aquarelle, die Georg Marcgraf und Albert Eckhout von brasilianischen Pflanzen und Tieren für den Fürsten angefertigt haben.’ 

marcgraf

Wetenschapper Georg Marcgraf (1610-1644), Willem Piso auteur van ‘Historia Naturalis Brasiliae’, een achtdelig werk over botanie en zoölogie in Brazilië, uitgegeven in 1648.

libri

Het was kunsthistoricus-onderzoeker Peter Whitehead die de Libri Picturati met tekeningen/aquarellen van o.a. Braziliaanse dieren, door prins Johan Maurits geschonken aan de keurvorst van Brandenburg, in 1977 terugvond in de Jagellonenbibliotheek in Krakau, daar kennelijk als oorlogsbuit terecht gekomen. Daarvan verscheen een facsimile-uitgave (Gert Jan Bestebreurtje)

=======================================================================

4. RECIFE / OLINDA (PERNAMBUCO)

 

 

recife

Oudste kaart van Pernambuco uit 1631 door Hessel Gerritz.

Oudste kaart van Recife en Pernambuco tijdens de verovering door kolonel Van Waerdenburg in 1630. Uitgegeven door door Hessel Gerritsz.te Amsterdam, 1631 (UBL)

recife

Gevecht tussen Hollanders en Portugezen bij Recife, 19 april 1648 Bernardus Mourik – die tussen circa 1738 en 1752 actief was in Amsterdam als boekverkoper (Atlas van Stolk)

 

Kaart van Recife door cartograaf Johannes Vingboons

Kaart van Recife en Mauritiusstad en omliggende forten, circa 1640-1650 door cartograaf Johannes Vingboons (Den Haag, Nationaal Archief)

Tekening van Hollandse WIC-boten voor Recife

Tekening van Hollandse WIC-boten voor Recife

postkaartnicolaasvisscher1640

Voor de kust van Pernambuco, gravure door Nicolaas Visscher uit 1640

peeters

Gezicht op Recife, door de Antwerpse kunstenaar Gillis Peeters, 1637.(particuliere collectie Brazilië)

 

slavenmarkt.png

Recife: Rua dos Judeus: aquarel met tafereel van de slavenmarkt, door Zacharius Wagener, 1641

 

 

 

Ansichtkaart van de Joodse wijk in het historisch stadsdeel van Recife

Ansichtkaart van de Joodse wijk in het historisch stadsdeel van Recife

 

postsynagogerecifemauritsstad

Joodse synagoge Kahal zur Israel in Recife.  Toen uitgeweken Portugezen zich in Brazilië vestigden in de Hollandse tijd ontstonden uiteindelijk twee groepen: 1) Zur Israel (Rots van Israël) in Recife en Maguen Abraham (Schild van Abraham in Mauritsstad). Nadat de Portugezen de Hollanders in 1654 definitief versloegen in Brazilië zijn de meeste Joden teruggekeerd naar Amsterdam

postrecifeolinda

Gravure met zege van  de Hollandse vloot op de Portugezen in 1630 voor Olinda

 

olinda3

Olinda, eerste hoofdstad van Pernambuco werd in 1631 (voor de komst van Johan Maurits in 16370 door de Hollanders verwoest. De  barokke stad is hersteld en Olinda is opgenomen op de UNESCO-werelderfgoedlijst. Op bovenstaande steen wordt verwezen naar de criminele Hollandse indringers”  (foto Oscar Hefting)

 

postsuikermolen

Frans Post: suikermolen in Pernambuco met negerslaven aan het werk, circa 1640. Pen en inkt. (Brussel, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten). De tekening is in prent gebracht en afgedrukt in het boek over Brazilië van Barlaeus uit 1647.

suikermolen

Frans Post: suikermolen in Pernambuco gedreven door ossen

====================================================================

VONDEL  OVER PRINS JOHAN MAURITS:

De prins onzer dichters Joost van den Vondel koesterde een grote bewondering voor prins Johan Maurits, nauw geparenteerd met de Nederlandse Oranjes. In de jaren 1656 tot 1662 heeft hij met niet minder dan 7 verzen (1)gewijd of opgedragen aan Johan Maurits, in die jaren stadhouder van de keurvorst van Brandenburg in de hertogdommen Kleef, Mark en Ravensburg. Voor Vondel belichaamt prins Johan Maurits, het ideaal van de vorst, die zowel oorlogsheld als vredesvorst is. 

(1) – Jachtzang aen Johan Maurits, 1656-57, p. 11. [De werken van J.van den Vondel, uitgegeven door mr.J.van Lennep, herzien en bijgwerkt door J.H.W.Unger, Leiden, A.W.Sijthoff; – Op de marmeren Pallas van Johannes Mauritius, 1657-60, p.299; – Op de vorstelyke afbeeldinge van Joannes Mauritius, 1656-1657, p.99; – Opdracht aan Joannes Mauritius, 1662, p.166; – Op G.Flincks afbeeldinge van Joan Maurits, 1656-57, p.205; – Op het gelucigh ongeluck van Johan Maurits, 1664-67, p.88.

vondel

Titelpagina van de Jachtzang aen J.Mauritius door J.Vondel. 1656.(Universiteitsmuseum Amsterdam)

vondel1

Enkele regels uit: Jaghtzang aen den doorluchtigsten vorst en heer J.Mauritius, Vorst des H.Rijcks, Prince van Nassau, Stadshouder te Kleef etc.Het totale gedicht bevat 160 versregels. In bovenstaande regels worden (paleis) Vrijburgh en het verblijf in Brazilië vermeld en vergelijkt Vondel  de prins met Archimedes.

N.B. Professor M.A.Schenkeveld-van der Dussen publiceerde een hoofdstuk ‘Vondel und Johann Moritz’, in: ‘Soweit der Erdkreis reicht, Johann Moritz von Nassau-Siegen 1604-1679. Kleve, 1979, p. 117-126

 

 

 

vondel2

Aanhef met wapen en opdracht aan Joannes Mauritius. Het lofdicht bevat liefst 313 regels. De laatste zijn: ‘- En U op ’t hof van Kleef ’t onthaelen met haar reien, – Ten prijs van Frederick en Louyze, groot van naem [= Frederik van Brandenburg en Louise van Oranje], – Terwijl twee weerelden gewaegen van uw faem.’ [Uwe Vorstel. Genade ootmoedige dienaer J.v. Vondel].  De bewerker Jacob van Lennep tekent hierbij aan in een voetnoot: ‘Deze Opdracht is ongetwijfeld een van Vondels prachtigste gedichten; er is niet een enkele gewrongen of gezochte regel, niet een enkele min goed  te keuren uitdrukking in te vinden; de beschrijvingen zijn meesterlijk; juiste en verhevene denkbeelden worden er op krachtige en kernachtige wijze in uitgedrukt en de verzen vloeien en ruischen van den aanvang tot aan ’t slot helder en frisch als een volle bergstroom voort.’  

vondel5

Gravure van Johan Maurits door Cornelis van Dalen, naar een schilderij van Govert Flinck, met een epigram van Vondel (Kleef, Stedelijk Museum)

 

=======================================================================

5. FRANS POST: SELECTIE van veelal aan hem toegeschreven SCHILDERIJEN/TEKENINGEN/GRAVURES

post12

Frans Post was de eerste Europeaan die landschappen in Latijns Amerika in beeld bracht (Yale University)

 

post1

Frans Post: zicht op Olinda , 1662 met links vooraan enige dieren zoals een iguana - met postzegel - (Amsterdam, Rijksmuseum)

Frans Post: zicht op Olinda , 1662 met links vooraan enige dieren zoals een iguana, capibara, gordeldier etc. – op ansichtkaart met postzegel – (Amsterdam, Rijksmuseum)

Frans Post: suikerfabriek (met postzegel)

Frans Post: suikerfabriek [prentbriefkaart met postzegel] (Museum Boymans van Beuningen)

postfranshalsmuseum

Het enige schilderij van Frans Post in het Frans Hals Museum te Haarlem, in 1962 door de gemeente Haarlem aangekocht

post3

Frans Post: landschap bij Senhor de Engenho (Rijksmuseum Amsterdam)

offer

Frans Post: Offer van Manoah in een Braziliaans landschap, 1647

serinhaem

De plaats Serinham in Pernambuco met op de achtergrond het huis van een suikerplanter, door Johan Maurits aan de Franse koning geschonken (Parijs, Louvre). Een vergelijkbaar doek van het plantershuis in Sarinham in aanbouw, bevindt zich in het Mauritshuis.

