Tags

, ,

DE HEEMSTEEDSE WIELERBAAN (1934-1940)

De bakermat van diverse sporten in Nederland, veelal uit Engeland geïntroduceerd, ligt vooral dankzij Pim Mulier in Haarlem en directe omgeving. De uit Engeland stammende sporten waren in Heemstede aanvankelijk een geliefde bezigheid van ondernemers en addellijke en patricische families (zoals Van Lennep, Van de Poll, Teding van Berkhout, Quarles van Ufford, Victor, Van Wickevoort Crommelin, Dólleman etc.). In deze kringen bestonden internationale contacten. Soms gingen de jongeren uit hogere milieus in Groot-Brittannië studeren waar ze in contact kwamen met verschillende sporten. Terug in Haarlem of de regio Zuid-Kennemerland introduceerden zij de Engelse sportvarianten. Enkele van voornoemde families hebben zich ingezet om de sportbeoefening in Heemstede en zelfs in Nederland te stimuleren . ‘Op de eerste plaats staan de verrichtingen van Pim (W.J.H.Mulier) die omstreeks 1878 enkele takken van sport in ons land introduceerde. Hij kwam uit een rijke Friese familie en bezocht op jonge leeftijd de handelsschool in Engeland. Met behulp van de publicatie van sportboeken:Wintersport, Athletiek en Voetbal, en Cricket, probeerde hij de Nederlanders voor sport te introduceren. Pim Mulier richtte in 1879 HFC, de eerste voetbalclub van Nederland, op. Hij heeft er verder voor gezorgd dat voor de sportbeoefenaars bonden zijn opgericht, zoals de in 1889 opgerichte Nederlandse Voetbalbond en in 1908 opgerichte Nederlandse Bond voor Lichamelijke Opvoeding. Met hulp van jonkheer Ch.F.van de Poll (1) en diens vrouw maakte Mulier propaganda voor hockey en bandy, cricket, kaatsen, schaatsen, wandelen (de Vierdaagse is aan hem te danken), tennis, athletiek en voetbal’.

(1) Jhr.Ch.F.van de Poll, directeur van de Haarlemsche Katoenmaatschappij, was eigenaar van Bosbeek van 1915 tot 1919 en zette zich met zijn échtgenote P.van de Poll-Prévinaire in ter bevordering van de sportbeoefening in Nederland. Hij was voorzitter van de in 1901 gestichte ‘Vereeniging Sportgebouw Haarlem en Omstreken’, die als doel had de openlucht sport te stimuleren door het huren en onderhouden van sportterreinen en clubgebouwen. Tevens was hij de eerste voorzitter van de in 1895 opgerichte Hockey en Bandy Bond (1898) en dat was ook het geval geweest met de in 1885 opgerichte Haarlemsche Lawn Tennisbond (HLTB) en van de in juni 1899 gevormde Nederlandse Lawn Tennisbond. Hij had op zijn landgoed Bosbeek een tennisbaan laten aanleggen en speelde hierop nationale wedstrijden. Zijn zoon, jonkheer A.van de Poll, eigenaar van ‘Eikenrode’, zette het werk van zijn vader voort. In sportkringen was hij onder meer als hockeyer, tennisser en schaatser, een bekend figuur. Eenmaal speelde hij als lid van MHC in het Nederlands hockey-elftal.  Ook liet hij een tennisbaan achter zijn huis aanleggen waar hij kennissen uitnodigde met hem te komen spelen. Van de Poll was van 1919 tot 1949 (!) met een onderbreking tijdens de oorlogsperiode wethouder van Heemstede en trad op als loco-burgemeester. Als bestuurder hield hij zich bezig met financiën, woningbouw en sport. Jhr.A.van de Poll was van 1931 tot 1949 voorzitter van de ‘Stichting Heemsteedse Sportparken’. Sportbeoefening was volgens hem voor alle lagen van de bevolking nuttig. Vanuit zijn positie als wethouder trachtte hij sport sterk te profileren en voor iedereen toegankelijk te maken. Sporten zoals lichte athletiek en cricket die in ontwikkeling achter bleven zijn door hem onder de aandacht gebracht. Het spelen in een team als ‘King of games’ cricket, zou volgens hem een grote opvoedende waarde hebben.

