Exterieur van restaurant Lommeroord op de hoek van de Herenweg en Kerklaan, 1928

Exterieur van restaurant Lommeroord op de hoek van de Herenweg en Kerklaan, 1928

MEER DAN ZES EEUWEN  GASTVRIJHEID DE HORECA VAN HEEMSTEDE EN BENNEBROEK IN VERLEDEN EN HEDEN

unnamed

Veel volk bij de herbergen in de Haarlemmerhout, tekening van Herman Brusselmans (1773-1815) Rijksmuseum Amsterdam

Herberg Het Bonte Paard aan de Herenweg. Mogelijk pendant-schilderij van De Konijnenberg, toegeschreven aan F.T.Renard, circa 1800

Het als gevolg van diefstal verdwenen schilderij van de Konijnenberg, toegeschreven aan Renart

Het als gevolg van diefstal verdwenen schilderij van herberg de Konijnenberg, toegeschreven aan F.T. Renard

Wanneer men in de archieven van Heemstede duikt lijkt het op het eerste gezicht dat onze voorzaten een geweldige behoefte aan alcoholica moeten hebben gelet op de hoeveelheden wijn en brandewijn, waarmee zij hun dorst hebben gelest. Uit een aantekening van1766 blijkt dat in de gemeente 24.800 stoop wijn en brandewijn is verbruikt, wat overeenkomt met ongeveer61.000 liter. Met minder dan 200 huisgezinnen en zo’n 1.200 inwoners in die dagen zijn deze alcoholische dranken vanzelfsprekend niet slechts voor eigen gebruik geweest, maar tevens voor reizigers èn bezoekers uit Amsterdam die tijdens de zomermaanden in de Hout hun vertier zochten. Gelet op het geringe aantal inwoners was in verhouding het aantal herbergen in vroeger eeuwen in onze ambachtsheerlijkheid steeds bovengemiddeld. Een registratie uit 1792 vermeldt de herbergen en namen van kasteleins in18 herbergen, waarbij Het Wapen van Heemstede en ’t Schouwtje nog onvermeld staan. In 1854 noemt onderwijzer en geschiedschrijver H.H.B.Binnewiertz in zijn overzicht van ambachten, bedrijven en neringen 23 herbergiers en tappers. Wat aantal betreft enkel overtroffen door de 24 kleerblekerijen. Dertien jaar later was het aantal blekers afgenomen doch het aantal kasteleins gestegen tot 27, naast nog eens 4 sociëteitshouders en 4 biljarthouders. Behalve gezond plezier staat evenzeer vast dat overmatig drankgebruik, vooral door de heer des huizes, in menig gezin tot financiële problemen in de gezinnen heeft geleid. Een studie hiernaar op basis van o.a. gerechtelijke verslagen en notariële aktes zou wenselijk zijn. Het kleine Berkenrode beschikte niet over een eigen logement of herberg. In Bennebroek zijn De Swarte Hond, (ook aangeduid als het Rechthuis) en als pleisterplaats aan de Herenweg De (Oude) Geleerde Man tot grote bloei gekomen. In 1980 is op instigatie van toenmalig VOHB-voorzitter Ben van Tongeren een tentoonstelling in cultureel centrum ’t Oude Slot georganiseerd onder de titel: ‘Van Drinken en Klinken in Kennemerland’, bij welke gelegenheid Cees Peper over het onderwerp schreef.

Taveernes, herbergen, tapperijen en logementen

In de late middeleeuwen was wijn verkrijgbaar in apotheken, herbergen, tapperijen, logementen, stadswijnhuizen en schuttersdoelen. Binnen de taveernes kan een onderscheid gemaakt worden tussen enerzijds herbergen als logementen en anderzijds kroegen of tapperijen. De laatstgenoemde noemde men in de 16e en 17e eeuw ook wel smalherbergen. ‘Smal’ hier in de betekenis van klein of gering. De apotheken verloren steeds meer hun betekenis als drankleveranciers ten gunste van een geleidelijk toenemend aantal herbergen. Het houden van een herberg was vaak hetzelfde als het hebben van een logement, waar men behalve kon eten en drinken ook de nacht doorbrengen. We vinden soms aanzienlijke personen als eigenaren, die dan iemand aanwezen om het etablissement uit te baten. Bezoekers waren zowel inwoners uit de omgeving, maar ook reizigers. Ofwel poorters en vreemdelingen. Veel Amsterdammers maakten als uitstapje gebruik van de herbergen in de Haarlemmerhout. Van de Florentijnse vorst Cosimo de’ Medici III is bekend dat toen hij met groot gevolg in 1667 door Nederland reisde het gezelschap uitspanning De Dorstige Kuil aandeed. De eerste keer dat in Heemstede een herberg wordt genoemd was door de Henegouwse kroniekschrijver Jean Froissart die in de winter van 1388-1389 in het gevolg van graaf Guy van Blois in Heemstede verbleef. Bier, brandewijn en wijn waren de meest populaire dranken. Haarlem telde omstreeks 1510 zeker120 brouwerijen, een aantal dat overigens snel daalde en in 1573 ten tijde van het Beleg bedroeg telde de Spaarnestad nog maar 17 brouwers. De herberg werd ook wijnkoperij. ‘De Krans’ was vanouds het algemeen kenteken der wijnhuizen, waar men in de 17e eeuw al beschikte ober Franse, Rijnse (Duitse) en Spaanse wijnen. De stadsherbergen waren in de regel luxueuzer ingericht dan de meestal eenvoudig ingerichte tapperijen op het platteland.

