Tags

, , , ,

ADRIAAN PAUWJAAR IN HEEMSTEDE

Logo van het Adriaan Pauwjaar 2020

Na ongeveer twee jaar van onderhandelingen kocht Adriaan Pauw eind 1620 de ambachtsheerlijkheid Heemstede, met inbegrip van het kasteel voor een bedrag  van 36.000 gulden van de erfgenamen van Hendrik van Hovijne. Die  Amsterdamse koopman had zelf in 1607 een aanzienlijk hoger bedrag van 75.000 carolus gulden betaald. Aan het eind van zijn leven telde Pauw een tiental heerlijkheden en in zijn tijd werd soms smalend van een ‘Pauwenstaart’ gesproken. Heemstede was voor hem verreweg het belangrijkst. Hij maakte van het middeleeuwse slot een renaissancistisch zomerverblijf en was  daarnaast tot 1627 woonachtig in Amsterdam en vervolgens in een Haags stadspaleis. Wegen en vaarten zijn gedurende Pauws bestuursperiode in Heemstede aangelegd, de blekerij- en weverijnijverheid werden bevorderd en in ruim drie decennia verviervoudigde  het aantal inwoners van ongeveer 350 tot tussen de 1300 en 1400.

Op voorstel van plaatsgenoot Marianne Wever is bij het afscheid van burgemeester  mw. M. Heeremans besloten 2020 uit te roepen tot Adriaan Pauwjaar.

NIEUW  BOEK OVER ADRIAAN PAUW EN HET SLOT HEEMSTEDE

De heer D.J.van Houten,  gepensioneerd diplomaat en erfgenaam van mw. C.C.van Houten-Beels, publiceerde onlangs een nieuwe belangwekkende uitgave ‘Adriaan Pauw en het Slot van Heemstede; een weelderig lusthof voor een voornaam regent’. Het bevat 17 hoofdstukken rond 17de eeuwse schilderijen, tekeningen en gravures in familiebezit.

Vooromslag van boek Adriaan Pauw en het slot van Heemstede met op de foto een deel van de achterzijde het kasteel door Nicolaas Berchem (circa 1646-1648)
Inhoudsopgave van boek

Zolang de voorraad strekt is het boek verkrijgbaar via boekhandel Blokker in Heemstede en de Historische Vereniging Heemstede Bennebroek

Beels van Heemstede

In 1816 is de heerlijkheid Heemstede met de terreinen van het Slot door Marten Adriaan Beels (1827-1916)  voor 20.000 gulden aangekocht van de Haarlemse magistraat Jacob Scholting. Met zijn nazaten liet hij zich vervolgens Beels van Heemstede noemen (1). In 1910 is door  Herman Hendrik Beels (1790-1859) het rijke heerlijkheidsarchief geschonken aan de gemeente Heemstede, waarna genealoog en oud-burgemeester P.N. van Doorninck al in 1911 een inventaris vervaardigde, uitgegeven door de gebrs, van Brederode. Deze inventaris bevat bevat zo’n 500  archiefstukken, de oudste daterend uit 1346,  tevens enige tientallen kaarten omvattend, waaronder enkele zeer bijzondere van de in zijn tijd befaamde landmeter en cartograaf Balthasar Floriszoon van Berckenrode. (1591-ca.1645), vervaardigd in opdracht van Adriaan Pauw. Enkele schilderijen en tekeningen zijn in het bezit gebleven van de familie Beels (2). Deze komen aan de orde in de nieuwe uitgave. Onder meer een anoniem schilderij van het slot in middeleeuwse toestand met een onduidelijk (overgeschilderd) jaartal 1610 of 1640. Door een expert van Christie’s veilinghuis – min of meer bevestigd door kunsthistoricus dr.R.Ekkart – wordt het mogelijk toegeschreven aan. Een probleem is dat met signatuur en datering in een latere tijd lijkt te zijn gerommeld. In 1610 ten tijde van Van Hovijne was het kasteel in de afgebeelde staat, ook in 1620 echter niet meer in 1640. Anthony Janszoon van der Croos, geboren in  1606 en overleden in 1665 in Den Haag. Telg uit een geslacht van kunstschilders waartoe mogelijk ook zijn vader Jan van der Croos  (overleden in 1610), een broer en een zoon en dochter behoren. Van voornoemde Anthony zijn minstens 6 doeken bekend met Haarlemse taferelen, zoals een werk van het Spaarne met de Bavokerk op de achtergrond, de ruïne van Brederode in Santpoort met de oude Bavo aan de horizon, en een vergezicht op de Bavokerk met naar voren rechts het buitenhuis Crayenest gelegen onder Heemstede. Voor zover deze ‘Haarlemse’ doeken zijn gedateerd is dat in de jaren rond 1650 toen het Huis te Heemstede al was getransformeerd, vooral gekenmerkt door de twee torens, een ronde en een zeskante, met aan de top een pauw als windvaan. De Haarlemse kunstenaar Nicolaes Berchem (1622-1683) schilderde omstreeks 1646-1648 twee doeken van het Huis te Heemstede van de voorzijde en de achterzijde.

