Tags

,

FORT BIJ HEEMSTEDE IN CRUQUIUS 1843 tot en met 1918 als onderdeel van de Stelling van Amsterdam; door H.A.Grootegoed

Situering van Fort bij Heemstede (Cruquius) op een stafkaart van met Ministerie van Oorlog uit 1855

Reeds voor de drooglegging van het Haarlemmermeer lagen rondom de meren forten. Een aantal was tijdens de inpoldering vergraven en daarvoor kwamen tussen 1843 en 1846 nieuwe forten in de plaats: Fort aan het Nieuwe Meer, Fort Schiphol, Fort aan de Liede en Fort bij Heemstede.

fort.jpg

Luchtfoto van fort bij Heemstede circa 1930 (beeldbank Ministerie van Defensie

Luchtfoto van fort bij Heemstede

Het fort bij Heemstede, gelegen tussen het dorp Cruquius en het gelijknamige bedrijventerrein, is aangelegd in 1843 Het zou deel zou uitmaken van de Stelling van Amsterdam. De torenbouw kwam echter niet verder dan de fundering. Op het terrein de fortwachterswoning van hout, voor een bosje. Het geheel ging verder als een batterij met aarden wallen en een fort gracht. In 1914 weren er scherfvrije onderkomens gebouwd met loopgraven en geschutopstelplaatsen. Na 1918 is daar niets meer mee gedaan. Resten zijn nog slechts ten dele zichtbaar in het landschap.

Scherfvrije schuilplaats fort bij fort Heemstede 1914-1918

De Stelling van Amsterdam is een ingenieus stelsel van verdedigingswerken in een straal van ongeveer 15 tot 20 kilometer en zijn voornamelijk tussen 1880 en 1914 rondom Amsterdam aangelegd. Bestaande uit dammen, sluizen, inundatiegebieden en liefst 46 forten, met elkaar verbonden door dijken en liniewallen over een lengte van ongeveer 135 kilometer. Ook andere bouwwerken maken deel uit van de Stelling, zoals fortwachterswoningen en boerderijen/ Het is de grootste kringstelling ooit gebouwd. De Stelling moest militair onneembaar zijn. Het voorterrein kon binnen 48 uur onder water worden gezet. Zodat de aanvaller gedwongen zou worden op afstand te blijven. De bijzondere cultuurhistorische en ecologische waarden worden in brede kring erkend. In 1996 is de Stelling van Amsterdam op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO geplaatst.

 

Fort bij Heemstede, restanten van de fortgracht

Eerste verdedigingswerken 1810

De linie van Krayenhoff, de defensie om Amsterdam ,werd verdeeld in drie fronten. 1e front ten Noorden van het IJ (IJmeer), inundaties in de polder ten noorden van de Linie, de Oost Zaner polder en Waterland tot de Wormer en de Purmer. 2e front van Haarlem, tussen het IJ en het Haarlemmermeer. Inundatie van de polders de Waarder, de Veer, de Zuid Schalkwijker en de Romolen polder. 3e front Haarlemermeer tot Muiden. Inundaties van de polders de Rote, de veenderijen, de Osdorper, Aker, Sloterpolder, via fort aan de Nieuwe Meer, Schipholkade, de polders bij Amstelveen, Bijlmermeer, Ouderkerk aan de Amstel, de Gaasp, batterij de Roskam en Weesp met aansluiting op de Hollandse Waterlinie. De verdedigingswerken en stelling zijn in 1810 voltooid. In 1811 is in Halfweg tussen de West- en Middensluis een wachthuis gebouwd naast drie aardewerken batterijen.

Tweede verdedigingswerken 1843-1846

In deze periode is begonnen met de inpoldering van Haarlemmermeer en het IJ. Daarmee raakte Amsterdam twee grote waterhindernissen om de stad kwijt. Voor het zogenaamde Zuidfront is een nieuw plan vervaardigd met de bouw van drie forten: Schipholkade, Buitenliede en bij Heemstede.

Met het graven van de ringvaart om de polder zijn op het (nieuwe) land gelijktijdig de drie forten gebouwd.

Eerste fort aan de Schipholkade, gelegen in gemeente Amstelveen, in de vorm van een vierkant aardewerk met wallen en batterijen, en een defensieve toren. De Ringvaart liep om het fort heen.