poll

Jhr. A. van de Poll: sportman en gentleman

pol

Het tennisteam van de H.L.T.C. in 1930 of 1931 met van links naar rechts mevrouw Mense, jhr.Pieter Quarles van Ufford, mevrouw de Graaf, jhr.mr.B.W.F.van Riemsdijk, mej. Josselin de Jong, jonkkheer A. VAN DE POLL, en jhr. H.A.C.van Riemsdijk

 

 

Wat het wielrennen betreft is overigens reeds in 1885 is in Nijmegen de eerste houten wielerbaan aangelegd, echter al na 5 jaar opgeheven. Tientallen (houten) banen zouden volgen in de eerste helft van de vorige eeuw, talrijke zijn in het eerste oorlogsjaar 1940 afgebroken. Anno 2016 telt ons land nog vier overdekte indoor-wielerbanen, in Alkmaar. Amsterdam-Sloten (Velodrome), Rotterdam (Ahoy) en Apeldoorn. Verder nog openlucht-wielerbanen in Eindhoven, Helmond, Tilburg en Geleen.

Twee legendarische wieler- en schaatsfenomenen:: Jaap Eden en Klaas Pander (NHA)

Twee legendarische wieler- èn schaatsfenomenen:: Jaap Eden (1883-1925) en Klaas Pander (1867-1940).  (NHA)

In 1894 is de legendarische in Haarlem overleden wielrenner, ook bekend als schaatser, Jaap Eden wereldkampioen 10 kilometer amateurs geweest. Overgeleverd is het verhaal van de eind 1940 gestorven allround sportman Klaas Pander – voetballer, zwemmer, pikeur, wielrenner maar vooral succesvol schaatser – die het presteerde op zijn fiets op de Cruquiusbaan van A.H. van Wickevoort Crommelin de strijd aan te binden tegen een renpaard waarbij een kilometer moest worden afgelegd. De lezingen verschillen of Pander dan wel de viervoeter heeft gewonnen. Hoe dit ook zij, in Heemstede zijn al sinds 1920 op een grasbaan aan de Meerweg bij ’t Oude Slot wielerwedstrijden gehouden, waar overigens ook wisselend paardenrennen en motorraces plaatshadden. Bennebroek had enige tijd een grasbaan bij de Zandlaan.

Wielrenner Jan Tulleken contra een renpaard

In navolging van Klaas Pander in 1893 nam ook de Haarlemse wielercrack Jan Tulleken (1883-1962) het meermaals op tegen een paard, waarbij hij vijfmaal won en het slechts een keer – in Hillegom – moest afleggen tegen het renpaard. Op de Dreef  bij de grens van Haarlem met Heemstede  waren duizenden mensen samengestroomd om te zien, of een ros het kon winnen van een stalen ros. Het eerste duel eindigde met een overwinning van de wielrenner  die tien meter eerder bij de eindstreep was. Tulleken was vaak de koppelgenoot van de legendarische Haarlemmer Jaap Eden. Andere partners waren Gerard Leene, Louis Didier, Piet Straat en Jo Boxtel. Hij won diverse nationale kampioenschappen. Op 11 mei 1925 is bij gelegenheid van zijn zilveren jubileum als wielrenner op de grasbaan in Heemstede gehuldigd.

tulleken2

Op de Amsterdamse wielerbaan bij de sprint, v.l.n.r.Dorus Nijland, Ko Brunt en Jan Tulleken (Het Leven, 1911)

Een mulifunctionele grasbaan van sportvereniging Het Oude Slot in Heemstede voor paardenrennen/concours hippiques, motorraces en wielerwedstrijden  (1894-1920 en 1925-1929)