Het vernieuwde Huis te Heemstede, met Vredesbrug, Poort en Nederhuis, circa 1647. Niet gesigneerd noch gedateerd. Vervaardigd door Nicolaas Berchem (1622-1683)
Nicolaas Berchem schilderde ook de voorzijde van het Huis te Heemstede met de nieuwe in 1646 gebouwde stenen Vredesbrug als monumentale herinnering aan de aanstaande Vrede van Munster. Rechts het Poortgebouwtje, met daarnaast het niet meer zichtbare Nederhuis.

De houten brug was toen pas vervangen door een stenen brug met bewerkte natuurstenen brokstukken in het Wesermotief afkomstig van de gesloopte Marepoort in Leiden (3)  In 1638 bracht de Franse koningin Maria de’ Medicis met haar gevolg een beleefdheidsbezoek aan Adriaan Pauw op zijn buitenverblijf.

Ontvangst van Maria de’ Medicis in 1638 op het binnenplein van het Huis te Heemstede, getekend door Jan Martszen de jonge
Salomon Savery (Dutch, 1594–1678) City magistrates taking leave of Marie de Medici before the town hall, from Caspar Barlaeus, “Medicea Hospes”, 1638 Dutch, Etching; Sheet: 11 9/16 × 15 1/4 in. (29.4 × 38.8 cm) Plate: 11 1/8 × 15 1/16 in. (28.3 × 38.3 cm) The Metropolitan Museum of Art, New York, The Elisha Whittelsey Collection, The Elisha Whittelsey Fund, 1951 (51.501.5159) http://www.metmuseum.org/Collections/search-the-collections/699764

Aankomst van Maria de’ Medicis na kort bezoek aan Heemstede 31 augustus 1636. Rechts het (oude) stadhuis van Amsterdam op de Dam. Ets door Salomon Savery naar een tekening van Jan Martszen

Jan Martszen de jonge (1609-ca. 1648), afkomstig uit de Spaarnestad, was hierbij aanwezig en legde de ontvangst op de binnenplaats vast. 8 september 1642 had een kort beleefdheidsbezoek plaats van de Britse vorstin Henriëtte Maria van Frankrijk (dochter van Maria de’ Medicis en koning Hendrik IV van Frankrijk), echtgenote van de in 1649 onthoofde Britse koning Karel I, ten aanzien van wie Pauw in genoemd jaar tevergeefs bij Oliver Cromwell heeft getracht de doodstraf te voorkomen (4). Ook in 1642 was voornoemde Jan Martszen aanwezig en vervaardigde hij een aantal schetsen en tekeningen, tegenwoordig nog in familiebezit. Lang is aangenomen dat een anonieme grootformaat gravure naar een tekening van Jan Martszen zou zijn vervaardigd door Claes Janszoon Visscher, dan wel Pieter Nolpe of Salomon Saverij, maar het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD) houdt het voor mogelijk en prentenexpert Th. Laurentius is er  op basis van papieronderzoek zeker van dat Martszen de gravure zelf heeft gestoken. (5).

Visite op 8 september 1642 van Hare Majesteit Henriëtte Maria met haar gevolg, onder wie prins Willem en prinses Mary aan Adriaan Pauw op het Huis te Heemtede. Gravure door Jan Martszen de jonge
Jan Martszen de jonge: voorstudie van de stoet rond koningin Henriëtte Maria in 1642 arriverend bij het slot Heemstede

Overige bewaard gebleven schetsen en tekeningen uit 1642 betreffen: – eerste schets van ontvangst/bezoek in spiegelbeeld, – tekening van het bezoek, – nog een andere eerste schets van ontvangst/bezoek, – uitwerking schets in spiegelbeeld, – definitieve studie, – gezelschap tegen de achtergrond van het Huis te Heemstede met Pauw op de voorgrond, – nog een (andere) tekening.

Eén tekening van de aankomst op de Hoflaan door Simon Jacobszoon de Vlieger (1601-1653) bevindt zich in de collectie van het Brits Museum in Londen.

Tekening door Simon de Vlieger van de aankomst in Heemstede op de Hoflaan (Brits Museum)

Het familiearchief Beels (1613-1970), 4,90 strekkende meter, 525 inventarisnummers omvattende, is kortgeleden overgedragen aan het Noord-Holland Archief, intussen geïnventariseerd en openbaar raadpleegbaar.

