Tags

, , ,

SINT MAARTEN  EN CARNAVAL- IN HEEMSTEDE BIGGENVANGEN ALS VOLKSVERMAAK

Heemstede, in: Scimpnamen van Noord-Holland; door Dirk van der Heide en illustraties van Jan Woldring. (Profiel uitgeverij, 2002)

Heemstede, in: Schimpnamen van Noord-Holland; door Dirk van der Heide en illustraties van Jan Woldring. (Profiel uitgeverij, 2002)

SINT MAARTEN; DE ELFDE VAN DE ELFDE

Sint Maarten van Tours deelt zijn mantel aan een bedelaar. Miniatuur uit een Getijdenboek, Parijs, meester van Jean Rolin, circa 1455. (Koninklijke Bibliotheek Den Haag)

Sint Maarten van Tours deelt zijn mantel aan een bedelaar. Miniatuur uit een Getijdenboek, Parijs, meester van Jean Rolin, circa 1455. (Koninklijke Bibliotheek Den Haag)

maarten

Sint Maarten verdeelt zijn mantel. Naar een schilderij van prof.J.H.Jurres (Katholieke Illustratie, 1939) 

In de Rooms-katholieke heiligenkalender vindt het naamfeest van de heilige Martinus ofwel Sint Maarten op 11 november plaats. Geboren omstreeks 316 in Hongarije ging hij op jonge leeftijd in het Romeinse leger. Als cavalerist heeft hij midden in de winter aan de stadspoort van Amiens in Gallië de helft van zijn in tweeën gesneden soldatenmantel aan een bedelaar gegeven. Hierna zou hem – volgens de legende – Jezus zijn verschenen die zei dat hijzelf de bedelaar was geweest. Martinus liet zich dopen en overleed op 11 november 397 als bisschop van Tours. Na de wonderbaarlijke genezing van o.a. twee invalide bedelaars werd hij een populaire volksheilige en zijn verering spreidde zich uit over christelijk Europa. In onze streken ook in Kennemerland, maar meer in de kop van Noord-Holland. Talrijke kerken zijn naar hem vernoemd, in het bisdom Limburg ongeveer 30, verder de Domkerk te Utrecht, de bekende Martinitoren in Groningen en dichterbij huis de Martinuskerk te Hillegom. Sint Maarten is tevens vanouds stadsheilige van Utrecht en de naamgever van een Bovenwinds eiland in de Caribische Zee. Voorts van een plaatsje niet ver van Schagen, in 1990 bij de gemeente Harenkarspel gevoegd en sinds 2013 met Schagen en Zijpe opgegaan in de nieuwe gemeente Schagen. Midden 16e eeuw was de deken van de Sint Maarten kerk in Utrecht tevens proost van de kerk van Haarlem (1).

In Zuid-Kennemerland is Sint Bavo een meer populaire heilige geworden, met in Heemstede een kerk aan de Herenweg en een voormalig ouderengesticht aan de Kerk (sinds 1968 het Overbos geheten). De Franse edelman Alewijn uit het begin van de zevende eeuw leidde aanvankelijk een frivool en losbandig leven “die brandde van wellust” , maar kwam op tijd tot inkeer en ging een leven al kluizenaar leiden. Bij zijn overlijden gebeurde volgens de overlevering al meteen een wonder. Hij werd schutspatroon van Haarlem in navolging van het bisdom Gent.

(1) In 1553 kocht  Cornelia van Driebergen, weduwe van Gerrit van Lockhorst, de Heerlijkheid Heemstede en kort daarna werd een tweede poging ondernomen van de Heemsteedse kapel een parochiekerk te maken. In 1550 zonden namelijk ‘de ghemeyne buyrluyden van Heemstede met hemluyden gevucht vrouwe Cornelia […] als ambachtsvrouwe aldaer’ een verzoekschrift naar de deken van Sint Maarten te Utrecht als proost van de kerk van Haarlem om een betere verzorging. Het was immers wel twee uur gaans naar de (Bavo-)kerk te Haarlem om de sacramenten te halen, de kinderen te laten dopen en de doden te begraven. Dertien jaar later gaf de nieuwbenoemde bisschop van Haarlem., Godfried van Mierlo, het recht de kapellen in Zandvoort, Spaarndam, Heemstede enz. tot parochieën te verheffen. Fat ging toen niet dor vanwege de Opstand in 1572 en het Beleg van Haarlem. Aan dat beleg herinnert een opschrift in de huidige protestantse kerk met een opschrift aan een van de balken: In de kaaren vijftienhondert drie en seventig in de maand junie is de oude kerk gedistrueert.’

In Heemstede is de viering van 11 november minder inheems vergeleken met bijvoorbeeld Spaarndam en Zandvoort. In laatstgenoemde plaats werden vroeger Sint Maartensvuren afgestoken in het duin, waarvoor het materiaal gestolen moest worden en waaraan de overheid en politie een eind maakte. Zulke vuren hadden omstreeks 1850 ook in Vogelenzang plaats. De lantarenoptochten door kinderen gaan overigens ver terug in de geschiedenis. Mede in Heemstede zong men vroeger:

‘Sinte Maarten, wat is ’t  is  koud

Geef me een sturfje of wat hout,

Of je vullisvaatje.