 

gravure

Gravure van Serinhaim Bahia uit 1787

post16

Frans Post: schilderij in het Mauritshuis

 

 

post15

Frans Post: Braziliaans landschap (Mauritshuis)

 

nederzetting

Frans Post: nederzetting in Brazilië. 1654 (Nederlands Scheepvaartmuseum Amsterdam)

scheep

Frans Post: een Braziliaans landschap, 1650 (Nederlands Scheepvaartmuseum Amsterdam)

post18

Frans Post: Dorpsstraat (Sao Paulo, privécollectie)

 

 

pernambuco2postmuseunacionaldebelasartes

Frans Post: schilderij aanwezig in het Museo de Belas Artes in Rio de Janeiro

 

post2

Frans Post: tafereel in Pernambuco

post4

Frans Post: fort Keulen aan de kust bij  Natal, 1638

 

 

 

pernambuco3vergelenmetduinenvankennemerland

Frans Post: landschap in Pernambuco, afgezien van de rivier soms vergeleken met de Kennemer duinen.

 

post2

Tafereel van Afrikaanse slaven in Brazilië

post3

Frans Post: Braziliaans landschap met op de voorgrond een tamandua (anteater), 1649 (Alte Pinacothek, München)

 

suikermolen

Suikermolen bij een suikerplantage door Frans Post

suiker

Frans Post: suikerbedrijvigheid in Pernambuco

suikermolen

Frans Post: suikermolen in Pernambuco, gedreven door ossen

 

suikerplantage

Suikerplantage in Pernambuco door Frans Post

post12

Frans Post: gezicht op Mauricio (Mauritsstad)  en Recife

post5

Frans Post: ontginningen in Pernambuco

post6

Tafereel in Pernambuco

post7

Frans Post: Inheemse bevolkimg van Pernambuco op weg

 

postlandschapsuikerfabriekdierendublin

Frans Post: landschap  met suikerfabriek,  gestoffeerd met talrijke Braziliaanse dieren (National Gallery of Ireland, Dublin)

postbrennand1

Frans Post: schilderij in Instituto Ricardo Brennand, Recife

post10

Frans Post: Mocambos (Museu Nacional de Belas Artes, Rio de Janeiro)

 

 

post1

Boa Vista naar Frans Post

Boa.png

 

Post17.jpg

Frans Post: Mauritiopolus

 

 

post11

Frans Post: gezicht op het eiland Itamaraca (Mauritshuis, in langdurig bruikleen van het Rijksmuseum)

 

post

Frans Post: Indiaanse mannen, vrouwen kinderen; detail uit een Braziliaans landschap (Metropolitan Museum of Art, New York)

 

 

waterval

Frans Post: Waterval in Brazilië, Cachoeira de Paulo Alfonso.  1657 (privécollectie)

waterval

Waterval in Cahoeira de Paulo Alfonso, anno 2015

postwaterval

Waterval in Brazilië  door Frans Post

olinda

Frans Post: Ruïne van de kerk van Olinda na verwoesting door de Hollanders (privécollectie

olinda1

Frans Post: zicht op Olinda (Staatsgalerie Stuttgart)

olinda3

Frans Post Op weg naar Olinda. (Chazon Museum of Art, Madison, Wisconsin, USA)

gravure1

Hollanders en Brazilianen bij fort Ceulen; gravure Frans Post

siara

Siara, gravure naar Frans Post  in: Van Baerle, 1647 (Bibl. Nac.Lisboa)

cabadela

Cabadela. Naar Frans Post (Van Baerle, 1647)

parayba

Parayba, naar Frans Post (Van Baerle, 1647)

castrum

Fort de Sao Jorge da Mina. Gravure naar Frans Post (Van Baerle, 1647)

post3

Naar Frans Post: Garasi (Van Baerle 1647)

 

 

maragnon

Maragnon, gravure naar Frans Post (Van Baerle, 1647)

 

porto

Porto Calvo naar Frans Post (Van Baerle)

 

 

 

ets

Ets van fort Nassau in West-Afrika, Ghana, naar Frans Post, gedateerd 1647 (aanwezig in het British Museum).

 

 

 

post3

Ets van een ruitergroep, door Frans Post (recent geveild, zie Artnet)

 

 

 

 

post1

Veiling in Londen van schilderij met de kerk van Olinda. Uit: Leeuwarder Courant van 11 december 1975

6. FRANS POST: TEKENINGEN VAN DIEREN (als voorstudies voor later vanuit Haarlem vervaardigde schilderijen en vermoedelijk ook aangewend als voorbeelden voor kunstschilders en graveurs)

Frans Post: tekening van een slingeraap (NHA)

Frans Post: tekening van een slingeraap (NHA)

Frans Post: op het schilderij van zicht op Olinda heeft de kunstenaar de (kennelijk dode) aap afgebeeld met een banaan (detail schilderij Rijksmueum)

Frans Post: op het schilderij van zicht op Olinda heeft de kunstenaar de (kennelijk dode) aap afgebeeld met een banaan (detail schilderij Rijksmuseum)

Boven: schilderij met zicht op de rivier Sao Francisco met capibara (waterzwijn) (Museum het Louvre, Parijs). Midden: tekening van capibara (NHA). Onder: tekening van kaaiman (NHA)

Boven: schilderij met zicht op de rivier Sao Francisco met capibara (waterzwijn) (Museum het Louvre, Parijs). Midden: tekening van capibara (NHA). Onder: tekening van kaaiman (NHA)

nat

Frans Post: Engenho de Açucar (National Gallery of Ireland, Dublin)

 

Bij de capibari heeft Frans Post geschreven: ‘Een schildvarken, een halve voet groot zonder de staart, goed om te eten, smaakt als kip’

capibari

Opgezette capibari uit Naturalis bij een schilderij van Frans Post in het Rijksmuseum (foto Nathalie Masciesza)

 

Tekening van reuzenmiereneter (NHA)

Tekening van reuzenmiereneter (NHA)

Dezelfde tekening door Pieter Holsteyn de Jonge, vermoedelijk naar Frans Post (Wesenrenaissance-Museum, Schloss Brake)

Dezelfde tekening door Pieter Holsteyn de Jonge, vermoedelijk naar Frans Post (Wesenrenaissance-Museum, Schloss Brake)

Tekening van tapir door Frans Post (NHA)

Tekening van tapir door Frans Post (NHA)

vos

Krab entende vos door Frans Post (NHA)

 

pijlstaartinktvis

Frans Post: pijlstaartinktvis (NHA)

 

lama

Frans Post: lama.(NHA). (In het Rijksmuseum is tijdens de Frans Post-tentoonstelling een opgezette en aaibare lama uit Naturalis tentoongesteld)

====================================================================

lama

Op initiatief van gouverneur  Johan Maurits en in opdracht van de WIC is in 1643 een vloot van vijf schepen en 650 zeelieden en soldaten  onder leiding van Hendrick Brouwer (1581-1643), op 15 januari vertrokken vanuit Pernambuco, naar Zuid-Chili gezonden. Admiraal Brouwer moest in Valdivia een bruggenhoofd vestigen om de Spanjaarden in Chili en Peru te kunnen aanvallen om na een alliantie met de lokale indianen toegang te verkrijgen tot de zilvermijnen van Potosi in de Andes. Op 7 augustus is Brouwer in Chiloé overleden en is Elias Herckmans hem opgevolgd. Drie weken later, 24 augustus, is Valdivia door de Hollandse troepen ingenomen, als postume eer genoemd Brouwershaven. Voor korte duur slechts want al spoedig bleek dat de Spaanse overmacht in de regio niet was te verslaan. De missie werd als mislukt beschouwd en op 28 oktober verlieten de Nederlanders Chili om naar Brazilië terug te keren. Herckmans werd gouverneur van de provincie Paraiba en vestigde zich in Joao Pessoa.  Het verhaal is beschreven in een journaal van Brouwer, uitgegeven door Henk den Heijer in het boek ‘Goud en Indianen (Walburg Pers, 2015). Bovenstaande gravure van een lama of alpaca is opgenomen in het te Amsterdam in 1646 uitgegeven dagboek van Hendrick H.J.Brouwer: ‘Journael ende historis verhael van de reyse gedaen by oosten de Straat le Maire, naar de custen van Chili’. . (Biblioteca Nacional Chili)