In 1894 is harddraverijvereniging ‘Het Oude Slot’ opgericht, later omgezet in een sportvereniging met nadruk op de paardensport. Pikeur Jan Koster huurde aanvankelijk een droog gelegen stuk weiland van boer Cornelis van den Berg in de nabijheid van het Oude Slot, waar hij een baan liet aanleggen van 615 meter met lichte bochten. In 1895 hadden o.a. draverijen plaats tijdens de jaarlijkse volksfeesten, op 18 september. Een lokale krant schreef: ‘Helaas viel de belangstelling watt tegen wat wellicht was toe te schrijven aan het gemis van de gewone volksfeesten. Ook het aantal paarden, acht, was waarschijnlijk beneden de verwachting want in plaats van om 1 uur begon de wedstrijd eerst om half drie. Omstreeks half zeven viel de beslissing. De eerste prijs, ƒ 100,- was voor Alruna, die bereden werd door de heer Van Wickevoort Crommelin. Tweede werd Ninus van de heer Koster die ƒ 30,-  ontving’.   In 1896 huurde sportvereniging ‘Het Oude Slot’ dichtbij haar oude baan een veld van jonkheer J.B.van Merlen, eigenaar van Bosbeek-Groenendaal en achter het cricketveld is toen een grasbaan met een lengte van 965 meter aangelegd. Gelegen tegenover Meer en Bosch aan de Meerweg, op de plek waar in 1932 de Meer en Boslaan is aangelegd. De tribune gaf plaats aan 700 personen. Van 1920 tot 1925 is de baan ongebruikt geweest. In 1925 na vernieuwingen wederom in gebruik genomen ook voor andere sporten dan draverijen totdat 30 juni 1929 sportvereniging ‘Het Oude Slot’ is opgeheven. In het HVHB-archief bevindt zich een laat 19de eeuws oblong-folio fotoalbum met 17 originele foto’s van ‘Harddraverij-Vereeniging ‘Oude Slot Heemstede Heemstede. Woensdag 7 juli 1897.

 

hard1

Opening grasbaan Het Oude Slot Heemstede, Het Nieuws van den Dag, 23-10-1894  (1)

hard2

Vervolg: opening harddraverij Heemstede (Het Nieuws van den Dag, 23-10-1894

 

 

paardenbaanharddraverij1897

Paardenrenbaan  ’t Oude Slot Heemstede, 1897

harddraverij

Harddraverijen en wedrennen te Heemstede (Het Nieuws van den Dag, 22-4-1897)

 

paardenheropeningbaan1925

Bij de heropening in 1925 (na vijf jaar sluiting)  der vernieuwde grasbaan van sportvereniging ‘Het Oude Slot’ in Heemstede (De Prins)

motor1

Motorraces op ’t Oude Slot in Heemstede (Arnhemsche Courant, 3-9-1927). Bij de individuele races waren Van der Weel en de Haarlemmer Van Kooten de snelsten in hun categorie waren.  Een bekende coureur in die tijd in de 350 cc klasse was O.Moeke uit Heemstede.

motor2

Aankondiging van motorrace op Het Oude Slot te Heemstede (Haarlem’s Dagblad, 8-6-1927).Leden van de Motorclub Zuid-Holland leverden een strijd om de Handels-trophy, gewonnen door Van Rijswijk.

moos

Een andere crack in de motorsport op grasbanen was John Moos (1888-1957), die in 1920 met Hans Huurnink in Heemstede nabij Ipenrode de n.v. automobiel- en vliegtuigfabriek ‘Humo’ oprichtte.

 

 

Moos2.jpg

John Moos na het behalen van een overwinning

 

 

wielren1

Wielerwedstrijden op de vernieuwde grasbaan in Heemstede. De organisatie was in handen van de in 1905 opgerichte Haarlemse sportvereniging ‘De Kampioen’.  (Voorwaarts, 14-4-1925)

De grasbaan van 't Oude Slot als wielerbaan (De Maasbode, 28 april 1925)

De grasbaan van ’t Oude Slot als wielerbaan (De Maasbode, 28 april 1925)

slot

Met de feitelijke opheffing van sportvereniging Het Oude Slot zijn de harddraverijen gestopt en voortgezet op de renbaan van Duindigt in Wassenaar en de wielerwedstrijden hervat na de bouw van een wielerbaan in 1934  (Haarlem’s Dagblad, 15-10-1929)

Bouw van een houten wielerbaan met tribune in 1934.

In 1934 besloot de gemeente Heemstede tot aanleg van een wielerbaan bij het Heemsteedse Sportpark. De gemeente verleende hiervoor een krediet van ƒ .2.300,- voor de aanleg van de houten 200-meter baan. De huur bedroeg ƒ 100,- per jaar. Op 13 mei werd de wielerbaan geopend door burgemeester Van Doorn. In 1935 verleende de gemeente ƒ 850,- voor de aanleg van een electrische verlichting, zodat ook ’s avonds kon worden gereden . De 200-meter ban werd voornamelijk gebruikt door vier Haarlemse clubs. Het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog betekende het einde van het wielrennen op de baan in Heemstede. Het hout was schaars en de exploitatie niet meer lonend. Toen deze baan verdween en ook die in Halfweg-Zwanenburg en andere banen zoals Alkmaar kon in Noord-Holland enkel nog in het Olympisch Stadion in Amsterdam op de baan worden gefietst, maar daar kwam weinig tot uiteindelijk niets van terecht, die baan was te groot, niet gezellig en ook te duur. De meeste clubs ging hun toevlucht zoeken op de weg, ook al was dat in feite niet toegestaan.