In 1923 is bij het zilveren regeringsjubileum van Koning Wilhelmina in Heemstede een historische optocht gehouden en een openluchtspel opgevoerd. Daarbij werd het bezoek van de Britse vorstin Henriëtte Maria aan Adriaan Pauw in 1642 nagespeeld

Herman Cornelis Beels van Heemstede (1885-1955) speelde in 1923 de rol van Adriaan Pauw
Van links naar rechts: Jenny (Valken) -Beels), de 8jarige Caroline Beels (in de rol van prinses Mary Stuart) en haar moeder Ineke Beels poseren voor de koepel van Groenendaal
Bericht over historische optocht in Haarlems Dagblad van 27 september 1923

In 2019 publiceerden de boekhistorici Andrew Pettegree en Arthur der Weduwen een lijvig boekwerk van 608 pagina’s:  ‘De boekhandel van de wereld; drukkers, boekverkopers en lezers in de Gouden eeuw’, verschenen in een Engelse en Nederlandse editie. Beide personen zijn als hoogleraar verbonden aan de universiteit van St.Andrew in Schotland. Laatstgenoemde, een Vlaming, berichtte me het  afgelopen jaar dat beide auteurs thans een nieuwe publicatie voorbereiden: ‘The Library: A Fragile History’, dat begin 2021 uitkomt. Hierin zal de verzamelaar Adriaan Pauw, die met meer dan 16.000 boeken  in 1653 qua omvang over de grootste boekerij van de Lage  landen beschikte, een aanzienlijke rol spelen.

Noten

(1) Bij ouderen is vermoedelijk nog de naam van Lex Beels (van Heemstede) bekend – 1916-2005, geboren en gestorven in Heemstede) die in de Molenlaan woonde en  als raceauto-ontwerper en -rallycoureur succes had. In de Oude Kerk staat nog de zogeheten ‘Beelsbank’.  Voorts is bij raadsbesluit van 24 oktober 1907 een straat in toenmalig Heemstede-Noord, in de wijk Zuiderhout’ als herinnering aan het verleden een Beelslaan genoemd, na annexatie sinds 1 mei 1927  deel uitmakend van de gemeente Haarlem. Een portret van Marten Adriaan Beels bevindt zich in de portrettengalerij van de regentenkamer in het Hofje van Noblet.

 

Portret van M.A.Beels in het Haarlemse Hofje van Noblet . Hij was o.a. gemeenteraadslid in Haarlem en directeur van de Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenchappen

(2) Bij de Vlaming Henry Vanderlinden bevinden zich portretten met de beeltenis van de grootvader en grootmoeder van “onze” Adriaan Pauw, geheten Adriaan Pauw (1516-1578) en Anna Persijn van Beverwaerde (1520-1566 )

Portretten van de grootouders Adriaan Pauw en Anna Jacobsdr. van Persijn van Beverwaerde

Door leden  van het geslacht  Pauw van Wieldrecht is een grote collectie materiaal gerelateerd aan het Delfts-Gouds-Amsterdamse regentengeslacht bijeengebracht, waaronder talrijke portretten. Het archief is intussen ten tijde van rijksarchivaris Ribberink ondergebracht in het Nationaal Archief. In 1906 heeft een grote uitslaande brand plaatsgehad op huize Broekhuizen in Leersum en is helaas een deel van de schilderijen en documenten verloren gegaan. Veel werd gered en behalve nog bij nazaten in bezit zijn de bekende portretten van Adriaan Pauw en diens echtgenote Anna van Ruitenburg door Gerard ter Borch in bruikleen gegeven aan het Frans Hals Museum in Haarlem.

Michiel Pauw (zoon van Adriaan Pauw) met zijn echtgenote Anna Maria Fasin en twee kinderen met in het verschiet het kasteel Heemstede (collectie Elias Pauw)

De terreinen en opstallen van het Oude Slot zijn in 1948 door Herman Cornelis Beels van Heemstede (1884-1955) verkocht aan de gemeente Heemstede. Het Nederhuis heeft eerst een aantal jaren een commerciële functie gehad, is vervolgens in gebruik geweest als cultureel centrum en heeft vandaag de dag weer een zakelijke bestemming, beheerd door de Post-Verkade groep.

(3) Van het zogeheten Tecklenburgse poortje, dat bij de ingang van het kasteel was aangebracht en bij de afbraak is gered en is geplaatst als toegang naar het Nederhuis, waren de stenen overgebracht van de burcht (thans ruïne) van Tecklenburg in Westfalen.  