Dan ben je m’n beste maatje.

Hooierde mooi. heierde mei.

Vandaag is het Sintermaarten,

Morgen is het Sinterkruk,

En we hadden graag een stuk’

of

‘Sinter Sinter Mikmak,

Me moeder is een dikzak,

M/n vader is een duntje,

Geef me een pepermuntje’.

Gedurende de eerste decennia van de vorige eeuw waren ‘Rommelpotten’ een soort bedelaars uit Beverwijk die begin november in o.a. Bloemendaal en Heemstede hun komst aankondigden ‘met een naargeestig geluid uit een bloempot met een varkensblaas afgedekt’.

Rommelpot als oud volksmuziekinstrument in de Nederlanden

Rommelpot als oud volksmuziekinstrument in de Nederlanden

11 november gingen de kinderen toen ook al langs de huizen, maar werden Sinterklaas en Kerstmis over het algemeen veel uitbundiger gevierd. Tegenwoordig zijn vooral snoep en fruit de beloning wanneer op Sint Maarten in de vooravond door kinderen uit de buurt met een lampion aan de deur wordt aangebeld. Mijn indruk bestaat dat de laatste jaren een licht dalende tendens laat zien, zoals ook vaststaat dat de jaarlijkse Luilakviering met soms baldadigheden duidelijk is afgenomen.

Van de tientallen Sint-Maartenliedjes die circuleren zijn de volgende naar mijn indruk – in enkele varianten – het meest voorkomend:

‘Sint maarten, Sint Maarten

De koeien hebben staarten

De meisjes hebben rokjes aan

Daar komt Sint Maarten aan!’

 En

Elf november is de dag

Dat mijn lichtje branden mag…’

Wanneer mensen doen alsof ze niet thuis zijn en de deur niet opendoen had je vroeger de kans op en scheldliedje getrakteerd te worden, zoals

Hier woont een apenkop

Die houdt de deur op slot’

Of

‘Hier woont een kikkerbil

Die niks geven wil’.

Of

‘Rommelpotterij, Rommelpotterij

Geeft me een centje, dan ga ik voorbij

Ik heb geen geld om brood te kopen

Daarom moet ik met de rommelpot lopen

Rommelpotterij, Romeelpotterij

Geef me een centje, dan ga ik voorbij’

Kinderen met lampionnen tijdens Sint Maarten, 11 november

Kinderen met lampionnen tijdens Sint Maarten, 11 november

In 1972 is door de destijds befaamde volkskundige dr.Tjaard W.R.de Haan onderzoek verricht naar de viering van Sint Maarten in Haarlem. Daartoe zijn 300 scholieren ondervraagd. Over de ‘buit’, veelal opgehaald in plastic zakken of tassen, zijn de volgende gegevens in het onderzoeksrapport opgenomen. De meeste mensen gaven snoep, ‘maar er is een tendens om naar het veel gezondere fruit over te gaan.’ Een tandarts gaf een tandenborstel met een tubetje tandpasta, bij een ‘patatboer’ kregen de kinderen een kroket en bij een Chinees kroepoek. Het geven van geld, variërend van een (grijp)stuiver) of een dubbeltje tot een gulden was uitzondering. Minder uitzonderlijk was de conclusie dat vermogende mensen minder gaven dan mensen met een smallere beurs.

maarten

‘Sinte Marten’, uit een bibliofiel werk uit de nalatenschap van Willem Kloos , in de Koninklijke Bibliotheek Den Haag

 

CARNAVAL IN HEEMSTEDE (1966-1995)

carnavalsviering

In de jaren 50 van de vorige eeuw had de carnavalsviering plaats in het Vereenigingsgebouw aan de Herenweg, georganiseerd door de Katholieke Arbeiders Beweging (K.A.B). Daarbij trad de musicus-conférencier Harry Moors op als prins Bavianus. (Bericht uit het Haarlems Dagblad van 15-2-1956)

 

Vooromslag van 'De Biggenvangers' elf jaar 1973-1984

Vooromslag van ‘De Biggenvangers’ elf jaar 1973-1984

Op 11 november begint eigenlijk het carnavalsseizoen vooruitlopend op het lange weekend eind februari als traditioneel begin van de Vastentijd die (vroeger) 40 jaar duurde. Gewoonlijk wordt op 11-11, ofwel de elfde van de elfde, ’s avonds een Prins Carnaval met zijn raad van 11 gekozen. Edoch, anno 2017 niet in Heemstede, waar sinds het nieuwe millennium is ingetreden de carnavalsviering op zijn gat ligt. Begin jaren negentig van de vorige eeuw telde Heemstede nog drie carnavalsverenigingen: 1) de Kwakers [in 1966 voortgekomen uit de sportvereniging Heemstede Berkenrode Combinatie (HBC); de naamgeving mede refererend naar de merletten/eenden in het wapen van Heemstede], in 1988 opgeheven , al is nog een aantal jaren een carnavalsviering bij HBC voortgezet. Men noemde toepasselijk tijdens de carnavalsdagen: Eendegat.

