Tags

, ,

In serie: luchtvaartpioniers:

J.J. (Koos) Abspoel (1907-1974):  Een van de laatste KLM-piloten-luchtvaartpioniers, eindigend als directeur van de Nederlandse Luchtvaart Maatschappij (NLM)

Johannes Jacobus (Koos) Abspoel is geboren op 4 december 1907 in Den Haag als zoon van Cornelis Adrianus Abspoel (1871-1949) en Angenita Cornelia Claea Frerichs (geb.1875)  Hij is 1 maart  1933 getrouwd met Cornelia Wilhelmina van Os en woonde vanaf 1934 tot 1949 te Heemstede. Abspoel stond bekend bij de KLM als een excellent gezagvoerder, die bovendien ook zijn sporen heeft verdiend bij de naoorlogse hervorming van de Vereniging van Verkeersvliegers.In 1956 beëindigde hij zijn loopbaan als actief vlieger en werd hoofd vliegbedrijf van de KLM, de Nederlandse Luchtvaart Maatschappij (later Cityhopper genoemd).

J.J.Abspoel als KLM-gezagvoerder klaar voor de vlucht met een Fokker-vliegtuig

Begin bij de Luchtmacht

Opleidingsgroep A klasse met Koos Abspoel, 1929 Op de foto:  P.J.Holstein, C.A.Keunemans, J.P.Schouw, J.J.Abspoel, M.van der Voo, H.van den Ham, J.H.Frenken en F.P.Stol (ruudvanom) (foto Ministerie van Defensie)

De jonge Abspoel begon na zijn HBS-B opleiding zijn loopbaan bij de Militaire Luchtvaartafdeling in Soesterberg in 1928 en behaalde met grote moeite en een ‘record aantal lesuren’ zijn militair vliegbrevet op 3 juni 1930. “Mijn eerste examen was de route naar Parijs. Als je de Oostpunt van Tiengemeten onder je door zag komen had je teveel drift en moest je een paar graden meer naar rechts sturen. We moesten de kerktorens van Gent en Oudenaarde beschrijven, vertellen tot waar we langs de spoorlijn vlogen en waar langs ’n kanaal of ’n weg. Eigenlijk net zo’n beetje als nu nog een beginnend sportvlieger het doet, als je tenminste alle moderne elektronische hulpmiddelen buiten beschouwing laat”, aldus Koos Abspoel in ‘Avia’, oktober 1969.

J.J.Abspoel als tweede luitenant-vlieger bij de luchtmacht, 1929 (Ministerie van Defensie)

KLM-Vlieger (1931-1956) naar Ned.Oost-Indië

schema

Zomer-vliegschema van de KLM naar Bandoeng, in 9 dagen en ongeveer 80 uur vliegen (uit: ‘We vlogen naar Indië; door A.Viruly)

KLM

De route van Schiphol-Amsterdam naar Batavia en Bandoeng

FXII

Vergeleken met de eerdere Fokker-toestellen was de F-XII l zeer modern:cabine van voren naar achteren gefotografeerd

Hij kwam eind 1931 met een half jaar proeftijd, vrijwel gelijktijdig met de in Heemstede woonachtige vlieger J.J.van Balkom, in dienst van de KLM. Van belang was dat men in het team paste. Als tweede vlieger maakte Abspoel voor de oorlog 29 vluchten naar Oost-Indië met o.a. de Emoe, Rietvink en Gier [de Fokker-vliegtuigen waren naar vogels genoemd],waarvan 15 als gezagvoerder), o.a.vlucht 165 met Frijns, nummers 194 en 208 met Te Roller en 237 met Van Veenendaal. Opmerkelijk was voor hem vlucht 128 met de ‘IJsvogel’, zijn derde Indië-reis, thans met Jan Duimelaar als gezagvoerder. Tijdens de rustpauze in Bandung werd Duimelaar zo ernstig ziek, dat hem een bootreis werd voorgeschreven om te herstellen. Er moest toen heel was georganiseerd worden om het wegvallen van de eerste vlieger op te vangen.