 

post7

Frans Post: de zesband-armadillo ofwel gordeldier(NHA)

post8

Zuid-Amerikaanse jaguar getekend door Frans Post (NHA)

jaguar

Opgezette jaguar uit museum Naturalis bij de Frans Post tentoonsstelling in het Rijksmuseum

postmarccgraddetail

Gravure van Georg Marcgraf van een kaart met als decoratie een drietal Braziliaanse dieren, vermoedelijk naar Frans Post

 

 

 

 

postluiaarduitsnede

Rechtsonder een luiaard, uitsnede van schilderij: gezicht op Olinda, door Frans Post (Rijksmuseum Amsterdam)

luiaard

Tekening van luiaard door Frans Post (NHA)

post

In 2006 heeft in het ‘Haus der Kunst’te München een tentoonstelling plaatsgehad, gewijd aan Frans Post, genoemd ‘de Canaletto van Brazilië, onder de titel: ‘Frans Post (1612-1680), Maler des verlorenen Pardieses’.  Bovenstaand een foto van een van de zalen.

 

7. BOEKEN/ETSEN IN RELATIE TOT KOLONIAAL BRAZILIE

waerdenburch

Diederik van Waerdenburch, zeevaarder en kapitein/kolonel  in dienst van de West Indische Compagnie die delen van Noordoost Brazilië (Pernambuco)  op de Portugezen veroverde, Een van de Hollandse forten aan de kust boven Recife is naar hem vernoemd.

 

 

laet3

Portretgravure van Johannes de Laet op 40-jarige leeftijd door J.van Brockhorst (1603-1677). De Laet, geboren in Antwerpen in 1581 en overleden in Leiden 1649 was o.a. geograaf, historieschrijver Brazilië,  lid der Synode van Dordrecht, geograaf, polyglot, directeur van de West-Indische Compagnie en uitgever

laet1

(een door ossen voortgedreven suikermolen uit boek uitgegeven door Johannes de Laet: Historia Rerum Naturalis) (UB-Leiden)

laet2

Productietafereel waarbij het suikker in tonnen kristalliseert verricht door inheemse bevolking (slaven uit Afrika) onder leiding van Nederlanders. Uit J.de LaetL Historia Rerum Naturalis.  (Universiteitsbibliotheek Leiden)

 

 

 

boekband

Boekband standaardwerk van Casparus Barlaeus: ‘Historia Naturalis Brasilianae’, 1647 (Biblioteca Universidade de Brasil, Brasiliana)

 

verkorte

Titelblad van verkorte boekuitgave van C.Barlaeus uit 1649, in 1659 in Duitse vertaling te Kleve uitgegeven door T.Silberling

 

 

 

postpilonis

Titelblad  van de tweede Latijnse uitgave van boek Caspar Barlaeus over de activiteiten van Johan Maurits in Brazilië met werk van Willem Piso en Georg Marcgraf. Gedrukt in Kleef door Tobias Silberling

boekband

Boekband van C.Barlaeus: Rerum per octennium in Brasilia et alibi nuper gestarum sun Praefectura…. Amsterdam, Johannes Blaeu, 1647

Na zijn terugkeer in augustus 1644 in Nederland bezocht graaf Johan Maurits de bekende professor en humanist Caspar van Baerle op 7 september in Amsterdam. Van Baerle bood de graaf een gedicht ‘Mauritius redux’ aan, een lofdicht in 1644 in druk verschenen.  In januari 1645 berichtte Van Baerle dat hij over een van Johan Maurits ontvangen archief beschikte betreffende de 7 jaren van Johan Maurits’ bestuur in Brazilië.  In juni begon hij met het schrijven van een boek, dat precies een jaar later, juni 1646, aan Johannes Blaeu is gegeven en in het voorjaar van 1647 uitkwam.In het boek is een portretgravure van de opdrachtgever opgenomen, vervaardigd door Theodor Matham. Een luxe editie kwam voor 60 gulden op de markt. Latere eenvoudiger namelijk verkorte uitgaven zijn in Kleef verschenen.

 

00000tmp

detail gravure uit boek van C.Barlaeus

piso1

Titelgravure van boek door Willem Pisoo: De Indiae Utriusque Re Naturali et Medica. Amsterdam, 1658. 600 pagina’s.  Samenvatting van Piso’s Historia Naturalis Brasiliae (1648) uitgebreid met andere tractaten. Dat hij het aandeel van de overleden Marcgraf veronachtzaamde werd door Johan Maurits maar ook door Linnaeus niet op prijs gesteld. Het tweede deel bevat bevat wèl onder Marcgrafs naam een verhandeling over topografie en meteorologie van Brazilië, zowel als over de inheemse bevolking en de gesproken talen.  (Universiteitsbibliotheek Düsseldorf)

V0000291 Caspar van Baerle [Barlæus]. Line engraving by P. Sluyter.

Portretgravure van Caspar Barlaeus door P.Sluyter met 6-regelig vers van Vondel. Barlaeus (Van Baerle), in 1585 geboren te Antwerpen en 1648 overleden in Amsterdam was een ‘homo universalis’:  theoloog, wijsgeer, arts, dichter, schrijver, geleerde. In 1647 publiceerde hij het boekwerk ‘Rerum in Brasiliae et alibi gestarum’ over de prestaties van graaf Johan Maurits in Brazilië, die wetenschappers en kunstenaars in zijn gevolg had meegenomen. In Amsterdam is het Barlaeus gymnasium naar hem vernoemd, evenals de Van Baerlestraat waar hij in leven predikant was

tegeltableau

Tegeltableau  in het Forte de Santa Catarina de Cabadelo nabij Fortaleza, vervaardigd in herinnering aan de Hollandse presentie met een citaat van Caspar Barlaeus. Van 1634 tot 1654 was dit fort aan de Braziliaanse oostkust in handen van de Nederlanders.

 

bar

Wandkaart van Nederlands Brazilië 1643-1646, door Georg Marcgraf en Frans Post. Bestaande uit negen bladen 117 x 153 centimeter. In 1664 uitgegeven door Clemendt de Jonghe in Amsterdam (Rotterdam, Maritiem Museum

 

 

 

postgeorgmarcgraf

Gravures van Georg Marcgraf ‘Brasilia qua parte paret Belgis’

margriet

Op 27 maart 2012 nam prinses Margriet het boek ‘The history of Brazil under the governship of count Johan Maurits 1636-1644’- een Engelse vertaling van in het Latijn uitgegeven boek van Caspar Barlaeus uit 1647- in ontvangst. Die presentatie had plaats tijdens een receptie in de residentie van de ambassadeur van Brazilië in Nederland te Wassenaar, de heer J.A.Denot Medeiros.