Tweede fort, bij de Buiten Lieden, gemeente Haarlemmerliede, een vierkant aardewerk met wallen en een batterij + ronde defensieve toren. Tussen de forten lagen de Spaarnwouder Dwarsweg die dienst eed als communicatieweg en inundatiekade.

Derde fort bij Heemstede, gemeente Heemstede, na drooglegging Haarlemmermeer, een half rond aardewerk met een fortgracht aan de polderzijde, langs de Ringvaart een aardenwal met batterijen. De fortgracht werd zonodig met een hevel vanuit de ringvaart van water voorzien.

Op de drie forten zijn houten fortwachterswoningen gebouwd. De torens met een doorsnee van 20 meter en twee verdiepingen. In de toren zes kanon schietpoorten en op het dak een batterij. Er was een plan voor bewapening met vier kanonnen 12cm. Brons + vier kanonnen ijzer 12 cm. Twee kanonnen brons met gladde loop, twee houwitsers 15 cm. En vier Koehoorn mortieren.

De forten Schiphol en aan de buiten Lieden kwamen in 1846 gereed.

Fort Heemstede was enkel klaar tot de paalfundering, ging verder als batterij.

Het zand voor ophoging van de forten en de inundatiekades is aangevoerd uit de Bollenstreek tussen Heemstede en Hillegom. Tevens kwam het zand voor de Ringdijk daar vandaan.

Na de drooglegging 1848-1852

Hoe verging het de drie forten nadat het Haarlemmermeer in 1852 was drooggelegd? , Fort Schiphol is tijdens de Eerste Wereldoorlog gebruikt als steunpunt in 1935 gesloopt bij de aanleg van de snelweg A9, -de Schipholweg.

Fort aan de Liede: tijdens de Eerste Wereldoorlog is de toren gesloopt tot het maaiveld en als schuilplaats gebruik ten behoeve van de batterij. Er is een geschutkazemat bijgebouwd geschikt voor twee vuurmonden. In de jaren vijftig opstelplaats voor luchtafweergeschut tot 1955. Allengs bleek dat de Hollandse forten het verloren van het nieuwe geschut met brisantgranaten.

Verbeteringen aan de forten konden de voortschrijdende wapentechniek niet bijhouden.

1870 plan voor een nieuwe linie naar aanleiding van de Frans-Duitse oorlog

Het eerste ontwerp van de vestingwet was een nieuwe linie om Amsterdam betrof het plan Mulken uit 1871. De stelling van Amsterdam bleef nog lang een onderwerp van discussie. Plannen tevens om de drinkwatervoorziening in de duinen bij Vogelenzang te beschermen, evenals o.a. de sluis te Katwijk, haalden het niet. Overigens is in 1874 de Vestingwet aangenomen, Deze wet leidde in Noord-Holland tot de aanleg van de ‘Stelling van Amsterdam’.

December 1881: Tweede Kamer neemt beslissing

De bouw van de stelling om Amsterdam, op basis van de Vestingwet van 1874, begon in 1886. Van Edam tot de Hollandse Waterlinie zijn 32 forten zijn gebouwd met de linie, een ring van ongeveer 20 kilometer rond Amsterdam. Omstreeks 1900 was de vesting gereed. De Slaperdijk-Liniedijk door de Haarlemermeer was een project van de volgende drie belanghebbenden: 1) het Ministerie van Oorlog, 2) het Polderschap Haarlemmermeer en 3) de Spoorwegen. De forten in de Haarlemmermeer Vijfhuizen en Aalsmeer stonden op het talud van de polder en werden niet beschermd door inundatie en kregen een dubbele gracht. De aanleg van de liniedijk duurde van 1888 tot 1895. Het zand uit de Duinstreek is door de leveranciers met zandschuiten via de zandvaart en Ringvaart vervoerd en overgeslagen langs de Ringvaart verder via smalspoor. Een deel van het zand was afkomstig van de Amsterdamse Waterleidingduinen in Heemstede en Bloemendaal.

Eerste Wereldoorlog

In 1914 is de Stelling van Amsterdam weer in staat van verdediging gebracht. Kleine gebreken zijn zo goed mogelijk hersteld. Er werden bovendien nog lichte verdedigingswerken aangelegd. Onder andere op het fort bij Heemstede zijn scherfvrije schuilplaatsen van beton gebouwd, loopgraven en opstelplaatsen gemaakt, die teven de toegang tot Heemstede vanuit de Haarlemmermeer en omgekeerd via de Kruisweg konden worden gecontroleerd. Ook het talud tot de Spieringweg kon worden bestreken.

