Tags

,

grondlegger van Heemstede als zelfstandige gemeente

MONUMENT GRAAF FLORIS V in RIJNSBURG ONTHULD

FlorisV

Gegraveerd portret van graaf Floris de Vijfde. Hij werd geboren op 24 juni 1254 te Leiden en is 27 juni 1296 door enkele edelen vermoord nabij Muiderberg. Nog geen twee jaar oud volgde hij in vader graaf Willem II op nadat die gesneuveld in een strijd tegen de West-Friezen bij Hoogwoud. Hij zakte met zijn paard door het ijs en is vervolgens door de toesnellende Friezen vermoord.  De regering werd tot 1266 waargenomen door zijn oom Floris de Voogd.

lockhorst

De edelmanswoning van Lockhorst in Leiden op een prent uit 1564. Aangenomen wordt dat Floris V hier geboren is in 1254

Op vrijdag 16 november 1996 is door Minister van Staat mr.F.Korthals Altes in Rijnsburg een monument/standbeeld onthuld ter ere van graaf Floris de Vijfde. {volgens Melis Stoke in Alkmaar]. Met recht als “Grootvader des Vaderlands” aangeduid, zoals prins Willem van Oranje, wiens standbeeld sinds jaren op het Plein in Den Haag prijkt, de eretitel “Vader des Vaderlands” draagt. De Zuid-Hollandse gemeente Rijnsburg is gelegen tussen Leiden/Katwijk en telt ongeveer 15.000 inwoners, die als ‘bedrijvig’, ‘behoudend’ en ‘nuchter’ staan gekenschetst. Grootste werkgever is de coöperatieve bloemenveiling Flora met een omzet van ruim 1 miljard gulden per jaar één van de grootste in de wereld, waarvan (inclusief de Flora in Eelde) meer dan 3.500 kwekers gebruik maken.

Dat een comité uit de plaatselijke bevolking het initiatief nam voor het monument heeft te maken met de historische banden van Rijnsburg met de graven van Holland en Zeeland. Graaf Dirk II gaf toestemming voor een kerkgebouw vanwege een verwinning op de Westfriezen. 150 jaar later is een klooster gesticht voor adellijke nonnen. Dat was in de late middeleeuwen met Egmond het belangrijkste klooster in Holland. Ook enkele Heemsteedse meisjes uit de gegoede stand zijn daar ingetreden, zoals vrouwe Jan van Heemstede omstreeks 1380 en in 1460 jonkvrouwen Katherijn en Margriet, dochters van Bouwens Gherytszoon van Heemstede. Al in 1304 kocht de Vrouwe van Heemstede bij de abdis een niet gemaakte kruistocht af van 20 Hollandse ponden ten behoeve van haar schoonvader Reinier en echtgenoot Floris (Florentius). Heer Jan van Heemstede schonk in 1520-1521 een glas-in-loodraam, vervaardigd door zekere Anthonis, in herinnering aan zijn overleden echtgenote.

Floris

Graag Willem II en zijn opvolger Floris de Vijfde, voorgesteld op een paneel dat deel uitmaakt van een reeks portretten van de graven en gravinnen van Holland. De serie werd eind 15de eeuw geschilderd en bevond zich destijds in het Karmelietenklooster te Haarlem. Toen het klooster na de Reformatie werd opgeheven zijn depportretten overgebracht naar het stadhuis, in een zaal die wordt aangeduid met de Gravenzaal.

 

Floris V verbleef meermaals in Rijnsburg en is begraven in het koor van de abdijkerk met een aantal andere telgen uit het Hollandse gravenhuis. Aangevangen met Gerulf omstreeks 889 als stamvader en formeel eindigend in 1581 met de Habsburgse koning Filips II, die tevens graaf was van Holland en Zeeland.

lakzegel.jpg

Lakzegel graaf Floris V uit 1288 (Rijksmuseum Amsterdam)

 

Floris V en Zuid-Kennemerland

1296 is één van de weinige jaartallen bij veel Nederlanders bekend als sterfjaar van graaf Floris V die door Gerard van Velzen en enkele andere edelen werd vermoord. 42 jaar eerder was hij in Leiden geboren, toen zijn vader graaf Willem II dichtbij Hoogwoud met zijn paard voor de troepen uitlopend door het ijs zakte en door West-Friezen is omgebracht.