 

piso

Titelblad van boek door arts en onderzoeker van tropische ziekten Willem Piso (circa 1610-1690): Medicina Brasiliensi + Georg Marcgraf (ov.1647): Historiae Rerum Naturalium. Uitgegeven door Johannes de Laet in Amsterdam, 1648. Een bijschrift invoeren

opnamedatum:2003-10-12

Geschilderd portret door Daniel van Halen (1700-1732) van priester in Zevenbergen en Brazilië (hofprediker onder Johan Maurits), tevens dichter, Franciscus Plante (circa 1610-1690). Hij bezong in neolatijnse dichtvorm de krijgsdaden van Johan Maurits: Mauritius, in 1647 verschenen, tevens in het boekwerk van Capar Barlaeus. Een herdruk in 1665: Mauritus Revidivus. (Rijksmuseum)

piso

Vondel schreef een vers in 1636 waarin hij Willem Piso voor zijn vertrek onder leiding van graaf Johan Maurits een behouden reis naar Brazilië wenst (Uit: De Werken van J.van den Vondel, uitgegeven door mr.J.van Lennep, herzien en bijgewerkt door J.H.W.Unger, deel 1630-1636)

 

 

johan1

Titelblad van ‘Mauritiados’ door Francisci Plante. Lugduni Batavorum, Ionanis Maire, 1647 (Den Haag, Koninklijke Bibliotheek)

 

 

res

Titelblad van boek Casparus Barlaeus: Rerum per octennium in Brasilia et alibi nuper gestarum sub praefectura….Mauritii Nassoviae etc. Comitis….historia, Amstelodami, 1647.[over de heldendaden van Johan Maurits]. In Kleve verscheen in 1659 een verkorte Duitse uitgave en in 1660 een verkorte Latijnse editie in Kleef van Tobias Silberling (James Ford Bell Library, University of Minnesota, USA)

beschrijving

‘Klare en Waarachtige Beschryving van de leste Beroerten en Afval der Portugezen in Brasil’  door Pierre Moreau, vertaald door J.H.Glazemaker. Amsterdam, Jan Hendriksz en Jan Rieuwertsz, 1652 (James Ford Bell Library, University of Minnesota). Een bijschrift invoeren

 

boek.png

Titelblad van boek door Johan Nieuhof (1618-1672): Gedenckweerdige Brasiliaense zee- en lantreize benevens een bondige beschrijving van gantsch Neerlants Brasil. Amsterdam, 1682

ets

Ets met exotische vogels en een vleermuis  uit het boek van Johan Nieuhof, uit het boek ‘Zee en lantreize door de verscheide gewesten van Oostindien, 1682. Vanaf 1640 was hij in dienst van de WIC negen jaar werkzaam in Brazilië

nieuhof

Portretgravure van Joan Nieuhof (1618-1672) , door D.Slingelbach , met een 6-regelig vers van Jan Vos. Nieuhof was het grootste deel van zijn leven werkzaam voor de VOC in het Oosten. Hij begon echter zijn loopbaan bij de WIC en vertrok in 1840 naar Brazilië waar hij zich tot 1649 bezighield met de exploratie van de door Nederland beheerde gebieden. Na de slag van Guarapares keerde hij terug naar het vaderland.

 

Zacharias Wagener (geboren in Dresden, 1614, en overleden te  Amsterdam, 1688) bevond zich in het gevolg van Johan Maurits naar Nederlands-Brazilië. Het door het na zijn terugkeer vervaardigde ‘Thier-Buch’ bevat 109 tekeningen van insecten, vissen. vogels etcetera en bevindt zich in he Kupferstichkabinett te Dresden.

insecten

Insecten uit het ‘Dierenboek’ in Dresden van aquarellist Zacharias Wagener

wagener1

Zacharias Wagener: caranguejo ofwel Braziliaanse krab

 

tamara

Braziliaanse papegaai door Zacharias Wagener, die als aquarellist meereisde in het gevolg van graaf Johan Maurits naar Brazilië

wagener2

Zacharias Wagener: Tamanduá

wagener3

Zacharias Wagener: Narinari

 

 

 

 

postfraciscusplante

Uit 17e eeuws boek met gravures van rechts gouverneur-generaal Johan Maurits en links schrijver Franciscus Plante die als wetenschapper in het gevolg van Johan Maurits meereisde naar Pernambuco. Koerdruk van  Jonas Suyderhoef naar schilderij van Dirk van Santvoort

postsetubal

Biografie van Paulo Stetubal gewijd aan Johan Maurits van Nassau, beschreven vanuit een Portugees standpunt

johan3

P.J.Bouman. Johan Maurits van Nassau. 1947

 

johan

A.N.J.Fabius. Johan Maurits de Braziliaan (1604-1679).

 

 

marijke

Marijke Hilhorst publiceerde in weekblad Elsevier van 18 december 2004 een interessant artikel over de kolonie Nieuw Holland : een zoektocht naar Maurits de Braziliaan.

 

brunn

Gerhard Brunn und Cornelius Neutsch (hrsg.). Sein Feld war die Welt, Johann Moritz von Nassau Siegen (1604-1679).

 

 

 

johan1

E.van den Boogaart en P.J.Whitehead. Johan Maurits van Nassau-Siegen 1604-1679; a humanist prince in Europe and Brazil. 1979

moritz1

Holger Kürbis: Johann Moritz von Nassau-Siegen. 2005

 

moritz2

Irmgard Hantsche (hrsg.): Johann Moritz von Nassau-Siegen (1604-1679) als Vermittler. Politik und Kultur im Niederrhein im 17. Jahrhundert. 2005.

 

 

johan2

H.S.van Straaten. Maurits de Braziliaan. 1998

maurits1

Maurits de Braziliaan. Uitgave van Mauritshuis ter gelegenheid van expositie in 1953

soweit

Guide de Werd (red.) Soweit der Welt reicht: Johan Moritz von Nassau-Siegen. Katalog Ausstellung. Kleve, 1979.428 pagina’s met talrijke illustraties

 

 

 

 

eckhout4

Albert Eckhout: Obra Completa; door Rebecca Parker Brienen

 

 

post1

Voorzijde van albumboek: Frans Post: Pintor no Brasil Holandës (1612-1680)

post2

A Paisagens do Sito Histórico de Olinda; doot Ana Rita Sá Carneiro, 2011

schulten

C.M.Schulten. Nederlandse expansie in Latijns Amerika. 1968

post3

Vooromslag van R.Boxer. De Nederlanders in Brazilië 1624-1654.

neder

Vooromslag van boek Henk den Heijer en Ben Teensma: Nederlands-Brazilië in kaart; Nederlanders in het Atlantisch gebied 1600-1650. 2012

legacy

Michiel van Groesen (ed.): The legacy of Dutch Brazil. Cambridge University Press, 2014.

 

groesen

Michiel van Groesen: Amsterdam’s Atlantic. Print Culure and the Making of Dutch Brazil. Philadelphia, 2016

 

 

expansion

Jonathan Israel en Stuart B.Schwartz. The Expansion of Tolerance; Religion in Dutch Brazil (1624-1654). Amsterdam University Press, 2007.

recife

H.van Nederveen Meerkerk: Recife, the rise of a 17th-century trade city from a cultural-historical perspective. 1Assen/Maastricht 1989. Dissertatie Delft

vliegende

Jacco Smit: De Vliegende Koe; erfgoed uit de wonderlijke episode van Nederlands-Brazilië 1630-1652. 2014.  In vroegere kinderboeken werd de truc van de vliegende koe van graaf Johan Maurits verteld.

tekening2

Oude anonieme aquarel van ‘de vliegende koe’

 

vliegende1

Schildering van ‘de vliegende koe’, naar  een Hollandse legende in verband met Brazilië, in Recife

 

 

post4

Boekje door Carlos Alberto Asfora: De tijd van de goede vrede Johan Maurits van Nassau in Nederlands Brazilië (Uitgave van de Ambassade van Brazilië, 2009)

postt5

Léon Krempel: Frans Post (1612-1680) Maler des verlorenen Paradieses. Tentoonstellingstcatalogus na.v. expostie in Haus der Kunst, München. Uitgegeven in Petersburg,Michael Imhof Verlag, 2006.

