Tags

, ,

LUCHTVAARTPIONIER J.S.W.VAN DER FEIJST (1904-1935)

Portret van KLM-gezagvoerder J.S.W.van der Feijst

Het gedenkboek ‘Leven van de lucht’, uitgegeven in 1979 bij gelegenheid van het gouden jubileum van de Vereniging van Nederlandse verkeersvliegers, is opgedragen aan de gevallen collega’s. In totaal 89 vliegeniers, dat wil zeggen exclusief bemanningsleden als boordwerktuigkundige, marconisten, stewardessen e.d. (1).Van de vlieger- slachtoffers hebben o.a. in Heemstede gewoond: W.F. Anceaux, Cornelis Blaak, Jan Duimelaar, J.S.W. van der Feijst (vaak ook gespeld als Feyst) en Quirinus Tepas die in 1943 door een Duitse Junker 88 met zijn vliegtuig uit de lucht is geschoten boven de Golf van Biscaye, waarbij behalve de bemanning nog 13 passagiers onder wie filmster Leslie Howard omkwamen.

De zwarte KLM-week in 1935

Begrafenis van op 14 juli 1935 omgekomen bemanning van Fokker 22 ‘Kwikstaart’ op de Amsterdamse begraafplaats ‘Zorgvlied’.

De zeven dagen van 14 tot en met 20 juli 1935 zullen in de annalen van de KLM als de zwarte week worden geboekt worden. Het noodlot heeft in “de Kwikstaart”, “Maraboe” en “Gaai” een onbarmhartig drievoudig vonnis geschreven over idealisme, stoutmoedigheid en levensvreugd. De zoekende mensch trotseert gevaren om naast de platgetreden paden nieuwe mogelijkheden te openen. In den roes van zijn eerste successen waant hij zich Koning van het luchtruim en trekt heel een volk in energie en levensdurf omhoog (…)’Aldus dagblad De Telegraaf op zondag 21 juli 1935 in een groot artikel op de voorpagina onder de kop “De KLM opnieuw zwaar getroffen; de Gaai in Alpenpas neergestort”. In dezelfde week had ook de Nederlandse militaire luchtvaart een ramp te betreuren. In Den Helder stortte de officier-vlieger M.Holewijn met zijn machine omlaag en kwam om.

De uitvaart van officier-vlieger M.Holewijn die in Rotterdam werd begraven (Katholieke Illustratie, 1935)

Binnen een jaar raakte de luchtvaartmaatschappij in 1935 door ongelukken zo’n 15% van haar vliegers kwijt. Op 6 april E.A.J.Prillwitz en Piet Soer met Fokker-vliegtuig ‘de Leeuwerik’ dat in Brilon, Duitsland, neerstortte. Laatstgenoemde piloot had in 1933 met o.a. gezagvoerder Iwan Smirnoff de succesvolle Pelikaan-kerstvlucht gemaakt. Op 14 juli crashte de ‘Kwikstraat’ met als gezagvoerder de Joodse en als gevolg van politieke omstandigheden uit Duitsland uitgeweken vlieger Heinz Silberstein. Deze was in dienst van de Duitse Lufthansa (2) en tijdens de pilotenstaking in 1933 bij de KLM in dienst getreden.

‘Rouw en ontzetting’ na neerstorten van vliegtuig de Kwikstaart, waarbij zes doden waren te betreuren (uit Katholieke Illustratie 1935)

De heer Otten uit Heemstede vertelde me dat hij het ongeval had zien gebeuren. Het 4-mototoge KLM-vliegtuig verongelukte in de start ten gevolge van motorstoring even buiten Schiphol bij een noodlanding. Het toestel raakte na de ontploffing in brand. Veertien inzittenden konden worden gered, maar voor twee Engelse passagiers kwam de hulp te laat, evenals voor vier leden van de bemanning die volgens ooggetuigen radeloos tegen de ramen van de cockpit sloegen, maar voor wie geen redding meer mogelijk was.