kwakers1

Uit artikel over de Kwakers, Heemstede Centraal  8-2-1991, waarbij Prins Bol afscheid nam en werd opgevolgd door Prins Vlaggius.

kwakers2

Logo van carnavalsvereniging de Kwakers

 

 

2) de Ballenwippers [ontstaan in 1977 dankzij honk- en softbalvereniging ‘RCH-Cementbouw’ en voetbalvereniging ‘HFC Heemstede].

ballenwippers1

Artikel over ‘De Ballenwippers’ met Prins Piet, adjudant Jos en pages Martina Roest en Ineke Groenendijk (Heemsteeds Weekblad, 12-2-1992)

 

ballenwippers3

Voorzijde brochure van carnavalsvereniging de Ballenwippers. 1995. Het bestuur besond in dat jaar uit: Hans Baas: voorzitter, Ed Verhelst: penningmeester/secretaris; Piet de Bruyn: technisch coördinator en de bestuursleden Frans Broekman, Rob van Westerhoven en Johan de Herder.

DE BIGGENVANGERS:

 

Plaatje van 'De Biggenvangers' in Hemelstede ofwel Biggenstede

Plaatje van ‘De Biggenvangers’ in Hemelstede ofwel Biggenstede

De minstens 22 jaar meest succesvolle vereniging was 3)de Biggenvangers , in 1973 opgericht door enkele uitbaters van café- en barbedrijven in Heemstede. Vernoemd naar het in de 19e eeuw typisch Heemsteedse volksvermaak van met zeep ingesmeerde biggen vangen. Heemstede werd tijdens het carnaval ‘Biggenstede’ genoemd. De geschiedenis van de Biggenvangers is beschreven door wijlen de heer V.C.Klep [bij het kerkvolk vroeger bekend al anti-klokkenluider, maar door de carnavalsvereniging voor het leven benoemd tot super-Ballenwipper], die actief binnen de vereniging is geweest naast o.a. Elly van der Steen, Arthur Kolderie en Hans van den Bos. Vic Klep schreef in 1984 een gedegen studie ‘De Biggenvangers elf jaar 1973-1984’ Nadien gevolgd door een doorwrocht supplement: ’15 jaar openbaar dorpscarnaval; notities bij het derde lustrum van de openbare carnavalsvereniging ‘De Biggenvangers in Heemstede 1973-1988’. Bij de 22ste jaargang in 1995 verscheen nogmaals een speciale carnavalskrant

De Biggenvangers 1974-1975: Prins Arthur (Bart Scxhol) de 1e met zijn Hofdames en Raad van XI

De Biggenvangers 1974-1975: Prins Arthur (Bart Schol) de 1e met zijn Hofdames en Raad van XI, bestaande uit Arie van Deutekom, Piet Brouwers, Rinus Frauenfelder, Paul Klaassen, Han Knippers, Theo Otte, Herman Rosendal, Jos Roest, Joop Salomons, Piet Straman, Lex Vermeer, en Ton van Zijl [ditmaal geen elf maar twaalf]. Voetbaloefentrainer en Heemstedenaar Barry Hughes werd benoemd tot ‘Ere-Biggentemmer’.

Toen Nico Alders van de Ínca-bar’, Ton en Ruud de Graaf van café ‘Het Okshoofd’, Joop van de Heuvel en Fred de Winter van ‘De Amstelhoek’, Guido Meyer en Elly van der Steen (de voorzitster van de vereniging werd) van bar-bodega ‘De Midland’ in 1973 het initiatief namen tot het bundelen van de individuele carnavalsactiviteiten, stelde Joop van den Heuvel voor als naam te kiezen voor ‘De Biggenvangers’, als een verwijzing naar het verleden. De plaatselijke horeca organiseerde aldus op 23 februari 1974 een openbaar carnaval. Daartoe is een openbare carnavalsvereniging opgericht onder de naam “de Biggenvangers; die op 9 februari 1976 statutaire goedkeuring ontving

Prins Pepe (Andre Peperkoorn) met hofdames en Raad van XI in het seizoen 1984-198

Prins Pépé (Andre Peperkoorn) met hofdames (Judith Hendriks en Danielle Monnich) en Raad van XI in het seizoen 1984-1985

ballenwippers2

Affiche van carnavalsvereniging De Biggenvangers met prins Pépé, 20 januari 1995

big

Sticker van Heemsteedsche carnavalsvereniging ‘de Biggenvangers’.

big.png

In 1992 maakten de toen actieve ‘Biggenvangers’ en dweiltochtje”  naar Hank in Noord-Brabant, vastgelegd door ‘super-Biggenvanger’ Vic Klep. Op de achterste rij zien we van links naar rechts: Anneke Assendelft-Meijer, Marius Kapteijn, Jos Okx, Rut Assendelft, Richard van Zalen, Hans Baas, Ed Verhelst, Ruud Schnitker, John Prins, Norbert Verveen en Peter Broekman. Daarvoor: naast de boom Jan Schoo, Jos Roest, Bianca Roest, Wilma Schoo-Vierhout, ten dele zichtbaar Piet van den Putten, Wil v.d.Putten-Haasbroek, Piet de Bruijn, Maria Roest-van Kampen, Frank Meeuwenoord, en Edwin de Bruin. Zittend en hurkend: Ineke Groenendijk, Frank Terpstra, Gerard Meeuwenoord, Frans Broekman, Marc de Bruijn, en Kitty de Bruijn-Hessels. Voorste rij: Hans van der Linden, Marius Vogelaar, Leon Bakker, Nel Kapteijn-Drijver, Jan Kapteijn, Ruben Kapteijn en Jacomien Kapteijn.