post5

Instituto Ricardo Brennand: Frans Post e o Brasil Holandês. 2003

 

calabar

Portret van de Porugees Calabar

Calabar, verrader of idealist?  door Bernt Ernste:   ‘Calabar’  is in het (Braziliaanse) Portugees een scheldwoord voor overlopers en verraders. Overigens alleen in intellectuele kringen. Was Calabar dus een verrader?  Niet voor iedereen. Overgelopen baar de Hollanders  Domingos Fernandes Calabar leefde van 1600 tot 1635 en was officier in het Portugees-Braziliaanse leger. Calabar liet over naar de vijand, het invasieleger van de Nederlandse West-Indische Compagnie (WIC), die bezig was Brazilië te veroveren. De WIC gebruikte het feit dat Portugal was bezet door Spanje (waarmee Holland was verwikkeld in de tachtigjarige oorlog) als excuus voor de Portugees, nu dus Spaanse kolonies  in onder meer Angola en Brazilië aan te vallen. Calabar was daarbij een grote hulp voor de Hollanders en hielp bij de verovering van meer dan tweeduizend kilometer Braziliaanse kust. Dat legde de basis voor de bloei van Nederlands Brazilië obder gouverneur Johan Maurits van Nassau-Siegen. Gevierendeeld en onthoofd Calabar maakte dat niet meer mee, want hij werd door de Portugezen toen deze Porto Calvao tijdelijk heroverden. Zijn lijk werd gevierendeeld en onthoofd en de Portugezen hingen de stukken in bomen als afschrikwekkend voorbeeld. Na de herovering van  Porto Calvo gaven de Hollanders hen een plechtige protestantse uitvaart. Calabars stoffelijke resten liggen nog steeds in dekerk van Porto Calvo, nu de kathedraal van Nossa Senhora de Apresentaçao. Er zijn in de loop der tijd meer mensen geweest die het “verraad” van Calabar in een nieuw licht wilden zetten. In de negentiende eeuw schreef de Braziliaanse dichter José Bonifacio over Calabar: “O nee, hij heeft zich niet verkocht – nee! Hij was een slaaf van het Portugese juk Hij zon op wraak Opende zijn ziel voor de ambities van de dappere”.  In 1973 schreef zanger-componist Chico de Bauarque de Holanda samen met de cineast Guerre het toneelstuk “Calabar, o elogio de traiçao”(Calabar, de lof van verraad). Het stuk werd door het militaire regime van Brazilië  verboden. Die zag het als een verkapte kritiek op de junta. Recentelijk was het stuk te zien in Sao Paulo (…).  Literatuur: – René Zwaag. Het verraad van Calabar. Groene Amsterdammer, 23 februari 2007; – Charles R.Boxer. De Nederlanders in Brazilië 1624-1654; – José Antonio Gonsalves de Mello. Temp dos Flamengos. Editoria Massangan.’ Laatstgenoemde bericht in zijn ‘Nederlanders in Brazilië’ , pagina 198: ‘(…) Op verzoek van de weduwe van Domingos Fernandes Calabar – ” s geconsidereert die groote diensten door haer man zaliger de Compagnie gedaen”- wees de Politieke Raad elk van zijn drie kibderen een pensioen van ƒ 8,- per maand toe: DN van 13 april 1636. Van één hunner die naar zijn vader werd genoemd, is de doopacte van 10 september 1634 bewaard gebleven: C.J.Wasch: ‘Een doopregister der Hollanders in Brazilië’, Algemeen Nederlandsch Familieblad 5, 6, Amsterdam 1888-1889: I, 141.

 

 

 

laet

Titelblad van Johannes de Laet: Iaerlyck Verhael van de Verrichtingen der Geoctroyeerde West-Indische Compagnie in derthien Boecken. Derde deel Boek VIII-X (1631-1633 uitgegeven door S.P. L’Honoré Naber.’s-Gravenhage, Martinus Nijhoff, 1934. Johannes de Laet (1581-1649), geboren in Antwerpen, overleden in Leiden was een Nederlands geograaf, polyglot (leerling van Scaliger en grondlegger van de vergelijkende taalwetenschap), medeoprichter in 1621 van de West-Indische Compagnie en sinds 1622 bewindvoerder. Hield zich intensief bezig met koloniaal Brazilië.

freyre

Boek ban Braziliaan Gilberto Freyre ‘Terres du sucre’ over de historische suikerplantages in Pernambuco. 199

 

 

 

crul

Vinco David. Achter het riet of de waarachtige historie van Gabriël Crul, planter in Nederlands-Brazilië. 2010.

Bernt Ernste schrijft: ‘Een roman van Nederlandse bodem, die speelt in Nederlands Brazilië “Achter het riet’ van Vinco David. Toen Portugal en Spanje een dubbelmonarchie vormden van 1580 tot 1640, waren de lage landen verwikkeld in de tachtigjarige oorlog met Spanje. Het feit dat Portugal nu bij Spanje hoorde, gaf de Nederlandse bewindvoerders en meer Concreet de West-Indische Compagnie een excuus om ook de Portugese koloniën  aan te vallen en te veroveren. Gedurende enkele tientallen jaren was de kans dat Brazilië een Nederlandse kolonie zou worden niet geheel denkbeeld. Nederland zwaaide de scepter in belangrijke delen van Brazilië van 1630 tot 1654. Na de Vrede van Münster in 1648 rekten de Nederlanden de uitvoering van het vredesverdrag nog wel, maar moesten de veroverde Portugese koloniën uiteindelijk worden teruggegeven. ‘Achter mijn riet’ is bij mijn weten het eerste boek dat grotendeels in Nederlands Brazilië speelt. Het jeugdboek ‘Slavenhaler’ bam Rob Ruggenberger speelt er voor een deel.  (…) ‘Achter het riet’ verhaalt van een Nederlandse planter, Gabriël Crul, die na een militaire carrière bij de verovering van Brazilië als suikerplanter begint. Crul is een wrede slaveneigenaar, die zich weinig bekommert om de economische waarde van zijn slaven. Ietwat vreemd, waar de meeste slaveneigenaren hun wreedheid enigszins intoomden, omdat een slaaf, die niet kan werken, niets waard is. Crul is ook pervers, in de zin dat hij zijn (mannelijke) huisslaven seksueel misbruikt. Seksuele relaties met slaven kwamen natuurlijk volop voor.  Het verhaal speelt zich grotendeels af op de plantage van Crul en gaat vrijwel alleen over de onderlinge relaties op het bedrijf. Er zijn twee kampen in huize Crul. Zijn vrouw, zijn dochter en zijn tante benevens enkele huisslavinnen aan de ene kant en Crul en zijn huisslaven aan de andere kant. Crul heeft nauwelijks meer een relatie met zijn vrouw en lest zijn seksuele dorst dus met zijn huisslaven. (…) Jammer dat het boek nauwelijks een beeld geeft van de koloniale samenleving in Nederlands Brazilië. Er wordt wel verteld dat er joden zijn, die (uniek voor die tijd)  een synagoge mogen bouwen, dat er vrij zwarten zijn en slaven, dat de indianen voor een deel aan de Hollandse kant vochten, maar dat heeft allemaal nauwelijks met het echte verhaal te maken, dat zich bijna helemaal binnenshuis in huize Crul afspeelt. Het decor van Nederlands Brazilië  is tamelijk willekeurig.’  

 

 

suiker1

Suiker, verfhout & tabak. Het Braziliaanse Handboek van Johannes de Laet, bezorgd en ingeleid door Ben.N.Teensma. Walburg Pers/Werken van de Linschoten-Vereeniging, 2009.

 

‘De West-Indische Compagnie beschikte over een uitstekende inlichtingendienst. In opdracht van hoofdkaartenmaker Hessel Gerrittsz. leverden uit de West terugkerende functionarissen hun logboeken in op het West-Indisch Huis in Amsterdam. Daar werden alle nautische, geografische, militaire en economische details systematisch geïnventariseerd. In 1629 werd daaruit een eerste  Braziliaans Handboek samengesteld, bedoeld oor  de commandanten van de invasiemacht die begin 1630 een bruggenhoofd in Pernambuco veroverde. Toen Hessel Gerritsz in 1632 overleed besefte WIC-directeur Johannes de Laet het belang van diens rijke archief. De tijd voor een nieuw Braziliaans Handboek was rijp toen in 1638 graaf Johan Maurits werd benoemd tot Gouverneur-Generaal van Nederlands Brazilië. Om hem over zijn ambtsgebied te informeren stelde De Laet met spoed een nieuw Handboek samen, dat begin 1937 naar Pernambuco werd verscheept. Sindsdien was de bundel uit het zicht verdwenen, totdat hij in 1977 na vele omzwervingen opdook in de John Carter Brown Library in Providence (USA). Het Handboek is nu voor het eerst in het Nederlands uitgegeven door expert van Hollands Brazilië bij uitstek dr. Ben.N.Teensma. Het onthult nieuwe feiten over vroeg 17de eeuws Brazilië. Hoogwaardig inlichtingenwerk, dat een spannend beeld schetst van de Nederlandse expansie in Brazilië en de felle concurrentiestrijd met de Portugezen om de handel in suiker, verfhout en tabak.’ 