 

 

wiel2

Een wielerbaan in Haarlem of omgeving? (IJmuider Courant, 18-8-1933

 

wiel4

Wielerbaan in Haarlem of omgeving in voorbereiding. Uit: Sumatra Post van 12 januari 1934.

 

 

Oprichting van wielerbaan Heemstede (Eerste Heemsteedse Courant 22-12-1933)

Vergevorderde plannen tot oprichting van een wielerbaan in  Heemstede (Eerste Heemsteedse Courant 22-12-1933)

8176cd42-5916-842f-a153-e9c5f880aca2

Aanvang bouw wielerbaan Heemstede (Leidsch Dagblad, 3 maart 1934)

 

wielerbaan3

De ovale houten wielerbaan Heemstede in aanbouw (Haarlem’s Dagblad, 17-3-1934)

 

mmranm02_000032955_mpeg21_p012_image-1

De bouw van een wielerbaan in Heemstede, 1934 aan de Sportparklaan ter hoogte van de Meerweg (Geldersche Courant, 3 april 1934)

 

program1

Programma opening wielerbaan Heemstede 13 mei 1934

program2

Voorwoord bij opening wielerbaan Heemstede door burgemeester jhr. J.P.W.van Doorn

program4

Openingsprogramma wielerbaan Heemstede 134 mei 1934

program3

Ten geleide bij openingsprogramma wielerbaan Heemstede door initiatiefnemers-directeuren D.Jongejan en G.Veerman uit AalsmeerEen bijschrift invoeren

Bij de openingswedstrijden was het belangrijkste resultaat dat de Haarlemmer Jacques van Egmond de drie ritten won bij de beroepsrenners, gevolgd door Klaas van Nek, die driemaal tweede werd en G.Heslinga. Dankzij de successen van Jac. van Egmond, mede bij de Olympische Spelen van 1932 in Los Angeles war hij goud won en  een jaar later wereldkampioen werd in Parijs steeg het aantal leden van de Haarlemse vereniging ‘De Kampioen’ van 25 naar 300.

egmond

Jacques van Egmond (1908-1969) was Ned. kampioen sprint in 1934, 1935 en 1936. Hij reed goede tijden op de Heemsteedse wielerbaan

 

De Heemsteedse wielerbaan bracht helaas ook conflicten in de vereniging op, met als gevolg scheuringen. Eerst werd de rooms-katholieke wielervereniging ‘Achilles’ opgericht, waarvan Heemstedenaar Gerrit van Wees lid werd. Een andere groep verenigde zich in ‘De Jonge Kampioen’, zodat naast het in 1934 gestichte  ‘Excelsior’ – met in de jaren 50 Piet Steenvoorden als meest succesvol lid – al sprake was van 4 wielerverenigingen in de Spaarnestad. ‘De Kampioen’ en ‘De Jonge Kampioen’ die in het algemeen onderlinge wedstrijden hielden zijn in de oorlogsjaren opgeheven, nadat in 1940 de wielerbaan in Heemstede was gesloopt.

 

wiel1

Advertentie . in Eeerste Heemsteedse Courant van 1 mei 1934)