Volgens kenners waren de carnavalsfeesten in de vroegere garage van Barnhoorn bij het station hèt hoogtepunt. Verontwaardiging was er toen een in Heemsteedse uitgaanskringen bekende matrone met een foto van toenmalig sterreporter prominent half ontbloot in de fontein op het Valkenburgerplein in weekblad ‘de Heemsteder’ verscheen. Op 11 januari 1989 publiceerde een lokaal weekblad een alarmerend artikel: ‘Carnaval in Heemstede: pompen of verzuipen’. In 1990, toen het bestuur bestond uit o.a. Elly van der Steen (voorzitter) en Hans van den Bos (secretaris) kwam een (voorlopig) einde aan de georganiseerde carnavalsviering in Heemstede. In tegenstelling tot de Brabanders en Limburgers (en Zandvoorters ofwel ‘Scharrekoppen’) hebben de meeste Heemsteders het niet van nature in zich om enkel dagen helemaal uit het dak te gaan.

Het laatste programma van carnavalsvereniging 'De Biggenvangers' uit 1990

Het laatste programma van carnavalsvereniging ‘De Biggenvangers’ uit 1990

De weinige bewoners die dat wel in zich hebben reizen tijdens carnaval af naar de zuidelijke provincies, met name Den Bosch, Bergen op Zoom en Boxtel schijnen gewilde dweiloorden te zijn. En inderdaad: wanneer ik de (armzalige) carnavalsoptocht die destijds door het centrum van Biggenstede (ook aangeduid met Hemelstede) trok vergelijk met die van Maastricht of New Orleans was het hier tobben. De spaarzame toeschouwers langs de Raadhuisstraat en Binnenweg zag je welhaast denken: ‘Mensen, doe toch normaal’. Een aantal jaren geleden was ik deelgenoot van ‘Mardi Gras’ in New Orleans en kon aldus met eigen ogen vaststellen dat het onderscheid in ambiance frappant was. De herinnering aan New Orleans evenals aan Rio de Janeiro is die een van een orgie aan levensvreugde, waarbij uitdossing, zang en dans van een welhaast Afrikaanse uitbundigheid getuigden.

Carnaval in New Orleans

Carnaval in New Orleans

De keerzijde van New Orleans zagen we overigens toen de chauffeur van onze georganiseerde busreis door een verkeerde afslag te nemen per buis in de zogeheten ‘achterstandswijken’ terecht kwam, welke aan de Verenigde Staten als een ontwikkelingsland deed denken. Toeristen die de stad bezoeken komen echter vrijwel uitsluitend voor de muziek, het Franse Kwartier en de Bourbon Street. Ons bezoek had plaats voor de verwoestingen in 2005 als gevolg van de elfde tropische storm, en vijfde orkaan, Katrina, die New Orleans en grote delen van Louisiana in een chaos achterlieten – met 2.357 doden en een schade aanrichtend van meer dan 153 miljard dollar – en waarvan de gevolgen nog altijd zichtbaar zijn.

katrina1

Verwoesting van bibliotheken in New Orléans als gevolg van orkaan Katrin in 2005

 

Medio oktober 2006 ontving ik per email het bericht dat 181 van de 201 personeelsleden bij de openbare bibliotheek van New Orleans waren ontslagen of voorlopig op non-actief gezet. Dat was een van de gevolgen van de financiële problemen waarmee de stad kampt en burgemeester Ray Nagin en het stadsbestuur hadden doen besluiten in totaal ongeveer 3.000 gemeenteambtenaren te ontslaan. Gelukkig was er ook een lichtpunt. Na de ergste rommel te hebben opgeruimd en grootste schade aan gebouwen en interieur hersteld, zijn de centrale bibliotheek en twee van de 13 filialen op 29 oktober voor het publiek heropend, zij het met een beperkte dienstverlening. Dat laatste persbericht eindigde met de woorden dat alle openstaande boetegelden waren kwijtgescholden voor het te laat terugbrengen van materiaal dat de orkaan had doorstaan…In 2012 telde New Orleans alweer 13 operationele openbare bibliotheken, evenveel als voor Katrina genadeloos toesloeg.

katrina2

Nieuwe New Orléans East Regional Library

Katrina3interieur.jpg

Interieur van vernieuwde openbare bibliotheek in New Orléans

 

 

 

Carnaval op Mardi Gras in New Oreans, 2017

Carnaval op Mardi Gras in New Oreans, 2017

BIGGENVANGEN; VROEGER EEN TYPISCH HEEMSTEEDS VOLKSVERMAAK

Toen Jan Philip Dólleman (1824-1891) op 1 april 1874 tot burgemeester van Heemstede was benoemd, moet hij bijna direct voorbereidingen hebben getroffen om de jaarlijkse kermis, die meerdere dagen werd gehouden, af te schaffen (1).Aanleiding daartoe waren de vele ongeregeldheden die tijdens de jaarlijkse kermis plaatsvonden. Dólleman verving de kermis voor een jaarlijkse feestdag met vaste onderdelen, zoals een traditioneel feestvermaak: het biggenvangen en ’s avonds een vuurwerk. Van het biggenvangen is bekend dat het plaatshad op het zogeheten bielzenveldje.

