Tags

,

17de EEUWS PORTRET VAN ADRIAAN PAUW IN SENAAT DEN HAAG

Op 12 april brachten leden van Probusclub Kennemerland een georganiseerd bezoek aan het Parlement in Den Haag en vond o.a. een rondleiding plaats in de vergaderzalen van de Tweede Kamer en de Eerste Kamer. Tot onze verrassing werd in het gebouw van de Senaat een tot dan onbekend geschilderd portret aangetroffen van raadpensionaris Adriaan Pauw die deze functie tweemaal vervulde, van 1630 tot 1636 en van 1651 tot zijn overlijden in 1653

Portret in medaillon van raadpensionaris Andries Adriaan Pauw in de vergaderzaal van de Senaat, Binnenhof Den Haag. Vervaardigd door de kunstschilders Andries de Haen (circa 1620- voor 1677) en Nicolaes Willingh (1642-1682) (foto Bob Verburg)

Vaak afgebeeld
Adriaan Pauw, die zich in het buitenland veelal liet aanpreken als ‘Heemstede’, is talrijke malen geportretteerd. Bekend zijn de geschilderde portretten van Pauw en zijn tweede echtgenote Anna van Ruytenburch uit 1646 van Gerard ter Borch, eigendom van nazaten Pauw van Wieldrecht en tegenwoordig in bruikleen aanwezig in het Frans Hals Museum. In 1985 waren deze te zien op de Pauw-tentoonstelling in het Oude Slot. Verder is Adriaan Pauw te vinden op diverse schildererijen in musea te Amsterdam, Munster, Londen, Parijs en kasteel Gripsholm (Zweden). Bovendien is Pauw tussen de 17de en 19de eeuw zo’n 40 keer als portret gegraveerd. Een volledige verzameling is aanwezig in de Nationale Bibliotheek van Oostenrijk te Wenen, welke ik vorige maand bezocht. Circa 15 etsen, gravures en litho’s zijn mede dankzij een schenking in 1988 aan de Heemsteedse bibliotheek van voormalig gemeenteraadslid en kunstverzamelaar Geert Hofland (zie appendix), aanwezig in het archief van de Historische Vereniging Heemstede Bennebroek.

Portret Adriaan Pauw door Gerard ter Borch, 1646 (in bruikleen Frans Hals Museum Haarlem)

Statenzaal van Holland en West-Friesland
Na het overlijden van Pauw is hij opgevolgd door de jonge, geleerde en talentvolle Johan de Witt die zich zou ontwikkelen tot een staatsman van formaat en in het Rampjaar 1672 met zijn broer Cornelis door dronken lieden van de Haagse schutterij jammerlijk is vermoord. In dat jaar was de Republiek in oorlog met Engeland, Frankrijk, Munter en Keulen [Bekend is de uitspraak: ‘Het land was reddeloos, de regering radeloos, het volk redeloos’].

Vergaderingen van de aanvankelijk 17, later 7 gewesten van de Nederlanden werden sinds eind 13de eeuw gehouden in de Ridderzaal, gebouwd onder het bewind van de graven Willem II en Floris V. Daarnaast had de grote zaal een functie voor ontvangsten, als winkelcentrum, o.a. voor verkoop van boeken en vonden hier de trekkingen van de Staatsloterij plaats, zodat men in het verleden ook sprak van de Loterijzaal.

De Grote Zaal ofwel Ridderzaal in 1651 geschilderd door Dirck van Delen (1604-1671) toen Adriaen Pauw werd gekozen tot raadpenionaris (Rijksmuseum Amsterdam)

Museum het Mauritshuis in Den Haag beschikt over een exact gelijk schilderij uit 1651 van de Staten-Generaal in vergadering bijeen in de Grote Zaal ofwel Ridderzaal op het Binnenhof, daar toegeschreven aan Bartholomeus van Bassen (circa 1590-1652 (Codart)

In 1651 gaven Staten van Holland in de periode van het Stadhouderloze Tijdperk opdracht aan bouwmeester Pieter Post (1608-1664) op het Binnenhof een speciale vergaderzaal voor de Staten van het gewest Holland en West-Friesland te ontwerpen. Deze Statenzaal moest de internationale invloed van het gewest uitstralen en de nieuwe machtsverhoudingen aan het Binnenhof weergeven. Post is de architect van onder meer paleis Huis ten Bosch, het stadhuis van Maastricht en de Hervormde Kerk van Bennebroek.