Abspoel2

In 1934-1935 en 1938 zijn verscheidene KLM-vliegtuigen verongelukt Op de Algemene Begraafplaats te Heemstede is 16-1-1938 het stoffelijk overschot van de omgekomen gezagvoerder Jan Duimelaar, die om het leven kwam bij de ramp met Fokker-vliegtuig ‘de Ijsvogel’ ter aarde besteld. Van links naar rechts: de gezagvoerders van de KLM Steinbeck, Te Roller, Abspoel en Van Balkom [toevallig allen destijds woonachtig in Heemstede (K.I., 1938)

In 1938 kwam Abspoel als junior-gezagvoerder in het bestuur van de Vereniging van Verkeersvliegers. Met Van Balkom als voorzitter, Parmentier als vice-voorzitter en Abspoel in de functie van secretaris.

Op 29 september 1934 is Abspoel – 1,5 jaar eerder te Rijswijk in het huwelijk getreden met Cornelia Wilhelmina van Os – vanuit Amsterdam verhuisd naar het adres Johannes Verhulstlaan 24, waar hij met korte onderbrekingen direct voor en tijdens de oorlog zou wonen totdat werd verhuisd naar een woning in de Beethovenlaan 26.

Huwelijk van J.J.Abspoel met Corrie van Os in Rijswijk  (Sumatra Post, 6 april 1933,)

Op 6 juni 1935 is de enige zoon Jan (Jacobus) Abspoel geboren, bekend geworden als een prominent jurist (officier van justitie en rechter).

Tijdens de mobilisatie 1939-1940 was Abspoel reserve-officier vlieger bij de luchtvaartafdeling van de Koninklijke Landmacht, gestationeerd op Schiphol. Hij heeft in de meidagen 1940 verschillende oorlogsvluchten gemaakt als vlieger van een T-V lichtkruiser, waarvoor hem na de Bevrijding een dapperheidsonderscheiding, het vliegerkruis, is uitgereikt.

Kort voor de capitulatie van Nederland waren o.a. P.J.G.Mulders en Abspoel in een T-5 als luitenant-vlieger betrokken bij het bombardement van vliegveld Waalhaven in Rotterdam waar Duitse Junkers-52’s, de standaardtransportvliegtuigen van de ‘Luftwaffe’ stonden gestationeerd. In tegenstelling tot veel collega-vliegers – waaronder Bodaan, Stoovelaar, Künzel, Blommesteijn en Groen – overleefde hij de kortstondige felle gevechten met catastrofale gevolgen voor de bescheiden Nederlandse luchtmacht.

Frijnsschoorl1941

Foto van concentratiekamp Schoorl in 1941

Met andere piloten is J.J.Abspoel 13 mei 1941 op verzoek van de Sicherheitspolizei in Heemstede aangehouden en naar Amsterdam gebracht en vandaar naar het interneringskamp Schoorl (1). Eenmaal vrijgelaten heeft hij zich tijdens de bezetting beziggehouden met de organisatie van het vliegwezen na de oorlog, wat mede is gebleken uit de bewaard gebleven correspondentie met Albert Plesman. Laatstgenoemde reisde na de Bevrijding direct naar de Verenigde Staten om vliegtuigen aan te kopen (2). In 1945 stuurde Abspoel vanuit zijn huis in Heemstede aan alle vliegers (of volontair-vliegers) die hij in Nederland bereiken kon een circulaire waaruit zijn oprecht idealisme blijkt. Deze ‘historische’ rondzendbrief leidde tot wederoprichting van de Vereniging van (KLM)vliegers en is daarom bij deze bijdrage afgedrukt.

Schrijven van Koos Abspoel, juni 1945,  als waarnemend voorzitter van de Vereniging van K.L.M.-vliegers, vanuit zijn privéadres aan de Johannes Verhulstlaan in Heemstede

woonhuis

WoonhuisAbspoel in Heemstede (google)

ancaux4.png

In 1940 woonde naast Abpoel op het adres Johannes Verhulstlaan 26 Heemstede de luitenant-vlieger bij de Koninklijke Luchtmacht Willem Frederik Ancaux, geboren in 1912. Hij is 13 mei 1940 met zijn vliegtuig door de Duitsers neergeschoten boven Ridderkerk en is begraven op de erebegraafplaats in Rhenen.