De stoomtram komende vanuit Leiden in 1915 op het Wilhelminaplein met rechts de waperpomp voor het zogenaamde 'bielzenladje

De stoomtram komende vanuit Leiden in 1915 op het Wilhelminaplein met rechts de waperpomp voor het zogenaamde ‘bielzenlandje

'Het Wilhelminaplein met rechts het hek ter afscheiding van het bielzenlandje en Wilhelminaplein

‘Het Wilhelminaplein met rechts het hek ter afscheiding van het bielzenlandje en Wilhelminaplein

Het bielzenlandje waar 24 mei 1904 het 12,5 jubileum van burgemeester jhr. D.E,van Lennep werd gevierd

Het bielzenlandje waar 24 mei 1904 het 12,5 jubileum van burgemeester jhr. D.E,van Lennep werd gevierd

Dat was een terrein waar tijdens de aanleg van het tracé van de stoomtram van Haarlem naar Leiden bielsen en rails lagen opgeslagen. Dit terrein was gelegen tegenover de toenmalige herberg ‘Het Wapen van Heemstede’, waar omstreeks 1920 middenstandswoningen zijn gebouwd door Heemstede’s Belang (tussen Wilhelminaplein, en Bosboom Toussaintlaan). Die mening berust op en bewaard gebleven foto van het Dorps- of Kerkplein (sinds 1898 Wilhelminaplein), waarop een hek is te zien, gemaakt van biels. Biggenvangen was een vermakelijkheid waarbij op een terrein, met daaromheen een hek geplaatst, een of meerdere bijna volwassen biggen ofwel jonge varkens – die met vooraf met vet werden ingesmeerd – werden losgelaten, die door twee of drie mensen moesten worden gevangen. De persoon die een big had bemachtigd mocht het beest mee naar huis nemen. Gedurende de eerste jaren waren het uitsluitend moeders van arme en kinderrijke gezinnen, die tot vermaak van de veelal honderd of meer toeschouwers , achter de biggen aanholden om hun winterprovisie ‘veilig te stellen’. Vlees werd vroeger in de pekel gelegd en bewaard. Op voorstel van een van de twee huisartsen zijn later enkel jongemannen en jongevrouwen toegelaten voor het biggenvangen. Die mochten overigens de beesten niet houden, maar moesten ze afgeven voor hulp aan noodlijdende gezinnen. Uiteindelijk is door burgemeester jhr.mr.D.E.van Lennep na 1910 de ouderwetse kermis in ere hersteld en het biggenvangen – als schouwspel spectaculaire maar uit een oogpunt van volksverheffing weinig verheffend – verboden, na klachten

In een verslag over 1905 is over het volksfeest op donderdag 19 september ten aanzien van het biggenvangen het volgende vermeld: ‘’s-Morgens was het belangstellende publiek niet in zo grote getale opgekomen, doch ’s-Middags was dat anders; trams en rijtuigen brachten meer en meer bezoekers aan, te voet en per rijwiel kwamen zij bijen om de vlugheid der biggen tijdens het “biggenvangen” te bewonderen. Vijf vrouwen hadden zich aangemeld, waarvan er drie een big vingen, namelijk de dames Smit, Koelemeijer en Schebink, de beide andere ontvingen elk ƒ 1,-. Voor de mannen was iets bijzonders weggelegd; met sloffen aan en hoge hoeden op moesten zij over touwen en door bezwartselde, beblauwde of bewitkalkte vaten kruipen om het varkentje meester te worden. Een langdurige, vermoeiende strijd werd soms gestreden, hoera’s en vrolijk gelach weerklonk nu en dan door de bewolkte lucht en welverdiende bravo’s werden gehoord, telkenmale als een big werd gevangen. Dat gelukte H.Bank, M.de Blaauw, W.Nieske, A.Driessen, J.Smit, H.Jansen en A.Leuven. Een ander spektakel was het mastklimmen, waarvoor zich 19 deelnemers hadden gemeld. De bezeepte paal bleek echter onbeklimbaar, zelfs toen door middel van een trapje de gladste plekken werden vermeden. Uiteindelijk lukte het drie klimmers, de heren H.Bank, H.Smit en H.Jansen, de big te bereiken; die al die tijd in een kooi hoog in de lucht had geschommeld. Het feestprogramma vermeldde verder nog langzaam wielrijden – met als prijzen een vogelkooi op standaard en klok met wekker – en bolhappen voor jongens.’

biggenjacht1.jpg

Biggenjacht te Heemstede; litho uit 1909

Behalve in Heemstede is biggenvangen in de 19e eeuw/begin 20e eeuw ook voorgekomen in Halfweg, in 1894 en 1904 in Bennebroek en nadien nogmaals in 1925.