Na Dordrecht geldt Haarlem als tweede stad in Holland die in 1245 een aantal privileges (stadsrechten) ontving van Floris’ vader Willem II. In 1274 zijn vanuit Rijnsburg deze vergunningen door de zoon met tien jaar verlengd, waarbij verschuldigde accijnzen mochten worden geheven ter behoeve van versterking der financiële positie van de Spaarnestad. Op ’t Sant in het centrum is een bestuurlijk centrum opgericht, waaraan de huidige Gravenzaal in het Haarlemse stadhuis herinnert. Een belangrijk buitenverblijf van de graven was het Huis Aelbrechtsberg in Bloemendaal. Tussen 1266 en zijn dood 30 jaar later heeft graaf Floris V minstens 431 oorkonden uitgevaardigd, waarvan meer dan 20 in het Bloemendaalse hof. Voorts stichtte hij als groot liefhebber van de (valken)jacht een lustslot te Vogelenzang, welke naam volgens een geschiedschrijver zou duiden op “de quelende vogelen”.

Pola

Het huis te Vogelenzang zou als jachtslot zijn gesticht door graaf Floris V. Bovenstaande tekening van het huis dateert uit veel later tijd en is vervaardigd door H.Pola in 1718 (Noord-Hollands Archief)

 

Op het grafelijk huis te Vogelenzang is enkel op 8 september 1290 een charter ondertekend, waarin de graaf de heemraden van Delfland bevoegdheid gaf de dijken te schouwen en keuren uit te vaardigen.

Een concentratie van grafelijke bezittingen in Zuid-Kennemerland is de vermoedelijke hoofdreden dat inwoners van Heemstede, evenals van andere ambachten in de regio, belasting aan de graaf betaalden door voor vervoer met paard en wagen te zorgen. Dat gold voor het gebied “tussen Maes en Zijpe”, met andere woorden geheel toenmalig Holland.

Berkenrode en Heemstede

Op 5 december 1284 heeft graaf Floris V een stuk gedolven land, genaamd Berkenrode, beleend aan knaap Jan van Haarlem, die later de ridderslag ontving en geldt als stamvader van het roemrijke geslacht der Berkenrode’s. In deze charter is expliciet sprake van ‘Sente Niclaisavont’.

Berl

Getranscribeerde tekst van akte uit het leenregsiter van de Grafelijkheid (Kruisheer, akte nummer 688), 5 december 1284). Het charter van de belening van Heemstede ging verloren zowel in het Grafelijkheidsarchief als in het Heerlijkheidsarchief Heemstede. Wèl is bekend uit een akte uit 1345 dat de belening geschiedde door Floris V aan ene Reinier van Holy (Holylede) (Kruisheer, nr.921). Datering tijdens het bewind van graaf Floris V juni 1266 en 23 juni 1296. Bovenstaande tekst komt uit: G.van Duinen. De geschiedenis van de heerlijkheid Berkenrode, 1857, pagina 5).

 

Vaststaat dat graaf Floris V eveneens het ambacht Heemstede heeft beleend, oorspronkelijk deel uitmakend van het Haarlemmerambacht. Helaas ging zowel de akte in de grafelijke kanselarij (in Den Haag) als in Heemstede verloren. De oudste 2 oorkonden in het Heemsteeds heerlijkheidsarchief dateren uit 1345/46. In één daarvan, bezegeld te Sint Geertruidenberg, wordt door gravin Margarete de hoge jurisdictie beleend aan heer Gerrit (Gerard) van Heemstede, gebaseerd op “enen brieven van de grave Florens…”. Hij gaf aan Reinier van Holy, afkomstig uit de omgeving van Vlaardingen, die nabij het Spaarne een kasteel liet bouwen het recht deze heerlijkheid te besturen. Deze noemde zich voortaan Reinier van Heemstede en is de eerste telg van het (uitgestorven) adellijke geslacht der ridders van Heemstede. De verzelfstandiging heeft vermoedelijk tussen 1280 en 1285 plaatsgehad.

Ael

Overblijfsel van Aelbrechtsberg, als Huis te Bloemendaal, oorspronkelijk buitenverblijf van de graven van Holland, waar graaf Floris V menige akte heeft ondertekend en bezegeld Gravure van J.Schijnvoet naar R.Roghman (circa 1706)..

“der Keerlen God”

Door alle eeuwen heen heeft graaf Floris V tot de verbeelding gesproken. De lafhartige moord door enkele verraders heeft zonder enig twijfel meegespeeld. Graaf Floris die geheel in de lijn van zijn tijd dynastieke belangen deed prevaleren gold bestuurlijk als een staatsman van formaat, onder wie het centrale gezag aan kracht won.