program5

Programma 6 september 1936 wielerbaan Heemstede

program7

Deelnemers wedstrijd wielerbaan Heemstede onder wie amateur Gerrit van Wees

program8

Vooromslag programma wielerbaan Heemstede,

Gedurende zes jaar, van 1934 tot 1940, beschikte Heemstede over een houten wielerbaan, de enige in de regio Zuid-Kennemerland – de dichtsbije wielerbaan lag in Zwanenburg . Nadat het op sportgebied zeer voortvarende gemeentebestuur een terrein beschikbaar stelde – ter hoogte van het huidige sportcomplex Groenendaal – is hier door de N.V.Sportconcern te Aalsmeer onder leiding van licentiehouders D.Jongeman en vooral G.Veerman een houten baan met tribune aangelegd. De officiële opening is op 14 mei 1934 verricht door burgemeester jonkheer J.P.W.van Doorn, die zich met de gedachte mocht vleien dat na de reeds opengestelde sportvelden, tennisbanen en zwemvijvers de gemeente meer en meer een centrum in de regionale sportwereld zou worden. Er werden sprint- en koppelwedstrijden georganiseerd voor nieuwelingen en amateurs, incidenteel ook voor profs. Op deze snelle 200-meterbaan lieten onder meer Arie van Vliet (die zelfs een tijd aantekende van elf drie vijfde second over de laatste 200 meter), Cor Wals, Jan Pijnenburg, Gerrit Schulte, Jacques van Egmond, Klaas van Neck Sr. en Jr. en vele andere coryfeeën in die dagen. In 1934 werden bij 13 wielerwegstrijden op zondag en 30 op werkdagen in totaal 19.350 vervoermiddelen geteld, waarvan 807 auto’s. Eén jaar later, in 1935 daalde het aantal geregistreerde vervoermiddelen naar 10.566. In 1934 werd nog een winst behaald ban ƒ 4.000,- maar in volgende jaren werd quitte gespeeld of met verlies gewerkt. In 1936 zijn ook wedstrijden achter lichte motoren georganiseerd, echter zonder groot succes. Op 23 mei 1937 is de wielerbaan verhuurd tot het houden van een massaal bezochte katholieke meeting.

Een wedstrijd van Achilles op de Heemsteedse wielerbaan in 1938

Een wedstrijd van wielerclub Achilles op de Heemsteedse wielerbaan in 1938

Tijdens de openingsritten in 1934 was het de Haarlemse vedette Jack van Egmond die de drie ritten bij de beroepsrenners wist te winnen. Door de directie van de Wielerbaan Heemstede is voor de achtervolgingswedstrijd voor amateurs als extra prijs een kostbare ‘Brassard’ genaamd ’Heemstede-Brassard’ ter beschikking gesteld, welke o.a. is gewonnen door plaatsgenoot en Olympisch deelnemer in Berlijn 1936 Gerrit van Wees. De heer M.J.J.Martin herinnert zich dat kinderen soms aan controle wisten te ontsnappen teneinde aldus entreegeld te omzeilen. Door de week ging men ons met de fiets naar de baan om rondjes te rijden totdat men door het toezichthoudend personeel werd weggestuurd. Mede dankzij de invloed die van de Heemsteedse baan uitging steeg het aantal leden van de in 1905 opgerichte Haarlemse vereniging ‘De Kampioen’ van 25 tot 300. Volgens journalist A.Overmeer traden traden echter ook conflicten op, met als gevolg scheuringen en nieuwe clubs soms van korte duur. In deze periode zijn in de Spaarnestad drie nieuwe wielerverenigingen opgericht, de r.k.-vereniging ‘Achilles’. ‘De Jonge Kampioen’ en in 1935 ‘Excelsior’, welke laatste wielerclub tot op de dag van vandaag bestaat.

Logo van de Haarlemse wielerclub Excelsior, opgericht in 1935, waarvan o.a. Piet Steenvoorden lid was

Logo van de Haarlemse wielerclub Excelsior, opgericht in 1935, waarvan o.a. Piet Steenvoorden lid was

De wielerbaan Heemstede geopend (Haarlem's Dagblad 14 mei 1934)

De wielerbaan Heemstede geopend (Haarlem’s Dagblad 14 mei 1934)

Afbraak na verlies op de exploitatie 14 september 1940

Tijdens de mobilisatietijd nam het aantal wedstrijden dusdanig af, dat deze bij gebrek aan coureurs en toeschouwers in financieel opzicht niet meer rendabel te maken was. Toen eenmaal de bezettingstijd was begonnen nam ook bij het anderen van de winter de behoefte aan hout toe. Aldus is de baan volgens een ooggetuige in één dag op 14 september 1940 gesloopt. Vanwege schaarste aan hout en verminderde interesse vanuit het publiek sloten in 1940 ook de banen in Duivendrecht, Assendelft Alkmaar en Heemskerk waarna enkel de Olympiabaan in Badhoevedorp in de provincie Noord-Holland overbleef

Na de Bevrijding kwam Rein Biel, woonachtig in Heemstede, met het idee van de Oranjeronde op Koninginnedag (in 1985 op 5 mei). Van de Heemstedenaren zijn o.a. Jan van der Vossen, Cobus Rusman, Gerrit van Wees, maar vooral de te vroeg overleden maar onvergetelijke Piet Steenvoorden (met destijds een eigen supportersclub) als wielrenner succesvol geweest. In 1956 behoorde laatstgenoemde bij de selectie van de Olympische ploeg in Melbourne, die zoals bekend aan de Nederlanders voorbij gingen vanwege de dramatische gebeurtenissen in Hongarije.