Abspoel

Aan zowel Anspoel als Anceaux is de dapperheidsonderscheiding ‘Het Vliegerkruis’ toegekend., laatstgenoemde postuum

Nederlands Luchtvaart Maatschappij (NLM) (1954/1966-1972)

In 1954 zwaaide Abspoel na talrijke intercontinentale vluchten officieel af als KLM-vlieger en begon toen op 47-jarige leeftijd aan een nieuw hoofdstuk. Eerst als assistent-directeur vluchtproductie ten slotte vanaf 1966 als eerste directeur van de Nederlandse Luchtvaart Maatschappij (NLM) , dochtermaatschappij van de KLM voor binnenlandse vluchten, die in 1966 met Fokker F-27 ‘Friendships’ is gaan vliegen. Daarmede maakte Fokker een glorieuze come-back op de wereldmarkt voor verkeersvliegtuigen. (3). Na zijn pensionering op 31 december 1972 volgde zijn benoeming als commissaris van de NLM

Gesationeerde NLM-vliegtuigen

In een interview met luchtvaartjournalist H.J.van Overvest waarin werd gefilosofeerd over het vak van verkeersvlieger vroeger en nu zei Koos Abspoel in 1969: “We hebben wat meer academici dan vroeger, mensen die in een slappe tijd aan de studie geraakt zijn en die dan ook afmaken: een paar ingenieurs, wat economen. Anderen maken zich zeer verdienstelijk in het verenigingsleven. Maar dit zijn uitschieters. De meesten kunnen zich precies aan werk en gezin aanpassen, maar hebben dan ook zelfs geen tijd meer om ook maar een goed boek te lezen. De tijd van hen, die naast hun vak kunnen filosoferen of dromen, de tijd van De Saint-Exupéry, Walther Ackermann en Adriaan Viruly is voorbij. Nog maar een heel enkele keer is er tussen de eerder genoemde uitschieters plotseling iemand, die zich tot zo’n hoogte opwerkt”. Wat de NLM-directeur veel plezier deed was dat de ‘Friendschips’ (gevolgd door de F-28 ‘Fellowships’) uit dezelfde vaderlandse stal kwamen waarin hij de raspaarden uit de pioniersperiode sedert de roemrijke F-7 zo goed uit eigen ervaring kende.

Nieuwe Friendship gedoopt door Jan Moll op luchthaven Zuid-Limburg met rechts J.Abspoel als oud-directeur van de NLM (Limburgs Dagblad 25-3-1972)

Te vroeg overleed J.J.Abspoel op 20 juli 1974, op 66-jarige leeftijd, in het Academisch Ziekenhuis te Leiden na een operatie, waarmee een eind kwam aan een langdurige en veelzijdige carrière. Het overlijdensbericht vermeldde zijn onderscheidingen, zoals het Vliegerkruis en ridder in Orde van Oranje-Nassau.

Overlijdensbericht J.J.Abspoel (NRC Handelsblad 22-7-1974)

Uit waardering voor zijn werk ten behoeve van de KLM, de NLM en de Vereniging van Verkeersvliegers is naar Abspoel een vliegtuig van de NLM genoemd. In het boek van oud-Indië-vlieger dr.J.H.Frenken: ‘Piet Soer en de anderen van de oude Indiëroute’ (1995) is een apart hoofdstuk aan Koos Abspoel gewijd.

Noten

(1)Behalve J.J.Abspoel zijn ook de volgende drie KLM-vliegers uit Heemstede opgepakt en naar kamp-Schoorl gezonden: J.J.Mulder (Jan van den Bergstraat 44), H.J.Scholtmeyer (H.W.Mesdaglaan 31) en F.C.Bik, Crayenestersingel 28. Aanleiding van de arrestatie van het vliegend personeel van de KLM waren twee spectaculaire ontsnappingen met Duitse vliegtuigen naar Engeland, de collega-testvliegers van Meinecke bij Fokker: Hidde Leegstra en ir.Piet J.Vos. Tevens werd een vergeefse poging ondernomen om het vliegende personeel over te halen om voor de Duitse burgerluchtvaartdienst Lufthansa te gaan vliegen. Op 19 en 20 juni zijn ze allen weer naar huis teruggekeerd. Hun vrijlating is tot stand gekomen door tussenkomst van twee buitenlandse vliegers van de KLM, te weten de Zweed Carl Gustav von Rosen en de Deen Svend Aage Steinbeck . De Zweed zou een familierelatie met nazi-topman en vlieger Herman Goering hebben gehad en Steinbeck kende de Duitse Vlieger-Generaal en Weermachts-bevelhebber in Nederland de Deen Fr. Christiansen persoonlijk. Steinbeck was de eerste buitenlandse piloot die in vaste dienst bij de KLM kwam. Hij woonde in Heemstede. Eerst in de Molenlaan en later in de Cesar Francklaan op nummer 8.