Hij gaf opdracht land in te polderen, polders te bedijken, waterschappen op te richten, handel en nijverheid in de steden te stimuleren en nieuwe ambachten op het platteland te stichten. Door in 1290 veertig welgestelde burgers tot ridder te slaan heeft hij de toorn gewekt van de hogere adel. Daardoor kreeg hij de bijnaam ‘der Keerlen God’ (de god ofwel held van burgers en boeren). Dit moet men zo interpreteren dat: “hij denkt zeker dat hij God zelf is door zonder tussenkomst van bisschop of kerk burgers tot ridder te slaan”. De door hem in 1290 ingestelde ridderlijke Orde van Sint Jacob is de oudste van ons land.

Floris V zag in 1254 het levenslicht te Leiden en was pas 1,5 jaar toen zijn vader graaf Willem II door opstandige Westfriezen is vermoord. Al op 12-jarige leeftijd is Floris tot graaf beëdigd op de Schepelenberg nabij Heemskerk. Na een eerdere mislukking in 1272 wist hij tien jaar later nu niet meer vanuit de steunpunten in Kennemerland maar vanaf zee de West-Friezen te onderwerpen, daarmee het graafschap Holland in het noorden afrondend. Hij heeft toen het lijk van zijn vader in de abdij van Middelburg laten herbegraven. Uit zijn gearrangeerde huwelijk met Beatrijs van Vlaanderen (uit het Huis Dampierre) zijn 9 kinderen geboren, van wie er 7 jong overleden. Voorts zijn nog 6 of 7 bastaarden bekend uit verhoudingen met andere dames, hetgeen in de middeleeuwen in adellijke kringen niet ongebruikelijk was. Zo is de Witte van Haemstede geboren uit een gemeenschap met Anna, dochter van Jan, heer van Heusden. Graaf Floris is opgevolgd door de 12-jarige zoon Jan I, opgevoed aan het Engelse hof, die 3 jaar later aan een acute bloeddhiarree te Haarlem stierf, waarmee een eind kwam aan het Hollandse Huis. Tengevolge van diens vroegtijdig overlijden deed met Jan van Avesnes (Jan II) als naaste bloedverwant het Frans georiënteerde Huis van Henegouwen zijn intrede.

ridderzaal

De Ridderzaal in Den Haag is in opdracht van graaf Floris de Vijfde gebouwd.

Nabij het Binnenhof, residentie sedert graaf Floris IV bouwde de kleinzoon de ‘Grote Zaal’ ofwel Ridderzaal. De buitenlandse politiek heeft uiteindelijk mede zijn ondergang betekend. Floris V was via zijn zoon Jan troonpretendent van Schotland en had een alliantie met de Engelse koning gesloten. In januari 1296 sloot hij welbewust een verdrag met de Franse koning Philips IV om de Vlamingen klein te krijgen, overigens een beleid waarvan zijn opvolgers zo’n kwart eeuw nadien de vruchten hebben geplukt. Het moordplan was onvoorzien. Op werkbezoek in Utrecht waar hij met heren uit het Sticht over vrede onderhandelde is graaf Floris door enkele leenmannen, zoals Gerard van Velsen, Herman van Woerden en Gijsbrecht van Amstel uitgenodigd voor een valkenjacht. Hij is door hen tijdens dit vermaak overmeesterd en naar het kasteel van Muiden gebracht met de bedoeling hem later per schip naar Engeland over te brengen. Omdat Gooilanders uit de buurt van Naarden op weg waren om hun graaf te bevrijden veranderde de ontvoering op 27 juni in moord door Gerard van Velsen die volgens tijdgenoot en geschiedschrijver Melis Stoke op hem inhakte, daarbij door de andere edelen geholpen. Gerard van Velsen is uiteindelijk opgepakt en geradbraakt, de overige samenzweerders hebben als ballingen buiten Holland geleefd. Voor verschillende personen van de hoge adel van Holland was Floris V een tiran, zoals in het treurspel ‘Geeraert van Velzen’ door P.C.Hooft beschreven. Het staat vast dat het martelaarschap van de graaf tot veel sympathie leidde bij de bevolking. Floris V zou eerst in Alkmaar zijn begraven, waar volgens een grafzerk in de Oude Kerk zijn ingewanden zich bevinden. Zoals de meeste graven sinds 1203 heeft de abdij van Rijnsburg als grafkapel gediend. Zowel Egmond in Kennemerland als Rijnsburg in Rijnland waren Benedictijner kloosters en vanaf 1140 eigendom van de Heilige Stoel.