Recente foto van het Tecklenburgse Poortje, aangebracht bij cultureel centrum ’t Oude Slot, het voormalig 17de eeuwse ‘Nederhuis’ , destijds in gebruik als woning voor de schout en zijn familie en als stalling voor de koetsen
Interieur woning van de schout in het Nederhuis. Van links naar rechts: schout Hendrik de Goyer, zijn echtgenote Catharina Questiers, haar zuster Maria Questiers uit Amsterdam (was schrijfster en kunstenares). Daarachter staande heeft de schilder zichzelf afgebeeld, de Haarlemmer Adriaen van Ostade (Museum Bredius, Den Haag)

(4) Door tegenstanders van Pauw werd de raadpensionaris ten onrechte ervan beschuldigd dat het hem was te doen om gobelins en boeken uit het bezit van de koning voor zichzelf te verwerven. Dat was midden in de voor Holland beroerd verlopende Eerste Engelse Oorlog, na een heftig conflict tussen de admiraals Robert Blake en Maarten Harpertszoon Tromp. De bezittingen van Pauw in Den Haag en Heemstede zijn toen op verzoek van Pauw door de Staten van Holland beveiligd. Adriaan Pauw overleed na een kort ziekbed 21 februari 1653 op 63-jarige leeftijd in zijn huis te ‘s-Gravenhage en na een officiële uitvaartdienst in de Grote of Jacobskerk aldaar is het stoffelijk overschot per koets naar Heemstede overgebracht om op 1 maart in aanwezigheid van zijn familie in de grafstede alhier te worden bijgezet.  10 augustus van dat jaar kwam Tromp te overlijden nadat deze op zijn schip door een Engelse schepschutter dodelijk was getroffen. Als raadpensionaris is Pauw opgevolgd door Johan de Witt, die Pauw in 1949 al verving tijdens diens afwezigheid in Engeland.

(5) Van Martszen de Jonge als prentmaker zijn enkele gravures bekend, vooral van paarden en ruiters, aanwezig in o.a. museum Boymans van Beuningen en het Rijksmuseum De gravure naar zijn tekening is opgenomen in een indrukkend platenboek, uitgegeven door Nicolaes van Ravesteyn in Amsterdam en met gravures door Pieter Nolpe (1613-1653) met als titel: ‘Beschrivinge vande blyde inkoomste, rechten van zeege-gebogen en ander toestel op de wel-koomste van Haare Majesteyt van Groot-Britanien, Vrankrijk en Ierland.’ Opmerkelijk is dat in de toelichting onder de gravure een drukfoutje is geslopen, te weten: het vorstelijk bezoek had niet in 1644 maar in 1642 plaats. (De jonge prins Willem (II), zoon van prins Frederik Hendrik en Amalia van Solms wordt in het onderschrift een neef genoemd, feitelijk was zij na diens huwelijk in 1641 met dochter prinses Mary Stuart schoonzoon van koningin Henriëtte Maria).

Jan Martsen de Jonge is circa 1609 in Haarlem geboren en is in Amsterdam overleden (1). Hij was kunstschilder, maar ook tekenaar en graveur. Schilderde meermaals cavaleriegevechten tussen de Spaanse en Nederlandse troepen, ook plunderende soldaten.

Schilderij van Jan Martszen uit 1638, voorstellende ruitergevechten tussen Spanjaarden en Nederlanders

Jan (Johannes) Martsen (Martens), bijgenaamd de Jonge was zoon van een Haarlemse schilder, Jacobus Martens geheten en een neef van de kunstenaar Esaias van de Velde, die tevens zijn leermeester was, wat in de beginjaren ook zijn vader was. In 1638 trouwde hij met Philippina Torel uit Amsterdam. Hij werkte in Haarlem, Heemstede, Amsterdam, Den Haag en Delft. Vroeg werk schijnt te zijn gesigneerd door zijn vader.

(1) Is er lange tijd van uitgegaan op basis van historische literatuur dat Jan Martszen (Martens) in 1647 is overleden of kort daarna, het RKD vermeldt thans op haar site: ‘overleden Amsterdam 1639-07 / 1639- 07-19.’ Dat komt niet overeen met o.a. een in 1641 gedateerd doek en de tekeningen door deze kunstenaar gemaakt naar aanleiding van het bezoek van de Britse vorstin Henriëtte Maria en haar gevolg op 8 september 1638 aan Adriaan Adriaan Pauw op het Slot en aan haar officieel bezoek aan de stad Amsterdam.

Annex: Anthony Janszoon van der Croos (1606-1665)

Het Rijksinstituut voor Kunsthistorische Documentatie (RKD) in Den Haag vermeldt niet minder dan negen 17de eeuwse kunstenaars uit één familie Van der Croos. Te weten: Catharina van der Croos, Jacob Pietersz. Van der Croos, Jacob Pieters van der Croos, Pieter Jansz van der Croos, Jacob van der Croos (II), Jan Jacobszoon van der Croos, Jacob van der Croos, Anthonie Jansz. Van der Croos, Jacob Theunisz van der Croos. Voor de zeer schaarse biografische gegevens van deze kunstenaars wordt verwezen naar de site van het RKD. Roeland van den Eijnden en Adriaan van der Willigen maakten in hun ‘Geschiedenis der vaderlandsche schilderkunst ‘ , eerste deel. (Haarlem, A.Loosjes, 1841) een onderscheid tussen A. van [den] Croos ‘dien wij den ouden noemen‘ en A.van [den] Croos ‘dien wij den jongen noemen’. Van laatstgenoemde bericht men dat deze ten aanzien van zeestukken en binnenwateren schilderde in de trant van Jan van Goyen, wiens buurman hij was in Den Haag,. Vaak zijn de (anonieme) schgilderijen van beiden met elkaar verward. Voorts hebben Van der Croos’ stadsgezichten en voorallandschappen veel gelijkenis is met Pieter Molijn.