Gravure van de vergaderzaal der Staten van Holland en West-Friesland door Jan Caspar Philips (1690-1775) naar een tekening van Van Giessen en Terwesten (leerling van Nicolaes Willingh).

 

Foto van de vergaderzaal der Senaat. Medaillon met portret Pauw boven de publieke tribune bij de in- en uitgang. De twee tribunes aan beide zijden van de zaal zijn in 1870 voor de zachte prijs van toen 4.400 gulden aangebracht. Helemaal rechts het portret van koning Willem II in vol ornaat door J.A.Kruseman

Kunstschilders Andries de Haen en Nicolaes Willingh (ook aangeduid als Wielingh)
In 1655 kwam de ruwbouw gereed waarna nog verscheidene kunstenaars in 1664-1665 nog twee jaar gewerkt hebben aan de versiering van de zaal met plafondschilderingen. Dat waren vooral Andries de Haen (circa 1620 vermoedelijk geboren in Haarlem, overleden voor 1677) en diens zwager Nicolaes Willingh uit Den Haag  (1640-1678) . Laatstgenoemde verhuisde in 1668 naar Berlijn en Potsdam om in dienst te treden als hofschilder van de keurvorst van Brandenburg Friedrich Wilhelm 1 (1620-1688), heerser van Pruisen-Brandenburg van 1640 tot zijn overlijden in 1688.
Hun beider fraaie plafondschilderingen drukken Hollands glorie in de Gouden eeuw uit via verbeelding van de volkeren waarmee de Republiek banden onderhield: Fransen, Spanjaarden, Turken, Perzen, Polen, Russen, Duitsers, Italianen. Mexicanen en Engelsen. Aangenomen wordt dat Willingh de figuren en De Haen alle ornamentiek schilderde. Twee prachtige schoorsteenpartijen geven bovendien schilderingen weer met voorstellingen van ‘De Vrede en de Oorlog’, vervaardigd door Adriaen Hanneman die de Godin van de Vrede voor zijn rekening nam en Jan Lievens die de woeste Oorlogsgod Mars in volle wapenrusting uitbeeldde. Daarnaast zijn door De Haen en vermoedelijk meest door Willingh vanaf de houten panelen rondingen de portretten van 7 raadpensionarissen in medaillons geschilderd, te weten Paulus Buys, Johan van Oldenbarnevelt, Andries de Wit, Anthony Duyck, Jacob Cats, Adriaan Pauw en Johan de Witt. Opmerkelijk is dat door de gidsen en in de bestaande literatuur enkel de meest bekende: staatslieden Johan van Oldenbarnevelt en Johan de Witt genoemd worden. Een enkele keer ook Jacob Cats, die overigens meer als volksdichter dan als politicus bekend bleef. Adriaan Pauw is afgebeeld met de ketting en wapen in de orde van Sint Michiel, die hij in 1621 tijdens een audiëntie had ontvangen van de Franse koning Louis Treize ofwel Lodewijk XIII.

Raadpensionaris Johan van Oldembarneveldt (door Nicolaes Willingh

Plafondschildering in de Senaat door Andries de Haen en Nicolaes Willingh. (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

 

Mexicanen verbeeld door Andries de Haan en Nicolaas Willingh (foto D.Valentijn, 2008)

De Perzen als handelspartners van Holland weergeven door Andries de Haen en Nicolaes Willingh (foto D.Valentijn, 2008)

Sinds 1849 wordt de monumentale Statenzaal gebruikt als vergaderplaats van de Senaat. In de ruimte hangt tevens een groot formaat schilderij van koning Willem II ten voeten uit, vervaardigd door Jan Adam Kruseman. De vorst schonk het aan de Eerste Kamer toen er aan de bemoeienis van Willem II met de Senaat een eind was gekomen als gevolg van de grondwet van Thorbecke uit 1848.
Adriaan Pauw heeft zijn portret in de Statenzaal niet meer gezien. Hij overleed 21 februari 1653 op 68-jarige leeftijd aan een beroerte in zijn Haagse residentie. middenin de Eerste Engelse Oorlog die voor Nederland slecht verliep. Een eredienst had eind februari plaats in de Nieuwe Kerk te ’s-Gravenhage, waarna het stoffelijk overschot per koets is vervoerd naar Heemstede om op 1 maart in de grafkelder onder het koor in aanwezigheid van zijn familie te worden begraven.
Hans Krol