Silberstein1

Fotoportret van gezagvoerder H.Silberstein

Silberstein3

In 1935 verschenen gedachtenisprentje met namen omgekomen bemanningen van 1) Fokker-vliegtuig ‘Kwikstaart’, 2) Fokker D – VII,  3) Fokker Douglas ‘Maraboe”, 4) Fokker Douglas ‘Gaai’

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Gezamenlijk graf van vier omgekomen bemanningsleden ‘de Kwikstaart’ 14 juli 1935 op begraafplaats Zorgvlied in Amsterdam:  H.Silberstein, G.F.Nieboer, L.J.van Dyk en G.Brom

Drie dagen later ging de DC-2 ‘Maraboe’ door brand bij Boesjir in Perzië verloren. Bemanning en passagiers konden gelukkig tijdig worden geëvacueerd. Op 20 juli keerde de bekende gezagvoerder K.D.Parmentier met ‘de Rietvink’ en alle geredden, onder wie gezagvoerder J.Hondong van de Maraboe op Schiphol terug. Naast vreugde was daar grote verslagenheid op de gezichten van de wachtenden te lezen, omdat intussen een grotere ramp de KLM had getroffen.

Op dezelfde dag dat de ‘Gaai’ verging daalde op Schiphol ‘de ‘Rietvink’, warmede Parmentier de gelukkig behouden bemanning en passagiers van de ‘Maraboe’, die te Boesjir op thuisreis van Batavia bij het starten verbrandde, in een snelle vlucht naar Schiphol had gebracht (Katholieke Illustratie)

Vliegtuig “de Gaai” met J.S.W.van der Feijst verongelukte op 20 juli 1935

De omgekomen bemanning, inclusief de eerste stewardess van de KLM, na crash van vliegtuig de ‘Gaai’ (Bredasche Courant, 22 juli 1937)

De Douglas-machine de ‘Gaai’ verongelukte op weg van Milaan naar Frankfurt nabij het dorpje San Bernardino in Italiaans Zwitserland. Er waren dertien doden te betreuren onder wie de ervaren gezagvoerder J.S.W.van der Feijst. Door Toon Kortooms beschreven in een levensverhaal over Maus Gatsonides die van 1931 tot 1935 als monteur in dienst was van de KLM. (zie bijlage). De andere omgekomen bemanningsleden waren marconist L.Aafjes (1907 geboren in Bussum), boordwerktuigkundige J.C.J.Vocke uit Haarlem en voor het eerst een ‘air-hostess’ ofwel stewardess, mejuffrouw A.E. Hermanides uit Noordwijk .

Mej.Hermanides kwam nog levend uit het vliegtuig maar overleed kort daarna aan haar verwondingen (Leidsche Courant, 22 juli 1935)

Zij was nog maar kort in dienst van de KLM en droeg om die reden nog geen uniform. Het was haar derde vlucht, bedoeld om ervaring op te doen. Zij had zich zeer verheugd op haar vaste dienstverband dat op 1 augustus zou zijn ingegaan. (3). Na de ongelukken van juli 1935 is door de directie van de JLM even overwogen om de Oost-Indië vluchten stop te zetten. Ter discussie kwam in ieder geval het al of niet laten doorgaan van vluchten over de Alpen bij slecht weer o.a. vanwege de gebrekkige grondhulpmiddelen. Het gevolg is in ieder geval geweest dat verhoging der veiligheid van het luchtverkeer een hoge prioriteit kreeg.

Foto van de verongelukte ‘Gaai’

De Gaai na de crash (Katholieke Illustratie 1935)

Johannes Simon Wilhelm van der Feijst is op 17 oktober 1904 in Den Haag (Scheveningen) geboren. Uit zijn huwelijk met A.C.Klats zijn twee zonen geboren. Vanuit Amsterdam verhuisde het gezin op 1 december 1933 naar het adres Hugo de Grootlaan 13.

e8005449-c2bc-5929-e521-b0e93693afd3 (1)

Vestiging van gezin Van der Feyst in Heemstede *Eerste Heemsteedsche Courant,  8 december 1933)

Grootlaan13.png

Hugo de Grootlaan 13 Heemstede (google)