In dit verband is Anthony Janszoon van der Croos van belang. Op 31 juni 1606 geboren in Alkmaar en in 1665 overleden te ’s-Gravenhage. Hij was een zoon van Jan van der Croos, overleden in 1610, en is in 1636 in de hofstad getrouwd Johanna Bijl. Die overleed in 1645, waarna Van der Croos hertrouwde in 1646 met Claesje Jans, geboortig uit Steenwijk. Anthony ontving les van Moyses van Wtenbrouck. Hij schilderde meestal op houten panelen. Van 1649 tot november 1651 woonde hij wederom in Alkmaar en was Van der Croos aldaar ingeschreven bij het Sint Lucasgilde. In 1656 verbleef hij in ieder geval weer in Den Haag Daar was hij medeoprichter en  secretaris van het genootschap ‘Confrerie Pictura’ (1). Van der Croos wordt beschouwd als een volgeling van Jan van Goyen, ook al bestaat geen archivalisch bewijs dat hij les van deze meester heeft gehad. Hij heeft talrijke (duin)landschappen geschilderd, stads-, rivier- en zeegezichten, niet altijd topografisch correct, soms in italianiserende stijl. In zijn tijd werd hij geroemd om zijn natuurlijk kleuren en fraaie penseelbehandeling. Van zijn leerlingen worden genoemd; Jacob Theuniszoon van der Croos, Jacob Classon en Jacob Pijl , als navolgers Pieter Cosijn en G.W.Berckhout, terwijl Van der Croos mede invloed heeft gehad op de schilderkunst van Pieter van Asch.

Van der Croos was een specialist in schilderen van panoramische vergezichten. Van zijn werken zijn taferelen bekend die  betrekking hebben op Alkmaar,  Egmond (het slot) (*), verder in Gelderland/ Utrecht/Kleef/Noordrijn-Westfalen,  o.a. Arnhem, Nijmegen, Rhenen, Montfoort, Wesel. In Zeeland: panorama Middelburg, in Friesland: Leeuwarden. Vergezichten richting Den Haag, Alkmaar, Leiden en Haarlem. Veel landschappen en afbeeldingen van bouwwerken zijn gemaakt in  Den Haag (o.a. Huis ten Bosch), alsmede van omliggende plaatsen in Zuid-Holland, zoals Scheveningen, Wassenaar, Voorhout, Loosduinen, Wateringen,  Rijswijk, Voorburg, Delft en  Voorschoten. Via de site Invaluable is juni 2020 één schilderij van zijn hand te koop, een landschap met toren, waarvan de plaats nog niet kon worden geïdentificeerd. De Haagse kunstexpert drs. Willem Jan Hoogsteder ziet in een bijdrage een lijn van Pieter Molijn via Jan van Goyen naar Anthony van der Croos,

Bovenstaand schilderij in de originele lijst is in bezit van het Haags Historisch Museum (in depot opgeslagen, niet in de publieke ruimte zichtbaar) en is tamelijk uniek, alleen al vanwege de documentaire/topografische waarde. Het wordt toegeschreven aan Jacob van der Croos, circa 1661, maar zou evengoed van zijn neef Anthony Janszoon van der Croos kunnen zijn. Het opmerkelijke is : in het midden zien we en voorstelling van Den Haag ( toren van de Jacobskerk) en daaromheen twintig kleine afbeeldingen met taferelen van evenzoveel omliggende plaatsen, zoals Scheveningen, Rijswijk enz.

Op bovenstaand paneel staan vanaf linksonder, met de klok mee: Huis ten Bosch, kasteel Westerbeek, Zegwaard en Zoetermeer. De Geestbrug bij Voorburg, Huis ter Nieuburch, Rijswijk, Hoornburg bij Rijswijk, Ruïne Eikenduinen, Wassenaar, boerderij Betlehem bij Voorschoten, Wateringen, Scheveningen, Leidschendam, Mallemolen Den Haag, Loosduinen, Huis de Werve Voorburg, Westcamp of Huis ter Noot, kasteel de Binckhorst, Voorburg, Tolbrug en huis Burchvliet bij Rijswijk. Meer hierover, zie: Ch. Dumas. Haagse stadsgezichten 1550-1800 (Zwolle, 1991) . Informatie: Robert van Lit, senior conservator Haags Historisch Museum.