Biggenvangen in Bennebroek. Uit: Nieuwe Tilburgsche Courant 22-7-1904

Biggenvangen in Bennebroek. Uit: Nieuwe Tilburgsche Courant 22-7-1904

Verder in 1937 nog een eenmalig in Zandvoort, waar de biggen nog met vaseline werden ingesmeerd.  Buiten Zuid-Kennemerland in Oegstgeest (1887) Wassenaar (1924), De Rijp (1923), Voorhout (1946), Winkel-Nieuwe Niedorp (1972), en in de provincies Groningen: Haren (1928) Drenthe: Roden (1972), Overijssel: Wierden (1985!), Gelderland,in Velp (1894) en Nijmegen (1916), en in Noord-Brabant o.a. in Veldhoven.

 

Biggenjacht in Zandvoort, 1937

Biggenjacht in Zandvoort, 1937. Uit: De Klinkert, 1994, 3e jaargang

Vervolg van biggenjacht in Zandvoort, 1937

Vervolg van biggenjacht in Zandvoort, 1937, uit: de Klinkert, 1994. De man met de hoed is Henk Terol

zandvoort1

Bericht over biggenvangen in Zandvoort uit Haarlem’s Dagblad van 1-9-1937

Voor zover bekend in ons land voor het laatst in 1973 bij een feest op het eiland Ameland. In 2006 wilde men het biggenvangen op het programma plaatsen van Koninginnedag in de plaats Wenum-Wiesel, maar dieren- en milieuactivisten kwamen volgens dagblad de Stentor hiertegen in verzet en de Stichting Oranjecomité verbood daarop dit vroegere folkloristische gebruik.

biggenvangenameland1973

Biggenvangen op het eiland Almelo in 2006 (Henk Ruijgh)

(1)Drankmisbruik, zedeloos gedrag, vandalisme e.d. lagen aan het besluit ten grondslag in Heemstede maar ook in andere gemeenten de kermis af te schaffen. Na 1874 werd dat besluit nogmaals door de gemeenteraad van 3 december herhaald.

kermis

Affiche tegen het kermisvermaak (door Vürthheim)

Intussen verzochten de plaatselijke herbergiers regelmatig dat besluit in te trekken. Zo ook in 1895. In de raadsvergadering van 27 augustus werd een ingekomen rekwest van J.Ebbers en 79 anderen behandeld, waarin onder andere gezegd werd dat sedert de afschaffing van de kermis velen hun inkomsten hebben zien verminderen, weshalve zij verzoeken de kermis weer te doen plaatshebben. Naar aanleiding van dit verzoek gaf burgemeester Van Lennep een uitvoerige toelichting, schetste het ontstaan der kermissen, en het verloop daarvan. Hij kwam daarbij tot de slotsom, dat hij niet de gevoelens inzake de achteruitgang van de gemeente deelde. Als bewijs voerde hij aan dat de laatste jaren geen enkel faillissement voorgekomen was. Wel was het zo dat tappers met een kermis goede zaken maken, maar andere neringdoenden, als slagers en kruideniers, zouden hiervan nadelige gevolgen ondervinden. In plaats van bij hen zou het geld dan bij anderen worden uitgegeven. De mening van B. en W. was dan ook adressanten te berichten dat aan hun bezoek niet kon worden voldaan. Dit standpunt werd door alle leden met applaus onderschreven. Een van de raadsleden, de heer Teding van Berkhout, voegde hier aan toe dat de kermis een bron van zedeloosheid was. Om de bevolking toch in de gelegenheid te stellen een keer per jaar volwassen en ook voor kinderen op een vrolijke en beschaafde wijze te ontspannen – waartoe het biggenvangen toen kennelijk nog behoorde. (Kroniek van het jaar 1895. VOHB, 1995).

Verslag van volksfeest het biggenvangen te Heemstede in het Haarlems Dagblad van 19 september 1988

Verslag van volksfeest het biggenvangen te Heemstede in het Haarlems Dagblad van 19 september 1888