Piet Steenbergen

Piet Steenvoorden (1935-1989)

======================

wiel4

Bericht uit De Sumatra Post van 12 januari 1934

 

(Eerste Heemsteedse Cpurant, 3 augustus 1934)

(Eerste Heemsteedse Courant, 3 augustus 1934)

(E.H.C., 28-10-1934)

(E.H.C., 28-10-1934)

 

Opening van de wielerbaan in Zwanenburg-Halfweg in 1935, in hetzelfde jaar dan de banen in Alkmaar en Heemstede zijn gestart

Opening van de wielerbaan in Zwanenburg-Halfweg in 1934 (Europeana). In hetzelfde jaar dat de banen in Alkmaar en Heemstede zijn gestart

(E.H.C., mei 1936)

(E.H.C., mei 1936)

Mien van Bree uit Loosduinen was de eerste baanwielrenster van internationale allure (1935)

Mien van Bree (1915-1983) uit Loosduinen  is een pionier in het vrouwenwielrennen geweest

wioelerbaan3

Wedstrijdmoment op de wielerbaan

wiel3.jpg

Renners van de Haarlemse wielerclub De Kampioen op de Heemsteedse wielerbaan, circa 1935 (foto uit Haarlems Dagblad van 7 juli 2005 toen De Kampioen het 100-jarig bestaan herdacht met voormalig Tour-renner Gerrit Voorting (82) als eregast

 

 

arie

Wereldkampioen springen Arie van Vliet – hier op een foto uit 1939 met zijn vader – reed op de snelle wielerbaan van Heemstede een recordtijd van  elf drie-vijfde seconde over de laatste 200 meter!

 

 

wees

Gerrit van Wees die als amateur meermaals de wisseltrofee ‘Heemstede Brassard’ won door in 1 seizoen de meeste keren in de achtervolging te winnen.

========================================================

 

De roomskatholieke manifestatie Kruisvaart is in mei 1937 door enige duizenden deelnemers en bezoekers op de Heemsteedse wielerbaan gevierd

De rooms-katholieke manifestatie ‘Kruisvaart’ is in mei 1937 door enige duizenden deelnemers en bezoekers op de Heemsteedse wielerbaan gevierd

Nog een foto van de Kruisvaart-manifestatie op de wielerbaan van Heemstede, 1937

Nog een foto van de Kruisvaart-manifestatie op de wielerbaan van Heemstede, 1937

ddd_010237957_mpeg21_p009_image-1

(Kruisvaart Heemstede op de wielerbaan Heemstede (Nieuwe Tilburgse Courant, 25-5-1937)

===================================================================

Verkoop van de wielerbaan aan een sloopbedrijf, zogenaamd goede geldbelegging…..

Over het einde van de Heemsteedse wielerbaan (Haarlems's Dagblad, 16 september 1940)

Over de verkoop van de wielerbaan en weinig rooskleurige toestand van de sport en o.a. het einde van de Heemsteedse wielerbaan (Haarlems’s Dagblad, 16 september 1940)

tulleken1

Naar aanleiding van de (stilzwijgende) sloop van de Heemsteedse wielerbaan op 12 september 1940 suggereerde wielerkampioen Jan Tulleken in het Haarlem’s Dagblad van 14 september een fusie van de vier Haarlemse wielerclubs: Achilles, Excelsior, de Kampioen en de Jonge Kampioen.

 

 

DE KORTE WIELERCARRIERE VAN BAANRENNER ACHTERVOLGING GERRIT VAN WEES  (1934-1937) met Olympische Spelen  van 1936 als hoogte- èn dieptepunt

Waarschijnlijk is geen wielrenner zo vaak nummer 1 geweest op de Heemsteedse wielerbaan als plaatsgenoot Gerrit van Wees. In april 1994 werd ik benaderd door de heer A.Th.Bijkerk uit Fochteloo, Nederlands lid van de International Society of Olympic Historians. Hij vroeg zich af of Gerardus Jacobus van Wees, geboren in 1913, die in 1936 in de ploegenachtervolging aan de Olympische Spelen van Berlijn heeft deelgenomen nog in leven was. Na enige informatie via zijn zoon Hans van Wees die ik kende als toenmalig hoofd van de KLM-bibliotheek, bleek hij in 1994 sinds zeven jaar in Hoofddorp te wonen, waar ik de toen krasse tachtiger opzocht.