96a457b3-b663-f7d3-2999-f3eda8917525

Geslaagde noodlanding  nabij Leiduin in Heemstede (diverse kranten, o.a. Haarlem’s Dagblad  14-7-1927)

Na als militair vlieger in Soesterberg  te zijn opgeleid kwam Van de Feyst op 1 mei 1932 in dienst van de KLM en maakte 3.200 vlieguren. Van der Feijst kan nog gerekend worden tot de seniores-vliegers bij de KLM uit het Fokker-tijdperk. Naar Nederlands Oost-Indië zijn door hem tien vluchten gemaakt in o.a. de ‘Pelikaan’ en de ‘Kwartel’. De route Amsterdam-Milaan had hij al verscheidene malen gevlogen. Tot het fatale ongeval op 21 juli 1935 toen hij bij een hevig noodweer zich voornam een noodlanding te maken, maar het vliegtuig bij slecht zicht tegen en berg vloog nabij Bellinzona in Tessin, Zwitserland

Uit verslag in het Haarlem’s Dagblad 22 juli 1935

Johan Simon Wilhelm van der Feijst: Haarlem’s Dagblad 22 juli 1933

gaai1

Uit: Haarlem’s Dagblad van 27 juli 1935

Het graf van J.S.W.van der Feijst en marconist L.Aafjes op begraafplaats Zorgvlied in Amsterdam

Dankbetuiging van de weduwe Van der Feijst, in Haarlem’s Dagblad van 5 september 1935

Feystheemstede

Bericht uit Het nieuws van den dag voor Nederlandsch Indië, 28 juli 1935)

Noten

Vliegtuig de ‘Gaai’ (PH-AKG) nog in volle glorie

gaai2

Een zwarte doos ofwel flightdaterecorder is pas in de jaren 40 van de vorige eeuw uitgevonden door o.a. Dave Warren en toegepast in vliegtuigen. Bij het onderzoek naar de ramp met de Gaai zijn door een passagier kort voor de crash gemaakte aantekeningen van dienst geweest bij het zoeken naar de oorzaak van de ramp en beslissingen door de gezagvoerder genomen. (deel van uitslag onderzoeksrapport in het Gaarlem’s Dagblad van 8 augustus 1935)

 

(1)Op de verjaardag van de KLM, 7 oktober 1964, is op Schiphol een monument onthuld ‘ter ere van alle bemanningsleden die hun leven hebben gewijd aan de opbouw van de KLM’.

(2)De KLM Koninklijke Luchtvaart Maatschappij voor Nederland en Koloniën) is op 7 oktober 1919 (mede) opgericht door Albert Plesman en is daarmee de oudste nog bestaande luchtvaartmaatschappij ter wereld.17 mei 1920 werden de eerste twee passagiers en de eerste vracht door piloot Jerry Shaw vanuit Londen (Croydon) naar de Haarlemmermeer gevlogen. In een gehuurd vliegtuig, een Haviland Airco D.H. van de Britse onderneming ‘Aircraft Transport and Travel Ltd.’) want de nieuwe luchtvaartmaatschappij had nog geen eigen toestellen en ook is gebruik gemaakt van omgebouwde militaire vliegtuigen. De eerste vlucht duurde exact twee uur en 25 minuten. De volgende dag keerde het toestel met passagiers en vracht terug naar Londen. Spoedig werd om de dag een vlucht uitgevoerd.

0de631ac-b4a7-8092-23c0-8c3b077f9edd

Aankomst vanuit Londen van piloot Shaw en twee passagiers, de journalisten O’Brien en Rhodes, op Schiphol die worden verwelkomd door dr.Albert Plesman.

 

De Lufthansa volgde als nationale luchtvaartmaatschappij op 6 januari 1926. In het eerste echte passagiersvliegtuig van de Duitse luchtvaartmaatschappij Fokker een F-11 toestel, zat de vlieger nog onbeschut aan de stuurknuppel. Om in de cabine te komen met plaats voor maximaal vier passagiers moest gebruik gemaakt worden van een ouderwetse ladder. De machine vloog de route Berlijn-Tempelhof via Halle naar München vice versa. De KLM maakte toen al gebruik van het driemotorige Fokker F-7 type.