abspoel.jpg

J.J.Abspoel. Uit: gedenkboek: 50 jaar  voor (Nederlandse) vliegers

 

De ontsnappingen zijn door de bezetter vermoedelijk als voorwendsel gebruikt om vliegers van de KLM te arresteren. Bij de ontsnappingen waren namelijk geen KLM’ers betrokken. Het waren immers Fokker-vliegers die met hun vliegtuigen op spectaculaire wijze naar Engeland wisten te ontsnappen. Fokker-testvlieger Emil Meinecke, in Heemstede woonachtig aan het adres Crayenestersingel 3, was hen op verzoek van de Duitsers nagevlogen en heeft vervolgens aan de bezettende Duitse autoriteiten gerapporteerd dat het vliegtuig van Leegstra en Vos in het IJsselmeer zou zijn gestort, terwijl zij in werkelijkheid naar Engeland waren ontvlucht om zich bij het verzet aan te sluiten. Leegstra nam als jachtvlieger dienst bij de RAF en Vos werd instructeur op de jagers en werkte vervolgens voor de Britse luchtmacht in diverse delen van de wereld.

Leegstra

Links piloot Gerben Sonderman en naast hem testvlieger bij Fokker  Hidde Leegstra tijdens een proefvlucht van een Fokker T IX.

 

(2) In 1947 beschikte de KLM weer over een vloot van 54 toestellen en waren nog eens 42 vliegmachines in bestelling.

(3) In 1991 fuseerden de NLM en NetherLines tot KLM Cityhopper, een 100% dochteronderneming van de KLM.

Literatuur:

J.H.Frenken. Piet Soer en de anderen van de Oost-Indië route. 1995.

-J.G.Hagers. K.L.M-ers in oorlogstijd. [Als pdf op het internet te vinden].

-V.C.Klep. Twee spectaculaire ontsnappingen naar Engeland met Fokker-Vliegtuigen. In: Uittreksel dagrapporten gemeentepolitie Heemstede 1939-1945. Tweede herziene uitgave,1996

-Hans Krol. Luchtvaartpioniers in Heemstede. Deel 17: J.J.Abspoel, in: de Heemsteder,20 maart 1996.

-Thijs Postma. Fokker, bouwer aan de burgerluchtvaart Bussum, Schophol/Unieboek,1979.

Vooromslag Fokker-boek 60 jaar van de bekende schrijver over luchtvaarthistorie Thijs Postma

-A.Viruly. We vlogen naar Indië. Amsterdam, Andries Bliz, 1933

kwartierstaat

Kwartierblad Johannes Jacobus Abspoel, samengesteld door Marie-José Deckers. Correctie Cornelis Wilhelmina Vos moet zijn Van Os.

 

Bijlage: incidentenregister 1934, samengesteld door Herman Dekker

Koos Abspoel heeft de eerste jaren dertig als co-piloot gevlogen in de pionierstijd, zoals blijkt uit een over het jaar 1934 door Herman Dekker samengesteld incidenten- en ongevallenregister, waarin J.J.Abspoel op als co-piloot bij de volgende vluchten voorkomt:

-14-1-1934: PH-AIR Fokker VIII In Karachi, Pakistan, braken bij de landing twee gondelbuizen van de motorophanging.

6-2-1934: PVATR Fokker XVIII Rutbah, Irak, vanwege boegieproblemen met de motor liep de geplande vlucht vertraging op.

-5-3-1934 PF-AEF Fokker VIII Startproblemen op Schiphol

-30-5-1934 PH-AIQ Fokker XVIII De Technische Dienst kon het vliegtuig niet vrij geven.

-27-11-1934 PF-AIR Fokker FXII Op de terugvlucht vanuit Nederlands-Indië kreeg het toestel in Dhask, Calcutta, motorpech. Later opgelost door boordwerktuigkundige Hoogeveen met een nieuwe motor.

23-12-1934 PH-AEF Fokker VIII Motorstoring op vliegveld van Parijs

ddd_010539605_mpeg21_p010_image

Bericht van een defect aan de automatische besturing met Fokkervliegtuig ‘de Reiger” bestuurd door Abspoel en Anceaux. Op 14 december 1937 vlogen beiden wederom op de Reiger naar Batavia (De Tijd, 23 oktober 1937)

(Met dank aan R.Abspoel, Delft)