Schildering van de krijgsgod Mars door Jan Lievens in de vm. Statenzaal, sinds 18949 vergaderplaats van de Senaat

 

Godin van de Vrede, door Adriaen Hanneman. De eerbare Haagse dame met haar Rubensiaanse vormen die model stond  – nadien is ten onrechte verondersteld dat de twee schilders leerlingen waren van P.P.Rubens – ontving als beloning een bedrag van 1.000 gulden van de Saten van Holland (foto D.Valentijn, 2008)

Door Andries de Haen gedecoreerd plafond van het Gemeenlandshuis van Rijnland in Leiden en met boven de schouw een schildering van Jan Lievens

 

Plafondschildering door Andries de Haen: wolkenlucht met vogels, bloemen en ornamenten, 1670, Gemeenlandsshuis van Rijnland in Leiden. Voor meer informatie: Eloy Koldeweij, De grote zaal van het Geneenlandshuishuis van Rijnland en zijn goudleerbehang. Holland,Regionaal Historisch Tijdschrift, februari 1990, p.17-32. Omstreeks 1653 heeft Andries de Haen gewerkt aan decoraties van (het intussen gesloopte)  paleis Honselaarsdijk  (foto RKD)

Los werk van Andries de Haen is zeer zeldzaam. In 2014 is in Brussel  een pentekening in bruine inkt van hem geveild, met een voorstelling van Castello San Angelo, de Engelenburcht, in Rome

Boslandschap met roof van Europa; door Nicolaes Willingh (Privécollectie) (RKD)

Nicolaes Willingh: Oordeel van Paris. Aanwezig in Neues Palais, Potsdam (RKD)

 

Nicolaes Willingh: Personificatie van de Geschiedenis bevestigt de vleugels van de Faam, 1667, Schloss Sanssouci, Potsdam. Willingh was gespecialiseerd in historiche allegorieën en landschappen. Drie van zijn leerlingen waren Robbert Duval, Louis Michel en Augustinus Terwesten. (foto RKD)

De vroegere Statenzaal is in de loop van de eeuwen enkele malen enkele malen van functie veranderd en gerestaureerd. De laatste keer in 1994 toen voor 3,5 mijoen gulden de schilderingen op houten panelen van De Haen en Wieling zijn gereinigd (De Telegraaf 10-11-1994)

===============

(de Heemsteder, 23 april 2019)

Vervolg de Heemsteder, 23 april 2019)

Appendix: Geert Hofland en Eugène Brands

G.Hofland was werkzaam als zakenmanen verder o.a. gemeenteraadslid van 1976 tot  1982 voor het CDA in Heemstede. Hij was woonachtig aan de Heemsteedse Dreef. Zij grote passie was het verzamelen van (kunst)boeken en kunstwerken en specialiseerde zich in het werk Eugène Brands (1913-2002). Die was mede-oprichter van de Cobra-groep, maar sloeg nadat hij die beweging verliet een geheel eigen weg in.  In 1990 is de collectie van Hofland tentoongesteld in de Beyerd te Breda. O.a. Betty van Garrel publiceerde de daarbij behorende catalogus. van 5 tot 30 april 1988 zijn de door Hofland geschonken gravures geëxposeerd in de gemeentelijke openbare bibliotheek Heemstede, waarbij een catalogus verscheen: ’40 x Adriaan Pauw in Heemstede’.

Vooromslag catalogus 40 x Adriaan Pauw, 1988

Uitnodiging tentoonstelling Eugène Brands-collectie van G.Hofland in Breda

Voorzijde uitnodiging: Blue Bird 1990. Olieverf van Eugène Brands

Vooromslag van monografie en catalogus Eugène Brands” collectie G.Hofland, door Betty van Garrel, Leonie van Duis en Annelies Haase. Utrecht, Veen/Reflex, 1990.

Catalogus Eugène Brands in het Stedelijk Museum; werk op papier 1938-1983, van 16 september tot en met 6 november 1983 in het prentenkabinet.

=========

Plafondschildering in de Senaat door De Haen en Willingh. Voor het vervaardigen daarvan zouden de schilders op een stellage gedurende ongeveer twee jaar op hun rug hebben gelegen.  (foto Ciao Anita)