Een verslag van het biggenvangen in Heemstede met een afbeelding is geplaatst in tijdschrift ‘de Echo’ , 19, 1899: ‘Toen, nu ongeveer vijfentwintig jaar geleden, de gemeente Heemstede, op initiatief van haar burgemeester, de heer Dólleman, de kermis afschafte in ruil voor een ééndaagsch volksfeest, geschiedde dit niet dan na hevig protest der inwoners, die de goede bedoeling des burgemeesters voorbijziende, zich hierdoor zeer benadeeld voelden. Het bezadigd en flink optreden van den te vroeg ontslapen energieken burgemeester voorkwam echter moeilijkheden. Tot op heden heeft dit ééndaagsche feest nog elk jaar plaats en in den terugkeer ervan zal men zich nog wel jarenkunnen blijven verheugen, omdat Heemstee’s armen hierdoor niet weinig worden gebaat. ’t Feest, dat op het eind van augustus plaatsvindt, van des morgens 9 tot in den avond , lokt vele belangstellenden en niet minder nieuwsgierigen ter plaatse om getuige te zijn van en vreugde, die door niets wordt gestoord, Het programma, voor dezen dag vastgesteld, bevat één nummer, dat steeds een buitengewone belangstelling wekt, het biggenvangen namelijk. Honderden stroomen te samen om hiervan getuigen te zijn, en hoewel uit een oogpunt van volksverheffing, dit nummer enigszins bedenkelijk mag worden genoemd voor zoover het vroeger alleen door vrouwen werd uitgevoerd, heeft dit thans meer reden van bestaan, nu de jonge mannen hun krachten ten beste geven voor het tedere geslacht. De biggen of bijna volwassen varkens worden op het terrein gebracht, een voor een losgelaten en op het gegeven sein gevolgd door 2 of hoogstens 3 jonge mannen. Het in vertwijfeling gebrachte dier, dat, naar verluidt, met zeep besmeerd is, zet het op een lopen, zo snel, dat het minder dan geen tijd zijn vervolgers verre achter zich laat. Met een bewondering afdwingende volharding, spannen de jonge mannen hunne krachten in om elkander voor te komen, en de eerste, die het geluk heeft het dier te grijpen, komt onder een niet te beschrijven oorverdovend gejuich der omstanders tot de minder aangename ervaring, dat het varkentje zelf – of zijn lichaam! – hem te glad is. In volle lengte voorover neerploffend, grijpend naar een denkbeeldig varken, stremming der bewegingen door het struikelen van zijn medevervolgers, een beweegbare mensenklomp, gewirwar van armen en benen is het gevolg van het mistasten van de eerste vervolger, en de strijd om in vlugheid en behendigheid elkander voor te komen neemt opnieuw een aanvang. Alsof zij geen vermoeidheid kennen, hernieuwen de vervolgers den aanval op de betwiste buit. Niet zelden gebeurt het, dat het varken geweldig te keer gaat, wanneer het door twee vervolgers bijna tegelijk gegrepen wordt, en het zodoende lelijk ontgelden moet. Het buit gemaakte varken wordt op des overwinnaars schouders in triomf naar de rechthebbende gebracht, die het onder de grootste vreugde in ontvangst neemt, voor hare winterprovisie. Na het eindigen dezer spelen wordt de dag besloten door het afsteken van vuurwerk.’

Portret van Apie Prins (1884-1958)

Portret van Apie Prins (1884-1958)

DE HERINNERINGEN AAN HET BIGGENVANGEN VAN APIE PRINS Van de eigenzinnige bohémien Apie Prins (1884- 1958), zoon van huisarts dr.Klaas Prins, die zijn jeugdjaren in Heemstede en Haarlem doorbracht en vervolgens een groot deel van de wereld rondzwierf, zijn postuum zijn herinneringen gepubliceerd – ten dele in spreektaal – onder de titel ‘Ik ga m’n eige baan’. Onderstaand het hoofdstuk dat hij wijdde aan het jaarlijkse volksfeest van het biggenvangen: ‘(…) …en als je door de lange oprijlaan met hoge bomen aan weerskanten liep, kwam je uit op het Dorpsplein met de protestantse kerk, “het kerkje van Beets”, en het café het Wapen van Heemstede. Daartegenover lag een groot grasveld van de gemeente waarop ’s zomers één keer per jaar het Volksfeest gehouden werd, Het hoofdnummer was biggenvangen. De biggen werden met groene zeep ingesmeerd en losgelaten. De mannen werden ingedeeld in ploegen van vier en moesten dan de big vangen. Wie hem pakte mocht hem houen. De biggen renden direct weg en de vier mannen er schreeuwend achteraan. Midden op het grasveld waren vier tonnen opgehangen en de mannen mochten er niet omheenlopen mar moesten door een van de tonnen kruipen. De tonnen hadden aan die kanten een met wit papier beplakte hoepel zoals in een circus waar de leeuwen en tijgers doorspringen moesten soms brandend en in die tonnen zat meel, roet, blauwsel en meniepoeier. Ze doken erin en de tonnen begonnen te slingeren en om hun as te draaien en als de mannen eruit kropen stonden ze soms weer aan dezelfde kant en moesten ze weer in. En zo zag je die vier mannen blauw, rood, wit of zwart of een mengsel daarvan achter de gladde biggen aanhollen en zich erop laten vallen. Een enkele keer hadden ze de big meteen te pakken en pakten ze hem bij zijn voor- en achterpoten, gooiden hem over zijn schouders en liepen er triomfantelijk mee naar de kleine tribune voor de burgemeester en de notabelen die dan bravo riepen en in hun handen klapeten en de mensen juichten en de big kwiekte en blèrde en piste de man in z’n hals. De drie afvallers kregen dan ieder een gulden, maar meestal glipte de big ettelijke keren weg of liep terug en dan moesten de mannen weer door de tonnen en als het te lang duurde moest er een nieuwe ploeg komen. Er was ook een nummer voor vrouwen en die waren nog veel feller en ze zagen er nog bespottelijker uit in hun onderrokken. Onder het feest zongen de mensen:

“Komt vriendenschaar

Komt bij elkaar

De kermis komt maar

Eens in ’t jaar

En op de kermis

Zie je rare zaken

Die het mensdom

O zo zeer vermaken”

—-

“Sien, Sien, Siene laat me los

Sine laat me los

En je blijft met gemak

Met je handen van m’n zak.