 

 

 

 

post8

Vooromslag boek: Nederland, Portugal en Brazilië, geschreven door de bekende BZuid-Amerika -kenner mr.W.J.van Balen. 1967.

zo

‘Zo ver de wereld strekt’, over  de geschiedenis van graaf Johan Maurits en het Mauritshuis. Tentoonstellingscatalogus 1979

 

larsen

Erik Larsen. Frans Pist interprète du  Brésil.Amsterdam/Rio de Janeiro, 1962(Charbo)

 

 

 

postwhitehead

Voorzijde boek van P.K.P.Whitehead en M.Boeseman: A portrait of Dutch 17th Brazil (Catawiki)

post13

Boek van de Braziliaan Joaquim de Sousa-Leao: Frans Post 1612-1680

 

postcorreo

Monografie /catalogus  gewijd aan Frans Post (1612-1680) door Predro en Bia Corrêa do Lago. 2007. Bevat in totaal  155 van Post bekende schilderijen, 57 tekeningen en 35 prenten.

Voorts bevindt zich in het Nederlands Scheepvaartmuseum Amsterdam een album het schetsen van de heenreis van Frans Post in 1636-1637 naar Brazilië; het Brits Museum bezit een album (gedateerd  1645) met 34 tekeningen van Braziliaanse taferelen, die als schets gediend hebben voor de kopergravures in het boek van C.Barlaeus gewijd aan Brazilië. Deze staan op het internet op de site van het British Museum

correa

Bia en Pedro Corrêa do Lago, de Braziliaanse experts bij uitstek van de Haarlemse kunstenaar Frans Post (foto Rodrigo Zorzi)

elsevier

Speciaal nummer van Elsevier uit 2014 gewijd aan ‘Ons Brazilië’

 

 

8. MUSEA – ARCHIEVEN – BIBLIOTHEKEN IN PERNAMBUCO

dolce

 

Ricardo1.jpg

Het Instituto Ricardo Brennand in Recife verzamelt etnografica uit Pernambuco

ricardo

Oprichter en filantroop Ricardo Brennand en zijn echtgenote Gracita (foto Fernando Machado)

bezoek

Bezoek van koningin Beatrix eimd 2003 aan het Instituut Ricardo Brennand in Recife bij gelegenheid van de opening der  tentoonstelling ‘FRRANS POST E O BRASIL HOLANDES’. In het midden oprichter en eigenaar Ricardo Brennand, achter hem kroonprins Willem Alexander

 

 

luchtfoto

Luchtfoto van het in 2002 geopende Instituto Ricard0 Brennand in Recife (Portal da Copa)

 

 

postinstitutoricardoberennand

Het instituut Ricardo Brennand in Recife, vernoemd naar de stichter, een Braziliaanse miljonair en kunstliefhebber

brennandexpositie

Expositie gewijd aan Frans Post en Johan Maurits in het museum Ricardo Brennand

bibliotheekbrennand

Bibliotheek in Instituut Ricardo Brennand, gewijd aan Nederlands-Brazilië

poseren

Een Braziliaans-Nederlands echtpaar in 2013 trots poserend bij de Frans Post expositie in het Instituut Ricardo Brennand, eind 2003 geopend door koningin Beatrix, en nog steeds te zien.

 

ricardo

Drukte voor het Ricardo Brennand Museum. Op het voorplein een kopie van de David in Florence van Michelangelo

 

Sala Frans Post - Museu do Instituto Ricardo Brennand - Recife - PE

Sala Frans Post – Museu do Instituto Ricardo Brennand – Recife – PE

 

psostfransbrennand

Tentoonstelling gewijd aan Frans Post in het instituut Ricardo Brennand, in 2003 geopend door koningin Beatrix en dat ik in 2005 bezocht (met linksonder een beeld van gouverneur-generaal Johan Maurits)

 

ricardo2

Zaal in het Ricardo Brennand Museum gewijd aan Albert Eckhout

 

ricardo4

Het Instituto Ricardo Brennand is gespecialiseerd in de studie van de Hiollandse koloniale tijd in Pernambuc0

portret1

Portret van Johan Maurits de Braziliaan in museum Ricardo Brennan,  Recife

 

 

marcgraf

In 2010 is met symposia in zowel de Universiteitsbibliotheek en Museum Boerhaave te Leiden als in het Instituut Ricardo Brennand te Recife het vierhonderdste geboortejaar herdacht van de Duitse geleerde Marc Marcgraf (1610-1644). Die was in  dienst van de WIC onder Johan Maurits van Nassau en van 1637 tot 1644 werkzaam in Brazilië. Bovenstaande foto is in Recife gemaakt. Op tafel ligt opengeslagen een van de zes bekende origineel ingekleurde edities van de ‘Historiae Naturalis Brasiliae’ (Leiden, 1648), waarin Marcgraf oorspronkelijk in code geschreven natuurbeschrijving is uitgegeven. Links auteur en organisator  van de herdenking Huib Zuidervaart en rechts professor dr. Oscar Matsuura, astronoom en voormalig directeur van het Sterrenkundig Observatorium in Sao Paulo Marcgraf [die ook astronoom was en een sterrenkundig observatorium stichtte in Recife] Marcgraf kwam vroegtijdig  in 1644 in Angola te overlijden. Zijn ‘Braziliaanse’ werk is toen voortgezet door o.a. zoon Christian Marcgraf en uitgever  De Laet. Recentelijk is ontdekt dat Marcgraf’s Braziliaanse waarnemingen in code zijn geredigeerd door Erasmus Bartholin, een Deense student die van 1650 tot 1654 in Leiden verbleef, waar hij ondermeer colleges volgde bij Marcgraf’s  leermeester Jacob Golius aan wie Marcgraf’s astronomische handschriften door graaf Johan Maurits waren toevertrouwd. De eigen studietijd van Marcgraf aan de Academie te Leiden en zijn leerperiode op het observatorium aldaar zijn gedocumenteerd in 119 autografische documenten in het Regionaal Archief te Leiden.

observatorium

Tekening door Zacharias Wagener van het observatorium, in 1639 gereed gekomen onder Georg Marcgraf in Recife, gemodelleerd naar het in 1644 gestichte observatorium in Leiden. Rechtsonder een getekend schetsje.

 

 

 

postsaopaulo12015

Deel van tentoonstelling in Sao Paulo gewijd aan het verblijf van Frans Post in Brazilië

 

 

 

postbrennand

Museumpark van beeldhouwer Francisco Brennand in Recife. Op de onderste foto die ik in 2005 maakte zijn enkele sculptures van Braziliaanse dieren te zien

 

 

pernambuco

Vooraanzicht van de openbare staatsbibliotheek in Pernambuco. De collectie literatuur die wordt beschikt over de Nederlandse koloniale tijd doet niet onder voor die van aanwezig in de veel grotere Biblioteca Nacional te Rio de Janeiro, zoals ik bij bezoeken in 1999 en 2005 vaststelde.

olinda1

Bezoek aan de monumentale openbare bibliotheek van Olinda in 2005

olinda2

Patio in de bibliotheek van Olinda met muurschilderingen.De instelling beschikt over een behoorlijke local-history-collection

rio1

Bezoek aan Biblioteca Nacional in Rio de Janeiro, 1999

Rio.jpg

Interieur van Biblioteca Nacional, Rio de Janeiro

voorgevel

Voorgevel van het Gabinete Portugues in Rio de Janeiro. Gebouwd tussen 1880 en 1887 onder keizer D.Pedro II.