Gerrit van Wees op de Heemsteedse wielerbaan, veelvoudig winnaar van 'de trofee:  'Heemstede-Brassard

Gerrit van Wees op de Heemsteedse wielerbaan, veelvoudig winnaar van ‘de trofee: ‘Heemstede-Brassard’

assendelft

De wielerbaan in Assendelft, geopend in 1925, waar Gerrit van Wees in 1934 debuteerde (Stadsarchief Zaanstad) )

 

Gerrit van Wees is geboren op het adres Lindenlaan 31 in een gezin van zeven kinderen, van wie er in de jaren 90 nog twee in Heemstede woonachtig waren. Hij vertelde dat zijn vader onder meer werkzaam was geweest bij anjelierkweker Emile Erens op ’t Oude Slot. De jonge Gerrit bezocht de Sint Jozefschool onder leiding van meester Pronk. Al doende bemerkte hij dat het hardfietsen hem niet slecht afging. Daarom meldde hij zich in 1934 aan als lid van de R.K.wielerclub Achilles in Haarlem. Het eerste jaar wist hij beslag te leggen op het clubkampioenschap Lange Afstand. Het volgend jaar ging hij over naar de amateurklasse en wist hij de openingswedstrijd te Heemstede op overtuigende wijze te winnen. Hierin vond de directie der Heemsteedse baan aanleiding om Van Wees de zogenaamde Heemstede-Brassard te laten rijden, op welke prijs hij in 1935 eveneens beslag wist te leggen, door op één na alle wedstrijden te winnen. Deze kostbare ‘Brassard’ was door de directie van de Heemsteedse wielerbaan ter beschikking gesteld en kwam definitief in het bezit van de amateur die in één jaar de meeste keren had gewonnen.

Gerrit van Wees met zijn latere echtgenote op de baan in Heemstede

Gerrit van Wees met zijn latere echtgenote op de baan in Heemstede

Als gevolg van deze prestaties was zijn rijden ook bij de Nederlandse Wieler Unie opgevallen, wat bleek uit het feit, dat hij toen werd aangewezen voor de ploegachtervolging in Rijswijk tegen een Duitse equipe. Helaas verloor de Hollandse ploeg, omdat de renners in ploegverband nog niet met elkaar getraind hadden.

Olympische Spelen Berlijn

wiel6

Uit programma Olympische Dag, 7 juni 1936 Amsterdam in Olympisch Stadion

wiel7

Gerrit van Wees, in Programma wielerclub Excelsior

wiel1

Gerrit van Wees (links) op het middenterrein van de Heemsteedse wielerbaan met Van der Aar

wiel2

Op hometrainer bij wielerclub Achilles. Rechts Gerrit van Wees en links vermoedelijk R.Meijer uit Vijfhuizen

 

 

 

 

Gerrit van Wees naar Berlijn (Haarlem's Dagblad)

Gerrit van Wees naar Berlijn (IJmuider Courant, 27 juli 1936)

wees9

Vervolg van Gerrit van Wees naar Berlijn (IJmuider Courant, 27 juli 1936)

 

Gerrit van Wees c.s. op de wielerbaan van het Grunewaldstadion in Berlijn (1936)

Gerrit van Wees c.s. op de wielerbaan van het Grünewaldstadion in Berlijn

tweemaal.jpg

Een beeld van de wielerstrijd in het Olympisch stadion in Berlijn

 