Tussen het fort Vijfhuizen en Heemstede is nog een voorstelling aangelegd van de Ringvaartdijk tot de Spieringweg.

Deze verdedigingswerken waren bedoeld om terugtrekkende troepen op te vangen en het talud tot de inundatie af te sluiten.

Bedoeld als legering in de forten van de Haarlemmermeerpolder was voor Aalsmeer 290 man, Hoofddorp 200 man en Vijfhuizen 295 manschappen.

Nederland bleef zoals bekend buiten de oorlog. Na 1918 zijn de forten gebruikt als opslag van munitie, wapens en militaire goederen. De bewapening was toen nog volledig aanwezig.

Tussen WOI En WOII zijn in de liniedijk bij de rijksweg A4 Amsterdam-Den Haag 3 zware kazematten gebouwd als voorziening voor antitank versperring.

Fort bij Heemstede voorpositie

Na 1918 zijn de forten in gebruik geweest als opslag van munitie, wapens en militaire goederen. De ongebruikte bewapening was nog volledig aanwezig. Met fort Heemstede in Cruquius is na 1918 feitelijk niets meer gedaan.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog is door de Duitse Weermacht pantserstaal en geschut als krijgsbuit afgevoerd.

Na 1945 zijn de forten weer in gebruik genomen door het Ministerie van Defensie als opslagplaatsen.

In de jaren vijftig zijn mobilisatiemagazijnen en munitiecomplexen rond de forten gebouwd.

Plattegrond van fort bij Heemstede

fort2

Schets van fortwachterswoning Fort bij Heemstede, circa 1846 (Noord-Hollands Archief)

 

fortheemstedeluchtfoto

Oude luchtfoto van fort bij Heemstede

fortbijgeemstedescherfvrijonderkomen

Fort bij Heemstede: scherfvrije onderkomens (Zoover)

Omdat de oorspronkelijke bedoeling als verdedigingswerken verloren is hebben de forten nieuwe bestemmingen gekregen als musea, kunstateliers, voor commerciële bestemmingen etcetera.

Voorste stelling tussen Fort bij Heemstede en Vijfhuizen

Tegen de aanwijzing van het Fort bij Heemstede ofwel Cruquius door de provincie Noord-Holland heeft de gemeente Haarlemmermeer zich, zij het vergeefs, verzet tot en met de Raad van State. Haarlemmermeer wilde namelijk bedrijven op het fort toestaan. Met name voor de cultuurhistorische betekenis heeft mr.H.van der Molen zich ingezet.

UNESCO-document Stelling van Amsterdam opgenomen op de werelderfgoedlijst

ligging.png

Geografische situering van de 46 forten/batterijen samen vormende de Stelling van Amsterdam

fort

Geografische situering van fort Heemstede (NHA)

 

Over het fort bij Heemstede ofwel het fort bij Cruquius schreef voornoemde pleitbezorger H.van der Molen de volgende samenvatting: ‘Ingeklemd tussen het dorp Cruquius en het bedrijventerrein Cruquius aan de Spaarneweg hij het Fort bij Heemstede, zoals het officieel heet. Sinds 1993 provinciaal monument, onderdeel van de Stelling van Amsterdam en als zodanig vermeld op de World Heritage List van UNESCO. Het ruim 1 hectare groot fortterrein is eigendom van de gemeente Haarlemmermeer. Deze gemeente is ook beheerder van het monument. Het Fort dateert in zijn oorspronkelijke vorm van voor de drooglegging van de polder, te weten van 1845. Begin twintigste eeuw is eden aantal bunkertjes (‘’scherfvrije bunkertjes”) aangebracht. De gemeente Haarlemmermeer heeft nooit oog gehad voor dit monument, integendeel (1). Daarover gaan vooral deze aantekeningen: “over bestuurlijke en culturele desinteresse van een gemeentebestuur”.

De Stelling van Amsterdam is de voormalige kringstelling van permanente verdedigingsbouw rond de hoofdstad. Als hermetisch te sluiten cirkel zou deze stelling het laatste weerstandspunt in de landsverdediging vormen. De werken zijn aangelegd tussen 1888 en 1920, en wel op basis van de Vestingwet van 1874.