O Siene laat me los”.

——-

“En m’n hartje tikt van rikketikketik

En wat zal er nu gebeuren?

Onder deze paraplu

Onder deze paraplu

En wat zal er nu gebeuren?

Onder deze paraparaparaplu”.

biggenjacht2

Apie Prins. Biggenvangen in Heemstede anno 1900. Bibliofiele uitgave van Openbare Bibliotheek Heemstede, door Mercator Pers 1983

Over de kermis schreef Apie Prins verder: ‘Ook was er koekhappen en een Hoofd van Jut waar mijn vader altijd een ridderorde kreek omdat hij zo hard met de houten hamer op de pin sloeg dat de percussiedopjes tien keer achter elkaar tegen de bovenste lat ontploften en het was een aardige bas want de boeren die het niet konden kregen ook een gouwe ster maar niet zo’n mooie en schiettentjes met hee en weer slingerende pijpekoppen en een kalf met twee koppen en alle kinderen bliezen piepertjes op maar als je te hard blies spatten ze met een pats uit elkaar en mastklimmen in een met groene zeep ingesmeerde hoge paal met bovenaan een zij spek en een vlooientheater en een groot Rad van Avontuur met een veer waar spijketjes tegen ratelden en kreeg je de prijs van het nummer waarop de wijzer van het rad was blijven staan of niks.’

ENKELE BERICHTEN OVER HET BIGGENVANGEN UIT DE PERS

big2

Biggenvangen Heemstede. Uit: Het Nieuws van den Dag, 8-9-1892

 

Biggenvangen. Uit Haarlem's Dagblad van 30-9-1892

Biggenvangen. Uit Haarlem’s Dagblad van 30-9-1892

Biggenvangen. Uit Algemeen Handelsblad van 27-11-1892

Biggenvangen. Uit Algemeen Handelsblad van 27-11-1892

 

Biggenvangen. Uit: Haarlem's Dagblad van 25-11-1892

In 1892 schreef de Leidsche Courant over het biggenvangen in Heemstede als een schandelijk volksvermaak. In 1892 oordeelde burgemeester Van Lennep nog negatief op een verzoek van de Vereeniging tegen het mishandelen van dieren voor Haarlem en Omstreken om het biggenvangen als jaarlijkse folklore in Heemstede te verbieden Uit: Haarlem’s Dagblad van 25-11-1892. In 1910 is het biggenvangen door burgemeester van Lennep verboden en kwam hiervoor weer de ouderwetse kermis voor in de plaats.

 

Biggenvangen,. Uit: Haarlem's Dagblad, 9-9-1893

Biggenvangen,. Uit: Haarlem’s Dagblad, 9-9-1893

big3

Biggenvangen. Uit: Haarlem’s Advertentieblad, 21-3-1894

In 1895 hebbe zich vijf vrouwen opgegeven voor het biggenvangen. ’s Morgens was het belangstellende publiek niet in zo grote getale opgekomen, doch ’s middags was dat anders; trams en rijtuigen brachten meer en meer bezoekers aan, te voet en per rijwiel kwamen zij bijeen om de vlugheid der biggen tijdens het ‘biggenvangen’ te bewonderen. Drie van de vrouwen wisten een big te vangen, de dames Smit, Koelemeijer en Schebink, de beide anderen ontvingen elk als troostprijs ƒ 1,-. Voor de mannen was iets bijzonders weggelegd; met sloffen aan en hoge hoeden op moesten zij over touwen en door bezwartsele, beblauwde of bewitkalkte vaten kruipen om het varentje meester te worden. Een langdurige, vermoeiende strijd werd soms gestreden, en hoera’s en vrolijk gelach weerklonk nu en dan door de bewolkte lucht en welverdiende bravo’s werden gehoord, tekenmale als een big werd gevangen. Dat gelukte H.Bank, M.de Blaauw, W.Nieske, A.Driessen, J.Smit, H.Jansen en A.Leuven.

big4

De winnaars van het biggenvangen in Heemstede in 1895

 

 

big1

Biggenvangen. In: Het Nieuws van den Dag, 30-8-1897

 

biggenvangen5

Biggenvangen. Uit: Haarlem’s Dagblad van 31-8-1899

 

big5

Nog eenmaal had het vroegere volksvermaak van het biggenvangen in Heemstede plaats tegelijk met het aanwezige circus (Haarlem’s Dagblad 21-8-1919)

big6

Een terugblik op het ‘volksspel’ biggenvangen. In: Haarlem’s Dagblad van 19-5-1921

 

 

biggenvangen.jpg

Biggenvangen in Heemstede. Houtgravure P.van Looy jr.De Echo, 1899.

Documentatie over carnavalsvieringen Heemstede en het biggenvangen als volksvermaak, in: Heemstede collectie van het Noord-Hollands Archief, locatie Kleine Houtweg, archiefdoos 150.

=========================================================

cartoon

Cartoon van het biggen vangen door chauffeurs bij het vervoer van de varkentjes (De Telegraaf, 3-10-1987)

biggen

Biggen vangen uit een omgevallen vrachtwagen (NOS, 2-8-2013)