Nog een bijzonderheid is bovenstaande beschilder schilderkist met afbeelding van een ruitergevecht, toegeschreven aan Antony Jansz. van der Croos en aanwezig in de collecties van het Rijksmuseum Amsterdam

Anthony Janszoon van der Croos heeft ook gedichten geschreven. Zijn zinspreuk was ‘Lust off rust. Inde Koninklijke Bibliotheek zijn van van zijn hand bekend [te vinden via de site delpher] : een lofdicht op ‘s-Graven-Haghe (1641) en een afscheidsvers voor de verleden Haagse schutter Barthomeus van Duynen uit 1654.

(*) Zie over het schilderij van het slot van Egmond aan den Hoef als ruïne op een paneel geschilderd, gesigneerd en gedateerd: A.V.Croos F. 1654, o.a. J.Belonje, ‘Iets over de schilders Anthony en Pieter van der Croos’ in: ‘Oud-Holland’, 1951, en ‘Meer over Anthony Janszoon van der Croos’, in het tijdschrift Oud-Holland, 1967. In het Stedelijk Museum van Alkmaar bevinden zich twee schilderijen die worden toegeschreven aan Jan Jacobszoon van der Croos (1614/1615 – 1711/1716): 1) Gezicht op de abdij van Egmond en 2) Gezicht op het kasteel Egmond. Zowel abdij als kasteel in volle glorie afgebeeld zijn overigens vervaardigd toen beide gebouwen al een ruïne waren.

Anthony Jz. van der Croos: Vergezicht vanuit Heemstede op Haarlem met de Bakenessertoren en de Oude Bavo. Daarvoor rechts Huize Crayenest met de twee schoorstenen. Geschilderd op hout, 36 x 50,5 centimeter. Op 16 juni 2020 heveild (Artnet)

Enkele taferelen hebben betrekking op Haarlem en Zuid-Kennemerland, voor zover gedateerd veelal omstreeks 1650 tot stand komen. Het middeleeuwse slot was toen al in volle glorie verbouwd en uitgebreid onder Adriaan Pauw, zoals ook blijkt uit de schilderijen van Nicolaes  Berchem.

Het middeleeuwse kasteel van Heemstede op een schilderij toegeschreven aan Anthony Janszoon van der Croos (familiebezit) Als zwartwit foto, anoniem en gedateerd opgenomen in publicatie door dr.J.C.Tjessinga. Schets van het keven van Adriaan Pauw, 1948. VOHB, pagina 53.
Tekening van het slot van Heemstede naar David Vinckboons (1607)
Naschildering van het kasteel te Heemstede door J.J.Gerstel (in collectie van Historische Vereniging Heemstede Bennebroek)
Anthony Janszoon van der Croos, circa 1650, : Gezicht op Leiden(?), niet Haarlem zoals in het verleden is gedacht (Frans Hals museum) Het schilderij is in 1901 door I.E.Goedhart in bruikleen gegeven aan de gemeente Haarlem/ Frans Hals Museum. De waarde werd in dat jaar geschat op 300 gulden

Directeur G.Gratama van het Frans Hals Museum was mijns inziens terecht weinig enthousiast over bovenstaande aanwinst van het FHM in vergelijking met een ander doek van een landschap door Anthony Janszoon van der Croos dat in bezit was van dr. Sterck uit Heemstede. In ‘Onze Kunst, jaargang 14, 1915 schreef hij: ‘(…) De verwantschap met de invloedrijke schilder Jan van Goyen verraadt het doek dat aan de heer J.G.M.Sterck behoort en dat op naam staat van Anthony van der Croos. Het bezit eenzelfde licht- en donkerverdeling, toch vaster peinure, en dieper gloedvoller kleur. Voor een Van der Croos zou het een prachtig staal van diens wek uitmaken, dat gewoonlijk niet die verdieping en doorvoering vertoont. niet die klare en vast uitgesproken overtuiging bezit, welke dit werk kenmerkt. De Van der Croos uit het Frans Hals Museum is decoratief-oppervlakkig in vergelijking met dit landschap’ Van der Croos maakte meer schilderijen waarbij het om de achtergrond gaat een rechtsonder een vergelijkbare stoffering van een duin met een paar mensen is afgebeeld.