 

gabinete

Interieur van Portugees Kabinet in Rio de Janeiro  met circa 360.000 boeken de grootste bibliotheek met Portugese literatuur buiten Portugal

Brasilia.jpg

In 2008 is in de nieuwe hoofdstad Brasilia een tweede Biblioteca Nacional geopend.

 

archiefhaarlem

Het Noord-Hollands Archief in Haarlem, locatie Kleine Houtweg, waar de ontdekking van de Frans Post-tekeningen – in Brazilië al beschouwd als ‘de vondst van de eeuw’. Voorganger van De Bruyn als hoofd van de atlas heeft Frans Tames eerder een poging ondernomen het mysterie van de 34 ongesigneerde tekeningen op te lossen. Hij ging er mee naar twee conservators van Teylers Museum, maar die kwamen toen niet verder dan dat Braziliaanse dieren zijn afgebeeld. (foto Paul Maessen).

 

9. TENTOONSTELLING FRANS POST IN HET RIJKSMUSEUM (7-10-2016 / 8-1-2017)

postalexanderdebruin

Alexander Bruin (midden) geeft in de bibliotheek van het Rijksmuseum aan de hand van inde ingelijste tekeningen  een toelichting  aan journalisten over zijn vondst van Frans Post-tekeningen in het Noord-Hollands Archief (foto Esther van Velden)

post17

Opgezette dieren uit Naturalis Leiden als illustratie bij de tentoonstelling van Frans Post in het Rijksmuseum

beestenboel

Beestenboel uit Naturalis in het Rijksmuseum bij  de Frans Post tentoonstelling (foto Corinne van Impelen)

naturalis1

Opgezette dieren uit Naturalis in het Rijksmuseum bij de tentoonstelling gewijd aan Frans Post (foto Evert-Jan Pol)

 

 

 

post18

Frans Post: Dieren in Brazilië (Rijksmuseum Amsterdam, Philipsvleugel

=================================================================

10. PIETER POST (geboren 1608 in Haarlem, overleden in Den Haag, 1669) begon zijn loopbaan als kunstschilder, maar schakelde over naar de architectuur en werd in 1642 stadsarchitect van Haarlem. Hij was  een oudere broer van Frans Post. Later werd hij de architect van prins Frederik Hendrik, ontwiep onder meer het paleis Noordeinde, buitenhuis Honselaarsdijk en paleis Noordeinde. De neerslag van zijn werk is te zien in: ‘Les ouvrages d’architecture de Pierre Post’, Leyden 1717, folio 8, gedeelten in 1 band, elk deel met een eigen titelblad, resp. 10, 8, 10, 7, 82, 5, 6 en 8 pp + 6, 12, 8, 5, 11, 7, 4 en 23 platen. In hetzelfde jaar verscheen bij dezelfde uitgever Pieter van der Aa te Liden: Pieter Post, ‘Modèles de diverses et belles cheminées, qui ont été construites & se voient en divers palis & cours. Folio. Gegraveerde titel met 8 p. tekst + 23 gegraveerde platen, waaronder 2 over de dubbele pagina. Het zeldzaamste is de afzonderlijke eerste uitgave van ‘De Sael van Orange’ (Den Haag, circa 1653) folio; gedrukte titel, gegraveerde opdracht met perspectief + 21 platen, deels door Pieter Nolpe, deels door Jan Matthijs. Deze in eigen beheer door Pieter Post uitgegeven illustratie van zijn werk aan wat later het Huis ten Bosch zou heten is slechts gedeeltelijk opgenomen in de grote verzameluitgave van 1715: ‘Les ouvrages….de Pierre Post.’

peterpost

Anoniem schilderij vorstellende Pieter Post

pieterpost4

Het staat vast dat Pieter Post nimmer in Brazilië is geweest. Wèl heeft hij in opdracht van graaf Johan Maurits een atlas vervaardigd voor de te ontwerpen Mauritsstad bij Recife. Volgens De Paula Lopes toonde men het aanwezige exemplaar van aanwezige kaarten in het Brennand Museum. Een tweede exemplaar zou zich bevinden in de Vaticaanse bibliotheek.

post1

Omdat het schiereiland te klein werd ontwierp Pieter Post in Nederland op verzoek van gouverneur Johan Maurits het nabijgelegen ‘Mauritsstad’.

 

pieterpost

Plan van  niet uitgevoerde stadsuitbreiding Haarlem door Pieter Post, 1642-1644 (NHA)

Voor de uitleg en woningbouw in Haarlem zijn in november 1642 gevraagd  ontwerpen vervaardigd door stadsarchitect Pieter Post en de landmeters  Hendrik Symonsz. Duijndam en Pieter Wils en ongevraagd door Salomon de Bray in 1644. Al deze ontwerpen vond het stadsbestuur niet realistisch genoeg en  men prefereerde een eenvoudiger plan van de landmeters Andries van der Walle en Eramus den Otter.

In het boekwerk ‘Soweit der Erdkreis reicht'(Kleef, 1979), p. 148-149 wordt daarover het volgende vermeld: ‘(…) Man kann der Klever Plan von Pieter Post in dieser Hinsicht am besten mit dessen nicht ausgeführten Entwurf für die nördliche Stadterweiterung von Haarlem (1642-1644) vergleichen.. Anders als bisher angenommen ist dieser Entwurf om einzelnen nicht auf die elementare Technik des Landmessers und die lukrative Praktik des Spekulanten abgestimmt, sondern trägt einen mehr oder weniger idealisierten Charakter; die strukturbestimmenden Elemente dieses Planes sind festgelegt durch rein architecktonische und militärisch-festungsbauliche Erfördernisse. Der Schwerpunkt des Planes von Post für Haarlem ist die 100 Fuss breite neue Gracht, die beiderseits einen Kai von 50 Fuss haben sollte, an die sich Parzellen von 260 bzw. 280 Fuss Tiefe anschlossen. Das wesemntliche dies Planes liegt in der Tatsache, dass er keine endlose Wiederholung von hintereinander liegenden Bloöcken und Kanalen vorsieht, sondern dass er eine zusammenhängende Struktur mit erkennbaren Mittelpunkt, nämlich der ersten breiten Wöhngracht bildet, die durch ihr gebrochenes Profil deutlich auf das Herz der alten Stadt gerichtet ist (…)’

pieterpost1

Bleekvelden bij Haarlem. Schilderij door Pieter Post uit 1634 (Frits Lugt Collectie, Parijs)

pieterpost2

Pieter Post: Duinen in de omgeving van Haarlem (geveild bij Christie’s)

pieterpost3

Duinen rond Haarlem en hooischelf + deel boerderij; door Pieter Post, 1633 (Mauritshuis Den Haag)

pieterpost5

Ontginningen in Haarlem-Noord (Schoten)

kaart

Kaart door Pieter Post van Swanenburg (bij Halfweg) en het Haarlemmermeer en omgeving

post2

Ontwerpplan voor de tuin van het Mauritshuis door Pieter Post. De uitvoering is vanwege diens overlijden in 1669 in handen gegeven van zijn zoon, architect Maurits Post. Deze heeft in 1673 het park nogmaals verfraaid. Hier bevond zich de grot, die Johan Maurits als geschenk had ontvangen van Hans Willem Bentinck (Kassel, Staaatliche Sammlungen)

 

 

post11

Rijksmuseum, zijde Hobbemakade,  met boven raam inscriptie van links PIETER POST en rechts goud- en zilversmid Joh.Lutma

 

kerk

Pieter Post is vooral bekend gebleven als bouwmeester. Adriaan Pauw, ambachtsheer van Bennebroek, gaf aan Pieter Post de opdracht een kerkgebouw te ontwerpen. De eerste twee ontwerpen werden afgekeurd, met het derde van 1664 ging Pauw accoord. Post heeft de uitvoering van zijn laatste plan nier meer beleefd, omdat hij 2 mei 1669 in Den Haag is overleden. Pas in 1679 met de bouw begonnen onder leiding van architect Adriaan Dorsman, opvolger van Pieter Post.