muiderslot

In 1285 ten tijde van Floris v is het Muiderslot gebouwd, strategisch gelegen aan de monding van de rivier de Vecht. Bovenstaand op een latere prent van Blaeu uit 1649. De edelen die graaf Floris V overvielen wilden hem naar het Muiderslot overbrengen, maar opdat zij onderweg dreigden te worden tegengehouden door boze boeren en burgers hebben ze de graaf vermoord

Gerard_van_velsen

Portret van Gerard van Velsen, heer van Beverwijk, Noordwijk en Velsen. Met de  ontevreden edelen  Herman van Woerden en Gijsbrecht van Amstel geassisteerd door enkele handlangers liet men Floris V op valkenjacht in een valstrik lopen,  namen hem vast en vermoordden de graaf onderweg naar het Muiderslot.  Alledrie zijn kort daarop opgepakt. Gerard van Velsen kreeg nog in 296 de doodstraf, de andere twee heren verbeurden hun bezittingen en zijn verbannen uit het graafschap Holland.

 

 

Sinds 1949 tot 1951 zijn opgravingen verricht in Rijnsburg op de plaats van de voormalige abdij. 16 van de 17 gevonden skeletten heeft dr.B.K.S.Dijkstra, een KNO-arts in Groningen, geïdentificeerd als leden van het Hollandse Huis. Een zwaar gehavende (gekloven) schedel is aan Floris V toegeschreven. Men zegt dat lange tijd de skeletten in ‘kinderkistjes’in de gang lagen van de Groningse praktijkruimte. Pas in 1979 verscheen het onderzoeksrapport van dr. Dijkstra in een populair-wetenschappelijke boekuitgave ‘Graven en gravinnen van het Hollandse Huis’. Vier jaar eerder had men in aanwezigheid van koningin Juliana een eenvoudig mausoleum als monument in Rijnsburg onthuld ter nagedachtenis. In een grafkelder zijn de skeletten onder een betonnen grafsteen in kisten bijgezet.

 

Algemeen was de verrassing toen men uit een hernieuwd onderzoek met behulp van o.a. de C14 methode vaststelde dat de skeletresten 300 tot 600 jaar ouder moeten worden gedateerd. De Rijnsburgers vonden niettemin troost in een theorie dat de botten alleen maar ouder lijken omdat de welgestelde graven van Holland veel vis aten in plaats van vlees, met als gevolg dat men eeuwen eerder lijkt te zijn gestorven. Een toekomstig DNA-onderzoek van botslijpsel kan wellicht, althans over een familierelatie, meer uitsluitsel brengen.

Bronzen eerbetoon

graaf

Standbeeld van graaf Floris V in Rijnsburg

 

In 1991 is in Rijnsburg een comité in het leven geroepen om een monument/standbeeld als eerbetoon aan de onfortuinlijke graaf Floris V te plaatsen tussen het gemeentehuis en de kerk met een 35 meter hoge oude Laurentiustoren. Op de plaats bovendien van de vroegere tweede toren der abdij. Via bevriende gemeenten, fondsen, sponsors en dankzij enkele acties, zoals uitgifte van een gedenkpenning, is het uiteindelijk gelukt de benodigde 185.000 gulden bijeen te brengen. Het beeld is 2.10 meter en stelt graaf Floris V voor in harnas en met een valk op de arm en een zwaard in zijn gordel. De sokkel meet 2,5 meter en geeft behalve bronzen zegels allerlei ingeslepen informatie over het leven van de Hollandse graaf. Het monument is vervaardigd door de Rijnsburgse kunstenares Daniëlle Orelio naar een ontwerp van Carel Frauenfelder. Mr.Korthals Altes die bij de onthullingplechtigheid memoreerde nog ouderwets vaderlandse geschiedenis op school te hebben genoten vertelde over de betekenis van Floris V en zijn vaders voor de residentie als administratief centrum van de macht, waar hij zoveel jaren, tot voor kort als voorzitter van de Eerste Kamer heeft gewerkt. In de zaal waar het College van Senioren bijeenkomt bevinden zich gravenportretten met Floris de Vijfde precies in het midden. Na de onthulling is het monument door de Stichting officieel overgedragen aan het gemeentebestuur en daarmede aan de Rijnlandse bevolking. Het is een prachtig standbeeld dat voor jong en oud de herinnering aan graaf Floris V minstens voor de komende 7 eeuwen levendig moet houden.