De eerste vlucht van een KLM-vliegtuig werd geteisterd door hondenweer. Men vertrok van een drassig weiland in de Haarlemmermeer.  Nadat wat later een Frans vliegtuig in de modder wegzakte spraken Franse verkeersvliegers van ‘Schiphol-les-Bains’ (Badplaats Schiphol).

Drukte voor de eerste vlucht van Amsterdam naar Londen in 1920 onder leiding van de Engelse piloot Jerry Shaw.  Journalist M.J.van den Biggelaar behoorde tot de eerste passagiers en schreef een verslag van de reis in de Maasbode. De passagiers ontvingen een gratis vlieghelm en stofbril. Communicatie met de piloot vond plaats door hem een briefje te schrijven.

Schiphol

Na aankomst van de eerste KLM  passagiersvlucht in Londen. Rechts piloot Jerry Shaw, naast hem twee passagiers evenals de man met hoed op de cabine. die op  De groep poserende mannen zijn de financiers van de pas opgerichte KLM. Vooraan in het midden een stapel uit Nederland meegebrachte kranten.

 

Plesman

Deel van de foto daarboven  met links een trotse directeur Albert Plesman

 

Fokker

Anthonie Fokker zittend in zijn eerste geconstrueerde vliegtuig. Albert Plesman zag met vooruitziende blik dat de KLM eigen vliegtuigen nodig had. Na overleg met Anthonie Fokker          kocht hij twee Fokker F-II vliegtuigen aan voor de prijs van 45.000 gulden. Deze werden 13 september 1920 als eerste in het Nederlands Luchtvaartregister ingeschreven als H-NABC en H-NADB. In de toestellen was plaats voor een ‘aviateur’ ofwel piloot en 4 passagiers in een beschermde ruimte Verder was er plaats voor een monteur (boordwerktuigkundige), welke plaats regelmatig door een extra passagier werd ingenomen, die dan wel in de buitenlucht zat. Later in de jaren 20 is de F-11 vervangen door de verbeterde F-111, die meer snelheid had. Eerst acht toestellen, gevolgd door nog eens vier. De beide F-11 toestellen zijn in 1927 verkocht aan de Belgische Sabena. In 1929 is de eerste geregelde dienst naar Ned.Oost Indië geopend. In 1933 had de geslaagde recordvlucht van de Pelikaan plaats, met een Fokker-F-XVIII onder gezagvoering van Iwan Smirnoff. Het jaar daarop nam de KLM de DC-2 op in haar vloot, het eerste volledig metalen vliegtuig.  KLM en gezagvoerder K.D.Parmentier namen met succes deel met vliegtuig de Uiver deel aan de Londen-Melbourne race.

 

(3) De negen verongelukte passagiers betroffen: het echtpaar G.J.Philips (directeur van parketvloerenfabriek ‘De Tropen’ te Tilburg, woonachtig in Vught), de heer A. Content (in Berlijn werkzaam als vertegenwoordiger voor Van den Berg Ltd. Te Rotterdam) en zijn 14-jarige zoon Alexander Abraham, de heren Jos van Langen (redacteur buitenland van dagblad De Tijd), S.Hoogstra (directeur van de nv. tot exploitatie der haveninrichtingen te Dordrecht). Uit Duitsland G.A.Flohr en uit Groot-Brittannië L.M.Nesbit en A.G.Watts.

Bijlage: uit ‘Leven als de bliksem’ door Toon Kortooms over het leven van Maus Gatsonides (Gottmer, 1995). Hoofdstuk: ‘De lucht in’.