Beaux-Arts de Carcassonne – Vue de la ville de Leyde – Anthonie Jansz. van der Croos – Een panorama van Leiden met zowel de Pieterskerk als Hooglandse kerk door Anthony Janszoon van der Croos, circa 1653 Met vooraan vergelijkbare gefantaseerde versiering AV Croos 1651
Nog een panoramisch gezicht op Leiden door A.J. van der Croos met een andere stoffering op de voorgrond (Wikimedia)
Anthony Janszoon van der Croos. Gedateerd 1649. Duinlandschap met aan de horizon Haarlem. Op 11 november 2011 geveild bij Christie’s voor een bedrag van 15.000 euro, aangekocht door een onbekende particuliere koper. Gesigneerd en gedateerd Al Croon F.1649
Anthony Jansz. van der Croos. Landschap met stad aan de horizon. Vrij zeker Alkmaar met de Laurenskerk (Museum Bredius)
van der Croos, Anthonie Jansz.; Landscape with the Ruined Castle of Brederode and a Distant View of Haarlem; Shipley Art Gallery; http://www.artuk.org/artworks/landscape-with-the-ruined-castle-of-brederode-and-a-distant-view-of-haarlem-35483 (Shipley Art Gallery) . 1655
Ook Jacob Pietersz van der Croos (ca.1630 -na 1683) schilderde een panorama van Haarlem vanaf de ruïne van Brederode (1683)
Anthony Janszoon van der Croos. 1650 Vergezicht op Haarlem vanuit polderlandschap in het noordwesten
Verkoop van ‘Een gezocht op Haarlem’ door A.J.van der Croos, (De Tijd, 9 juli 1973)
In 1989 bij Christie’s veild schilderij van A.J.van der Croos met titel: ‘Gezicht op Haarlem’ vanuit het zuidwesten met het Spaarne[(?) , moet zijn zuidoosten], gedateerd 1653
Duinlandschap met in de verte Haarlem, geschilderd door Anthony Janszoon van der Croos (in 1999 geveild bij Sotheby’s)
Een in 2006 bij Sotheby’s New York geveild schilderij (was eigendom van kunsthandel Noortman), gesigneerd en gedateerd AV.Croos F.1650 Rechts duinen, in het midden een meertje en links bleekvelden. In de verte vermoedelijk de stad Haarlem.
Eén van de twee schilderijen van de ruïne van het kasteel in Egmond, vervaardigd oor Anthony Jz. van der Coos, 1653. Ook zijn neef Jacob van der Croos, werkzaam tussen 1654 en 1699 vervaardigde hiervan een tekening, aanwezig in de Atlas Van der Hem in de Oesterreichische Nationalbibliothek, Wenen
voorbeeld van een monogram/signatuur en datering door Anthony van der Croos

NOOT

Confrerie [= Broederschap] Pictura was een genootschap van kunstenaars die van 1656 tot 1849 in Den Haag heeft bestaan. Is opgericht naast het al bestaande Sint Lucasgilde, waarbij graveurs, kunstschilders, tekenaars, beeldhouwers, goudsneden, drukkers en boekhandelaren waren aangesloten. Tot de oprichters behoorden behalve Antonie Janszoon van der Croos, Alexander le Petit, Willem Doudijns, Jacob van der Does, Johannes Mijtens. Adriaen Pieterz. Van de Venne, Dirck van er Lisse, Theodoor van der Schuer, Joris van der Haagen, Augustinus Terwesten en Jan Antonis. Van Ravesteyn. Eerste deken was Adriaen Hanneman en eerste secretaris tot 1662 Van der Croos, Voornaamste doelstelling van het genootschap was de belangen van de Haagse kunstenaars te behartigen. De leden kwam bijeen in het Boterhuis aan de Prinsegracht in Den Haag. De huur werd betaald in de vorm van  schilderijen die aan het stadsbestuur werden geleverd.  (zie: Wikipedia).

De Boterwaag in Den Haag met links het voormalig gebouw van Broederschap Pictura met de zwaan boven de entree

===============================

Naschrift: middeleeuwse afbeelding van het kasteel toch niet Anthony Janszoon van der Croos ten gunste van Nicolaes Berghem?