11.  Souvenirs en herinneringen aan Brazilië (bezoeken in 1999 en  2005)

vlag

Nederlands-Braziliaanse vlag

banden.jpg

Banden van Amsterdam met Brazilië via een schilderij van ‘Haarlemmer’ Frans Post

steen

Een steen in herinnering aan de Hollanders als kolonisten in Brazilië

 

 

kessel

Jan van Kessel de Oudere (1626-1679) middenpaneel van ‘America’, 1666, gebaseerd op de schilderijen van Post en vooral Eckhout, bekend ook uit de boeken van Marcgraf en Barlaeus. Aangenomen wordt dat de voorstellingen van dieren de houtsneden in de ‘Historia Naturalis Brasiliae’ ten grondslag liggen, ook al is het schilderij een fantasie. (Alte Pinacotheek München)

 

 

 

beeld

Standbeeld van Johan Maurits in het centrum van Recife, Brazilie, in 2004 door de Duitse regering geschonken.

plaquette

Plaquette bij het beeld van Johann Moritz von Nassau-Siegen in Recife

gouverneur

Uit een artikel van Max Pam over Johan Maurits en Braziliaans-Nederland in NRC Handelsblad van 6 juni 1987 waaruit toen de geringe interesse vanuit Nederland voor dit koloniaal verleden blijkt. Geen wonder ook dat het standbeeld van de gouverneur door de Duitse overheid is gefinancierd.

 

plaquette

Plaquette Mauricio de Nassau Siegen

plaquette1

Plaquette Frans Post

karaf

Karaf met detail uit een voorstelling: Vista de Itanaracá door Frans Post

 

 

postpostzgelsbrazilie

Braziliaans postzegelvel uit 2009 gewijd aan de Hollandse ‘presentie’ in Brazilië met de volgende zes motieven: 1) portret van Johan Maurits, 2) het moederschip ‘Zutphen’ waarmee hij begin 1637 in Pernambuco aan land ging, 3) Opgegraven Goudse pijpen bij Fort Oranje, 4) geschilderd kasteel Vrijburg naar Frans Post, 5) paleis van de gouverneur in Recife, 6) vroegere ‘kanaalhuizen’ uit de tijd van Johan Maurits in het centrum van Recife

postzegels

Postzegelvel Nederland-Brazilië met afbeeldingen van schilderijen door Albert Eckhout. 2009

postzegelvel2

Postzegelvel Nederland-Brazilië met voorstellingen van flora en fauna uit het boek ‘Historia Naturalis Brasilianae)’

post1

Postzegel uit 2009 met boven een afbeelding van suikerplantage door Frans Post

post2

Nederlandse postzegel uit 2009 met voorstelling van Olinda door Frans Post

 

postzegel

Postzegel  van posterijen Brazilië uit 1978 met een landschap van Pernambuco door Frans Post (Catawiki)

 

 

 

Natal1.jpg

Natal, boven: een buitenwijk, onder: het winkelcentrum met o.a. McDonald’s

natal2

Voor de openbare bibliotheek van Natal

 

recife1

Historisch Recife met Portugees aandoende gebouwen

Recife2.jpg

Braziliaan aan het water van Recife, afstammend van een door Hollanders uit West-Afrika aangevoerde slaaf.

olinda2

Gezicht op Olinda te Pernambuco vanaf het water. De stad is veroverd door een vloot van de WIC onder bevel van Hendrikck Cornelisz Loncq, februari-maart 1630. Rechts de stad Olinda op een heuvel aan zee, links liggen Hollandse schepen voor de rede. Gravure van Claes Janszoon Visscher, 1631

 

 

 

Olinda3.png

De bibliotheek van Olinda in roze kleur geverfd

 

 

 

recife3

Recife omgeven door water vanuit de lucht gezien

 

 

br2

Aan de Braziliaanse kunst ten noorden van Recife

olinda1

Zicht op Olinda

 

suikerriet

Dankzij de teelt van suikerriet gold Pernambuco als de rijkste deelstaat van Brazilië, waarvan overigens vooral ok de bezetters Portugezen en Hollanders profiteerden. Voor het suikerriet kan Brazilië vandaag de dag niet meer concurreren op de wereldmarkt, wordt het vooral gebruikt als grondstof voor benzine en alcohol. Bovenstaand foto van een cachaçafabriek  bij Joao Pessoa waar de in Brazilië populaire drank cachaça wordt geproduceerd, 42% alcohol bevattend.

fazenda.jpg

Zicht op runderen in de fazenda Aqua Branca

water

In 2005 bij de door Frans Post geschilderde waterval in Cachoeira de Paulo Alfonso

museo

In het Museo Francisco Brennand van  Recife

 

 

 

castro

Hollandse folkloristische groep van Castrolande, opgericht in 1953 door de eerste naoorlogse emigranten, die zich in 1949 vanuit Nederland in Brazilië vestigden. Castrolande met boeren en een grote zuivelindustrie Batavo ligt ten zuidwesten van Sao Paulo, terwijl Holambra, waar zich vooral bloemenkwekers vestigden en als toeristische attractie Nederlandse architectuur realiseerden even ten noorden van Sao Paulo is gelegen.

 

jager

Met Jannetje F.de Jager, woonachtig in de Hollandse kolonie Castrolande en daar o.a. werkzaam als gids, afkomstig uit Heemstede (Bronsteeweg)

eenmalig.jpg

Eenmalig optreden voor een internationaal gezelschap met vertolking van het lied ‘Tulpen uit Amsterdam’ van Herman Emmink  in het Nationaal Theater van Rio de Janeiro, 1999

 

 

braz2

Foto van een capibara die ik in 1999 maakte, niet in het wild maar op de Sao Francisco Farm in het prachtige natuurgebied Pantanal

br1

Het landschap bij Cajueiro de Pirangi zoals het ook door Frans Post moet zijn gezien

 

Pet3.jpg

Zicht op de basiliek van Olinda. Toen de eerste Portugese gouverneur Duarte Coelho  voor het eerst de plek zag zou hij geroepen hebben: ‘Oh wat moot!’, in het Portugees Oh linda, daarmee was de geboorte en naamgeving van Olinda volgens de overlevering in 1535 een feit

olinda4

Huizen in Olinda

 

pet1

In het openluchtmuseum in Recife van Francisco Brennand, in Brazilië befaamd om zijn erotische sculptures

pet2

Een boottocht op weg naar Joao Pessoa op een karakteristieke schoener langs de kust van Praia da Pipa en Tibau do Sul

frederikstad

Frederikstad/Joao Pessoa, anonieme kaart uit 1634

 

pet4

Joâo Pessoa wordt wel beschouwd als de meest groene stad van Brazilië. Toen de plaats gesticht werd, is JP eerst genoemd naar de Spaans-Portigese koning Filip (Filipéia), vervolgens ging de nederzetting onder de Nederlanders door het leven als Frederic naar de Nederlandse stadhouder Frederik Hendrik. Toen de Nederlanders zijn verdreven werd het in de indiaanse naam Parahiba  [is zoveel als: moeilijk te bevaren rivier] en sinds 1930 is Joâo Pessoa genoemd naar de in dat jaar vermoorde populaire gouverneur. De stad heeft nog fraaie koloniale architectuur uit de Nederlandse en Portugese tijd en is hoofdstad van de deelstaat Paraiba

zetel

Klooster Sao Francisco in Joao Pessoa, gebouwd in 1589, vanaf 1634 na inname door de Hollanders zetel van de WIC. In 1635 vertrok Elias Herckmans (zeeman, dichter, schrijver, veldheer en bestuurder) naar Brazilië waar hij door de WIC als gouverneur van Paraiba is benoemd. Als bevelhebber veroverde hij in 1643 Valdivia in Chili, maar moest het gebied opgeven aan de Spaanse troepen en terugkeren naar Brazilië In 1644 overleed hij in Recife na een tumultueuze expeditie naar de Amazone.

 

brasilia1

Last not least: met Miss Brasilia 1999 op de foto