Vooromslag van Toon Kortooms: leven als de bliksem (over Maus Gatsonides)

‘DE KLM had hem nooit moeten laten gaan! Van 1931 tot 1935 had de luchtvaartmaatschappij een heel bijzondere monteur in dienst. Loon voor zijn verantwoordelijk werk kreeg hij niet – zijn baas, ir.Spit, vond dat overbodig. ‘Jij, Gatsonides hebt geen salaris nodig, want jij rijdt in een wagen en op een motor!’ In die dagen was Maus verloofd met Hansje Schröder.

gat1

Op twaalfjarige leeftijd maakte Maus Gatsonides al kennis met de vliegerij, waarin hij later aan het begin van zijn koopbaan als monteur en kortstondig vlieger actief zou zijn Archieffoto uit 1923 waarop Maus staat naast zijn vader en zuke bij een Handley-Page, een ex-bommenwerper uit de Eerste Wereldoorlog

Niets heerlijker dan voor haar te stunten. Een toestel moest na elke honderd vlieguren gereviseerd worden, dus er waren proefvluchten bij de vleet. Maus ging als technicus mee de lucht in. Hij stond voor zijn werk. En dan stunten. Boven de Heerenweg in Heemstede. Boven de woningen van Jan Duimelaar, Gerte Roller en Jan van Balkom. Door het opengeschoven raam van de cockpit zwaaide Maus met zijn poetslap! Han Duimelaar joeg met een Fokker V VII telefoniste Paula de stuipen op het lijf. Zij dook de sloot in langs de Spaarnwouderweg. Maus en zijn kornuiten hielden er nog een andere sport op na: hazen schieten vanuit de cockpit. Maus deed dat met een dubbelloop Winchester, kaliber 12. In dat geweer pasten ook de startpatronen waarmee de luchtgekoelde propellervliegtuigen werden gestart. Bij een partijtje biljart gaf Rinus Weststrate er opeens de brui aan, liet weg en sloot zich op in zijn kamer boen de houten kantine. Maus zocht de flauwerik op en loste bij diens deur twee schoten met ongevaarlijke losse flodders. De volgende ochtend werd Maus bij een razende directeur Technische Dienst, ir. Spit, ontboden, en op staande voet ontslagen. Veertien dagen later nam Henk Veenendaal, werkmeester, hem weer in dienst. Als betaalde kracht nog wel! En hij kreeg een opleiding als boordmonteur. Intussen haalde Maus zijn vliegbrevet in een open D.H.Moth, waar de leerling voorin zat en de instructeur achter. Hij nam zijn lessen op Croydon, Londen, en betaald er vijftien gulden per uur tegen veertig in Nederland. Plesman was een perfectionist van heb ik jou daar. Hij eiste dat de post prompt op tijd in Londen aankwam. Die eis liep eens uit op een staking van vliegers. Bij slecht weer weigerden ze het Kanaal over te vliegen. Er zijn in die tijd heel wat vliegtuigen in zee gestort. Maus heeft blijkbaar altijd een engelbewaarder gehad, die zijn vak verstond! Zelfs de bekwame Geisendorffer verongelukte door een menselijke fout. ‘Geis’, zoals hij door zijn makkers werd genoemd vergat op het Kopenhaagse vliegveld Kastrup te controleren of het hoogteroer was vrijgemaakt. De Zweedse kroonprins verloor daarbij eveneens het leven. Bij het opstijgen kon het hoogteroer niet bediend worden en stortte het toestel neer. Enkele maanden later verongelukten in een week drie vliegtuigen met vrienden van Maus aan boord… Dat was in het jaar ’35. De KLM telde toen duizend man personeel, waaronder vijfendertig vliegers. Een buitengewoon hachelijk avontuur beleefde Maus toen hij eens bij slecht weer naar Croydon vloog met aan het stuur de bekende vlieger-schrijver Viruly. Men vloog onder het lage wolkendek en soms zelfs “in de watten”. Omdat de “sperry” (kunstmatige horizon) opeens niet meer functioneerde, overwoog Viruly een noodlanding op een zandbank voor de Engelse kust. Achter het dashbord zaten twee flappen, vastgemaakt met veters en haakjes. Maus bedacht zich geen seconde. Hij knoopte bliksemsnel de twee flappen een eind los en stak zijn kop door de opening. Net op tijd wist hij de slang van de onderdruk weer aan de onderdruk weer aan het instrument te koppelen…Op aandringen van zijn toenmalige geliefde Hansje zette Maus een punt achter zijn vliegcarrière. Hij had op 13 juli 1935 de F XXII “Kwikstaart” mee helpen starten en reed met drie collega’s de poort uit, toen de sirene begon te loeien. Het toestel stond in lichterlaaie. Maus en zijn maats waren als eersten bij het vliegtuig. Op aanwijzing van haar bruidegom konden zij een pasgetrouwd Noors vrouwtje uit het wrak trekken…Hijzelf kwam om in de vlammen. Ook voor hun collega’s, die radeloos tegen de ramen van de cockpit klopten, was geen redding meer mogelijk. Op 17 juli verongelukte de DC-2 “Maraboe” met gezagvoerder Hondong. Weer drie dagen later vloog de DC-2 “Gaai” in de Alpen tegen een berg. Er waren dertien doden te betreuren onder wie drie goede Heemsteedse vrienden van Maus en Hansje…’