Ik twijfel aan de mogelijke toeschrijving aan Anthony Janszoon van der Croos en wel om de volgende reden. Deze person heeft weliswaar meerdere schilderijen vervaardigd van Haarlemse taferelen, vooral panorama’s, en de directe omgeving Zuid-Kennemerland, zoals Brederode/Santpoort, Crayenest/Heemstede, Spaarnwoude). Voor zover gedateerd allemaal van 1649 tot 1653, tijdens de periode dat hij in Den Haag/Scheveningen woonachtig was. Het jaartal 1610 – zoals o.a. vermeld in de VOHB-publicatie van dr. J.C.Tjessinga: ‘Schets van het leven van Adriaan Pauw’ (1948) kan historisch kloppen, dat geldt ook voor 1620 [echter dan niet ter plaatse door A.J.van der Croos geschilderd, die te jong was]. Ook 1640 als mogelijke datum kan niet kloppen, omdat het intussen in opdracht van Pauw gerenoveeerde kasteel een ander aanzicht had gekregen, o.a. met twee torens die ver boven het dak uitstaken. Het zou dan kunnen zijn dat Pauw die Nicolaes Berghem 2 schilderijen van voor- en achterzijden na gereedkoming van de Vredesbrug in 1646 liet schilderen, aan deze kunstschilder heeft gevraagd voor zijn verzameling tevens een werk van het slot in de vroegere staat te vervaardigen? [Alternatief is dat toenmalig eigenaar Hendrik Hovine (Hovijne) opdrachtgever was]. Nader onderzoek is wenselijk. Een probleem is nochtans dat een bij de felle uitslaande brand in 1906 van huize Broekhuizen in Leersum, bewoond door de familie Pauw van Wieldrecht, een deel van het archief is verloren gegaan. Bij mijn bezoek in 1985 aan het Pauw-archief in het Nationaal Archief ben ik geen gegevens hieromtrent tegen gekomen, ook niet – wat zou mogen worden verwacht – ten aanzien van de opdrachtgever van het grafmonument Pauw in de Oude Kerk te Heemstede. Ook in het Heerlijkheidsarchief Heemstede ontbreken deze gegevens. H.K.

=================================

17e eeuwse schildering door Andries de Haen met portret van raadpensionaris Adriaan in de vergaderzaal van de Senaat in Den Haag (foto Bob Verburg)
Tekening van het Huis te Heemstede door Roeland Roghman, circa 1650. Door hem als studie gemaakt voor een gravure (Brits Museum)
Het kasteel van Heemstede ten tijde van zoon Gerard Pauw, geschilderd door Gerrit van Berckheyde (1630-1695)
Antieke optische prent uit 1770 door Basset, Parijs ‘Porte de Harlem en Hollande avec la maison du professeur ‘(aldus een onjuiste titel en onderschrift)
Adriaan Pauw overleed na een kort ziekbed op 21 februari 1653 op 68jarige leeftijd in zijn Haagse residentie. Na een officiële uitvaartdienst in en volle Oude ofwel Jacobskerk in ‘s-Gravenhage is hij per koets overgebracht naar Heemstede en op 1 maart is hij in aanwezigheid van zijn familie begraven. Tot 1776 zijn nog de stoffelijke resten van een 49tal familieleden in de grafkelder ter aarde besteld. Bij een opening van de kelder in 1938 bleken de houten kisten vergaan en is wat slordig omgesprongen met o.a. de metalen bordjes. Niet meer nagegaan kan worden welk skelet aan Adriaan Pauw heeft toebehoort. Bovenstaande tekening van de grafstede is gemaakt door Gerrit Lamberts (1776-1850) en bevindt zich in het Rijksmuseum Amsterdam.

Een twaalftal op 30 juni 2020 gemaakt foto’s in en rond ’t Oude Slot in Heemstede

’t Oude Slot in volle glorie omstreeks 1650 na de renovatie en uitbreiding onder Adriaan Pauw, nageschilderd door tekenleraar aan het ECL in Haarlem en historicus G.G.Gerstel (ov. in 1966), in 1957 door hem aan de gemeente Heemstede geschonken. Tegenwoordig hangend in de bar van partycentrum ’t Oude Slot.
De vroegere Duivenpoort van ’t Oude Slot Heemstede
Ingekleurde wapensteen in de v.m. Duivenpoort Heemstede
Zicht op de Duivenpoort en monumentale Vredesbrug, een blijvende herinnering aan de door Adriaan Pauw bewerkstelligde Vrede van Munster
Begin van de stenen Vredesbrug met de heraldische schilddragende leeuwtjes
Poortje aan het eind van de Pons Pacis ofwel Verdesbrug vm.kasteel Heemstede
Bovenzijde van de Poort van het Oude Slot Heemstede (binnenzijde)
Bovenzijde poort vanaf de ir. Lelylaan naar het Oude Slot met ingekleurd wapenschild en 2 schilddragende natuurstenen beeldjes van leeuwen
Informatiebord Huis te Heemstede
Zicht op het Nederhuis ’t Oude Slot met opnieuw aangebracht luidbel op het dak
Van de vroegere beeldentuin met o.a. door zoon Nicolaas Pauw meegebrachte sculptures uit Italië rest nog slechts 1 piëdestal, net natuurstenen voetstuk met restant van inscriptie waarop een beeld van naakte Venus stond [volgens de overlevering tot ergernis van sommige plaatsgenoten]
Borstbeeld van Adriaan Pauw op het terrein van het Oude Slot, tot stand gekomen op initiatief van de Historische Vereniging Heemstede Bennebroek en vervaardigd door Ellen Wolff uit Heemstede. [Een replica is geplaatst bij de Pauwehof achter de Oude Kerk].
Adriaan Pauw in zijn bibliotheek. Gravure van Pieter Soutman uit 1652 maar een verlioren gegaan schilderij van Gerard van Honthorst