Het Fort bij Heemstede dateert in zijn oorspronkelijke verschijning van vòòr deze periode, namelijk van 1843-1845. Na de inpoldering van het Haarlemmermeer ontstond immers een nieuwe ontsluiting naar Amsterdam: dat vroeg om een nieuwe verdediging. Eén van de onderdelen daarvan was het fort bij Cruquius.

Nimmer voltooid Het ging medio de 19e eeuw om een viertal “torenfortificaties” gericht op de voornaamste toegangen van de polder. Centraal was op het forteiland een cilindrisch torengebouw gepland met op de verdiepingen schietgaten voor mitrailleurs en kanonnen. Het Fort bij Cruquius was gericht op de Ringvaart en de (oude) Kruisweg. Om het torenfort liep een gracht aan weerszijden een dijklichaam. Deze gracht kon vanuit de Ringvaart van water worden voorzien. Als gevolg van drastische veranderingen in krijgsscenario’s is het Fort bij Cruquius nooit voltooid. Op een geaccidenteerd terrein (een zandopduiking aan de rand van de Haarlemmermeer is alleen een diepe gracht met bijbehorende kaden en een verlaagd plateau aangelegd.).Begin vorige eeuw is daaraan nog een aantal kleine bunkers (“scherfvrije onderkomens”) toegevoegd. Deze laatste objecten zijn op het terrein nog aanwezig. Dat kan niet worden gezegd van het een aantal jaar geleden nog aanwezige gedeelte van de historische gracht met bijbehorende kaden en het verdiepte plateau… Rond de kerstdagen van 1997 betrad namelijk de dienst Openbare Werken van de gemeente Haarlemmermeer het strijdtoneel’

voorposten

bunker voorposten bij Cruquius

Chronologische samenvatting

1848 op basis van aardwerken en fundament bomvrije toren aangelegd voor “Posten van Krayenhoff”.

1854 vestingwerk van der derde klasse (K.B. 28 april, Staatsblad 10)

1887 of 1888 vestingwerk van derde klasse (K.B.9 januari, Staatsblad 85)

1913 vestingwerk van de tweede klasse (K.B.9 januari, Staatsblad 10)

1916 “Machtiging tot het inrichten van de achterste stelling op acces Vijfhuizen en voor eenvoudige voorzieningen ter hoogte van Cruquius” ;24 november

1916 terrein met aardwerken ingericht

1917 “Machtiging verleend tot het maken van werken ter verdediging van het acces bij Vijfhuizen” (17 februari)

1918-1919 aanleg scherfvrije onderkomens

1926 opheffing als vestingwerk (K.B. 28 mei, Staatsblad 156)

1927 woning bestaat nog, in onderhoud bij Genie

1955 woning gesloopt’.

N.B. Voor algemene informatie over de Stelling van Amsterdam, zie: http://www.stelling-amsterdam.org

Fort bij Hoofddorp

Fort bij Vijfhuizen

 

Stelling van Amsterdam

In Fort Aalsmeer bevindt zich tegenwoordig luchtoorlog- en verzetsmuseum Crash ’40-’45

v.l.b.r.: 1) batterij aan de IJweg, eigenaar: gemeente Haarlemmermeer, huidig gebruik: geen; 2) fort bij Hoofddorp, eigenaar: gemeente Haarlemmermeer, hudig gebruik: Schietsportvereniging; 3) fort bij Vijfhuizen,eigenaar; Stichting Kunstfort Vijfhuizen, huidig gebruik: tentoonstellingen, ateliers, horeca

forten: v.l.n.r. 1) bij de Liebrug, eigenaar Recreatieschap Spaarnwoude, huidig gebruik: wijnhandel; 2) fort aan de Liede, eigenaar Riojkswaterstaat, huidig gebruik: opslag; 3) fort benoorden Spaarndam, eigendon: recreatieschap Spaarnwoude, huidig gebruik: geen; 4) fort bezuiden Spaarndam, eigenaar: recreatieschap Spaarnwoude, huidig gebruik: kinderopvang, recreatie.

fort

Fort bij  Heemstede (Oneindignoordholland.nl)

fort3.png

Fort bij Heemstede is vandaag de dag een buurtpark

 

Zie verder o.a.: Jephta Dullaert. Fort bij Heemstede: bijzonder militair erfgoed in een buurtpark. In: Heerlijkheden, nummer 154 (herfst 2012), p. 42-44.

forteiland

Folder Forteiland IJmuiden 2017