In 1936 werd de zaak beter aangepakt. Bij de selectiewedstrijden voor de Olympische Spelen te Berlijn wist Van Wees zich te kwalificeren voor de 4-ploegentijdrit achtervolging met Van der Voort, Kropman (met 16 jaar de jongste deelnemer) en Zwartepoorte. De verwachtingen waren hoog gespannen en het Oranje viertal behoorde bij voorbaat tot de serieuze kanshebbers op een medaille. Het werd nochtans een drama, zoals de wielersport zoveel drama’s kent. Nederland startte in de series tegen de kansloos geachte Amerikanen. Drie rondes voor het einde zijn de Nederlanders hun tegenstanders tot op veertig meter genaderd. Ben van der Voort die op kop reed liet zich echter niet terug vallen. Slechts enkele meters scheidde de Nederlandse ploeg van de Amerikanen. Plotseling week Van der Voort tóch uit naar boven om zich te laten lossen. Nummer twee was hierop niet bedacht, raakte het achterwiel en smakte tegen de grond. Achter hem zwenkte Gerrit van Wees bliksemsnel naar boven en gleed erlangs. Chris Kopman kon niet meer uitwijken en sloeg over de naar beneden glijdende Zwartepoorte heen. Van der Voort en Van Wees gingen over de Amerikanen heen en lieten 4 minuten 44 seconden afdrukken, een voortreffelijke tijd. Maar er zijn minstens drie man nodig om te winnen en het betekende dat Nederland was uitgeschakeld. De ploeg uit de USA was zo sportief voor te stellen om de rit over te rijden, doch de Italiaanse, Franse en Duitse juryleden overheersten en stelden vast: ‘Verzoek te laat ingediend’. De vier Hollanders waren ontroostbaar. Een internationale carrière die mogelijk voor Van Wees in het verschiet had gelegen, ging daarmee teniet. Uiteindelijk won Frankrijk bij de 4 kilometer ploegenachtervolging jet goud met 4 minuten 45 seconden, Italië zilver en Groot-Brittannië brons. In de series heeft de Franse ploeg het Olympisch record gebracht op 4 minuten 41,8 seconden, terwijl de Nederlanders in de training al 4 minuten 40 seconden hadden gereden! Over het geheel genomen werd Duitsland eerste (voor de Verenigde Staten) met 33 x goud, 26 x zilver en 30 x brons. Nederland scoorde op de landenranglijst als negende met 6 gouden, 4 zilveren en 7 bronzen medailles.

In 1937 besloot Gerrit van Wees zich uit de wielersport terug te trekken. Wanneer hij bij een valpartij op de baan eventueel ernstig gewond mocht raken, zou hem dat in zijn maatschappelijke loopbaan schaden. Van Wees is naar Overveen verhuisd en werkzaam geweest als bakker en postbode. Zijn wielerverleden was hij in 1994 bepaald niet vergeten. Allerlei herinneringen aan vedetten als Arie van Vliet en Gerrit Schulte kwamen tijdens mijn bezoek aan hem in Hoofddorp naar voren. Met trots toonde hij de Heemstede-Brassard, evenals de herinneringsmedaille die iedere deelnemer in Berlijn heeft ontvangen. Als hij zijn specialist, een wielerliefhebber, in het Kennemer Gasthuis bezocht groette die hem met: ‘Hallo coureurtje’. In 1935 leerde hij zijn toekomstige echtgenote kende, Marie Meijer uit Vijfhuizen. Zij stond altijd met bloemen klaar als haar idool weer eens gereden had. Op 5 mei 1995 is Gerrit van Wees overleden.

Gerrit van Wees met echtgenote en hun twee kinderen in 1943

Gerrit van Wees met echtgenote en hun twee kinderen in 1943

wees15

(Eerste Heemsteedse Courant, 28-10-1934)

 

Afscheid van Gerrit van Wees als baanwielrenner (E.H.C. 15-6-1937)

Afscheid van Gerrit van Wees als baanwielrenner (E.H.C. 10-6-1937)

De coureur bood zijn wegfiets te koop aan (H.D, 1 juli 1937)

De coureur bood zijn renfiets te koop aan (H.D. 1 juli 1937)

Bronnen: Oud Heemstede in Beeld, de Heemsteder van 29 juni 1994 en 6 juli 1994; Maurits van Os: Sport en sportbeleid in de gemeente Heemstede 1870-1940. U.v.A., 1998.; Delpher (krantenbank Koninklijke Bibliotheek); Noord-Hollands Archief (Beeldbank, krantenarchief en Heemstede-collectie: sport); site Europeana; Excelsior 50 jaar jong: een Haarlemse wielerclub blikt terug. 1986; Hans Krol. Harddraverij-vereeniging ’t Oude Slot, in: HeerlijkHeden, nummer 101, augustus 1999; Durk  Minkema. Draverijen in Heemstede, Heerlijkheden , nummer 118, november 2003; Olympia Buch Berlin.  Met dank ook aan Hans van Wees en Marion Faas-van Wees.

=============

Volgende bijdragen:  – herinneringen van naar elders in Nederland en geëmigreerde Heemstedenaren, zoals van: Henk Bank, J.P.van Staveren, Piet Hulsebosch, mw.P.G.van de Mey-Kramer, Joop en Michel Martin, mw. Corry Molenaar, Jan Müllemeister, Jan van Looy en P.F.Rikkers

mullemeister

Portret van Jan Müllemeister

 

-Oosterhoorn: van coiffeur en tabakshandelaar tot uitvaartondernemer