graaf1.jpg

Tekst op piëdestal van standbeeld Floris V

 

In onze omgeving bestaat sinds 1913 de Graaf Florislaan in Vogelenzang. Een etablissement met zijn naam heeft het in Bennebroek nabij het station Vogelenzang omstreeks 1900 relatief kort bestaan. Wat dat betreft doet het restaurant Floris V in het voormalige 17e eeuwse ambachts- en baljuwhuis in Voorschoten het beter.

Fraaie gravenportretten op 19 panelen uit ongeveer 1420, oorspronkelijk afkomstig uit het Haarlemse Karmelietenklooster, hangen tegenwoordig in het Stadhuis, onder meer in de Gravenzaal, die als Burgerzaal dienst doet. Graaf Floris V is op één paneel samen met zijn vader Willem II afgebeeld. In het onderschrift staat vermeld dat Floris V in Rijnsburg begraven ligt. Van zijn vader Willem II bevindt zich een borstbeeld in Katwijk.

Rijsburgflorisgrafvrouwenabdij

Het graf van graaf Floris V in de vrouwenabdij van Rijnsburg

Een herinnering in steen mede aan graaf Floris V in Heemstede en Bennebroek – de Witte van Haemstede was een bastaardzoon van Floris V – is te vinden op een gedenkteken uit 1817 aan de Herenweg, hoek Manpadslaan. Opgericht door professor David Jacob van Lennep, om 2 veldslagen te herdenken. Daaronder de legendarische veldslag van 26 april 1304 toen Witte van Haemstede, een (populaire) bastaardzoon van graaf Floris V, de Vlamingen die Haarlem bedreigden versloeg.

inschrift.jpg

Inschrift op Manpad-monument in Heemstede

Ten slotte: hulde aan de vasthoudendheid van initiatiefnemers D.C.Hogewoning, W.G.de Beer en enige andere Rijnsburgers met hart voor de geschiedenis van hun gemeente, aan wie het te danken is, dat dit voor geheel Holland belangwekkende cultuurhistorische monument tot stand kwam. Na afloop van de plechtigheid hoorde ik kinderen van de plaatselijke basisschool druk over Floris de Vijfde discussiëren. Dagblad De Volkskrant signaleerde al dat de gemeentenaren trots zijn op hun doden waartoe onder anderen de filosoof Spinoza en verzetsman Johannes Post behoren.

moord

Oude fantasiegravure waarbij de moord door enkele edelen op graaf Floris is uitgebeeld

De man die met zijn dood in 1296 voor eeuwen geschiedenis schreef spreekt tot in onze tijd tot de verbeelding. In 1996 verscheen een nieuw boek ‘De moord op graaf Floris V’, door Jan Willem Verkaik met nieuwe bewijzen over zijn gewelddadige dood tegen de achtergrond van de Frans-Engelse oorlog. Drie jaar later publiceerde de historicus Ton Oosterhuis een vuistdikke detective “De moordzaak Floris de Vijfde – Hernieuwd onderzoek naar de ware schuldigen”. Over de meest spraakmakende moord uit de vaderlandse geschiedenis is zelfs na ruim zeven eeuwen het laatste woord nog lang niet gezegd.

sarcofaag

Sarcofaag gewijd aan  graaf Floris V in de Grote of St.Laurenskerk te Alkmaar

tekening.jpg

Tekening van de graven Willem II en Floris V

 

Verkaik

J.W.Verkaik. De moord op graaf Floris V. Hilversum, Verloren, 1996.

 

 

boek

Vooromslag boek door historicus E.H.P.Cordfunke gewijd aan de moord in 1296 op graaf Floris de Vijfde

Floris

Vooromslag van ‘Floris V – Vermoord en getekend. Tekst: prof.dr.F.W.N.Hugenholtz. Prenten uit de Atlas van Stolk

floris

Plaatje van Floris V door de edelen gevangen genomen. Voorstellende van links naar rechts: Gerard van Kraaienhorst, Gerrit van Voorne, Gijsbrecht van Amstel, Gerard van Velzen, Arend van Benschop, Herman van Woerden, GRAAF FLORIS V, Jan van Henegouwen en een valkenier