Balkom.jpg

Piloot Jan Hondong (1893-1968) en  bemanning van de ‘Maraboe’ overleefden overigens de crash van de Maraboe. Op bovenstaande foto poseert hij links naast de destijds in de Herman Heijermanslaan 3 te Heemstede woonachtige KLM-gezagvoerder Jan van Balkom (*1907) op 16 december 1959 genomen bij het 25-jarig jubileum van de West-Indië route. Naar Van Balkom is een straat vernoemd in de gemeente Beverwijk. Ook naar Hondong, tevens met een straatnaam in den Bosch.

gat2

Maus Gatsonides omstreeks 1931 als technicus  op de vleugel van een Fokker  op Schiphol die van brandstof wordt voorzien. In genoemd jaar staakten de vliegers en het technisch personeel en sprak men denigrerend over de KLM als ‘Kale Lonen Maatschappij. Na het verongelukken van de ‘Kwikstaart’, ‘Maraboe’en ‘Gaai’ in één week besloot Gatsonides een andere uitdaging met raceauto’s aan te gaan. ‘

maus1

Een ‘bevoegdverklaring voor Maus Gatsonides ten aanzien van het onderzoek van verkeersvliegtuigen voor de vlucht’ verstrekt door het Ministerie van Waterstaat Op 23 april 1935 werd hij door directeur Plesman bevoegd verklaard voor de vliegtuig typen Fokker F7, F7a, F7b-3m, F8-2m, F9-3m,F12-3m,F20-2m, F22-4m, F36-Am, evenals Koolhoven FK-40, FK-43 en FK-48. Kort na de uitreiking van de het document zou Gatsonides echter de KLM verlaten.  (‘Race zonder finish. Gatso, 1990.)

 

gaai

De Douglas DC2 (PH=AKG) is op 22 maart 1935 door de vliegtuigenfabriek in Santa Monica overgedragen aan de KLM (www.aircrash.nl)

MMSAEN01_000052342_mpeg21_p009_image

Uit: Twents Dagblad Tubantia, 22-7-1935

Gaai

Een duidelijke kijk van de plaats des onheils in de Zwitserse Alpen. Op bovenstaande foto is in verticale stand het hoogteroer van het gecrashte vliegtuig zichtbaar. Boven aan de foto het richtingsroer. De achterzijde van de ‘Gaai’bleef dus vrijwel intact, doch de voorzijde, cockpit en cabine, zijn als een harmonica in elkaar gedrukt. (Katholieke Illustratie 1935)

gaai2

Een foto van de verschrikkelijke verwoesting van vliegtuig de ‘Gaai’op de plaats des onheils. (Katholieke Illustratie 1935)

Feijst

In 1935 hadden drie grote vliegtuigongevallen plaat: de Leeuwerik verongelukte in april, de Kwikstaart in juli bij Schiphol en de Gaai in Zwitserland in dezelfde maand (Katholieke Illustratie, december 1935)

Feist1

Begrafenis van de bemanning van de ‘Gaai’op de begraaf[laats Zorgvlied te Amsterdam, waar gezagvoerder J.S.W.van der Feijst en radiotelegrafist L.Aafjes ter aarde zijn besteld. (Katholieke Illustratie 1935)

Feist2

Boordmechaniciën J.C.J.Vocke is op de R.K.begraafplaats Sinte Barbara te Haarlem begraven (Katholiele Illustratie 1935)