Interieur van een herberg in de Hout. Ets van Adriaan van Ostade

Interieur van een herberg in de Hout. Ets van Adriaan van Ostade

Nog een interieur van een herberg door Adriaen van Ostade, mogelijk in de Haarlemmerhout (Museum Boymans van Beuningen)

Nog een interieur van een herberg, mogelijk in de Haarlemmer- hout, door Adriaen van Ostade, (Museum Boymans van Beuningen)

In de middeleeuwse rechtsbronnen wordt een onderscheid gemaakt tussen ‘goede’ en ‘kwade’ herbergen. De laatste categorie bezorgde de toenmalige overheid de nodige hoofdbrekens. Behalve als logement en pleisterplaats fungeerde zo’n uitspanning als speelhol en ‘jufferhuys’ met ‘lichte wive’. Voorbeeld van een herberg met een bedenkelijke reputatie in Heemstede was Rustenburg ofwel ’t Bokje aan de Groote Houtwech (Dreef), niet in de laatste plaats omdat hier lange tijd een ‘hoerhuys’ was gevestigd, wat overigens gewoon in de door de Heer van Heemstede toegekende vergunning werd vermeld . Een veelzeggend glasopschrift over de aard van deze ‘plaizierplaets’ was volgens een aantekening van Jeroen Jeroense (1732): “’t is gewis twee vrouwen billen Konnen meer lokken Als alle kloosters klocken Laatste vrij luijnen Datze haar moer bruijen”.

Paters herberg lag aan de Wagenweg ter hoogte van Bosch en Vaart. Was in eigendom van Symon Claeszoon pater. In 1676 verkocht door Haesje Pater en krijgt de verbouwde herberg een nieuwe naam: 'Nieuwe Hout' ofwel 'De Vriesche Koedrift'. Ets uit 1612 van Claes Janszoon Visscher (Universiteitsbibliotheek Leiden)

Paters herberg lag aan de Wagenweg ter hoogte van Bosch en Vaart. Was in eigendom van Symon Claeszoon Pater. In 1676 verkocht door Haesje Pater kreeg de verbouwde herberg een nieuwe naam: ‘Nieuwe Hout’ ofwel ‘De Vriesche Koedrift’. Ets uit 1612 van Claes Janszoon Visscher (Universiteitsbibliotheek Leiden) Zie ook: site: Verhaal Zomerlust: Oneindig Noord-Holland

Na 1527 een verbod op het tappen in Heemstede

Gezicht in de Haarlemmerhout, door G.A.Berckheyde (1638-1698)

Gezicht in de Haarlemmerhout, door G.A.Berckheyde (1638-1698)

Rond de 15e en 16e eeuw waren talrijke herbergen buiten de Grote Houtpoort in de Haarlemmerhout gelegen. Deze tapneringen ressorteerden onder het rechtsgebied van de Heren van Heemstede. De stad Haarlem had het bos in erfpacht gekregen van de Staten van Holland, sinds 1583 voor een bedrag van ƒ 325,- per jaar. In de Hout bevonden zich in de 16e eeuw “Zekere huysen”, waarvan de bewoners “henlieden generende zijn(= zich bezighouden) met tappen ende taverne te houden ende onder ’t  dexel vandien converseren ende verkeren aldaer, dagelijcx, groote menigte van rabauwen, hoeren ende boeven ende ander quaet ongeregelt volck, die anders niet en doen dan droncken ende versmoert te drincken, ende den goeden luyden aldaer…passeerende, te beschaemen, verlasten ende verdrukken, Ende dagelijks diverse forsten (is gewelddagen), moorden, doodslagen, geweld, luxuriën, vloucken, zweeren, dobbelen ende andere veele sonden gebueren ende geschien.” [Archief Van Doorninck, nummer 247]. Blijkbaar gingen de Haarlemmers gingen buiten de stadspoorten goedkoop wijn en bier drinken, waardoor het stadsbestuur accijnzen ontging. De ambachtsheren van Heemstede stonden toe in dit gebied belastingvrij of slechts voor een geringe accijns te tappen. Dat tot groot ongenoegen van de Haarlemse vroedschap maar eveneens van tapperijen in de binnenstad die vanwege oneerlijke concurrentie inkomsten misliepen. Heemstede telde in 1525 72 haardsteden met in het dorp 4 tapperijen en nog eens11 inde Hout. De ambachtsheer van Heemstede leverde dat circa 60 gulden aan geheven accijns op. Nadat vanuit Haarlem herbergiers uit Heemstede waren gegijzeld, heeft men hierover processen gevoerd bij het Hof van Holland en zelfs de Grote Raad van Mechelen, toenmaals het hoogste rechtscollege in de Nederlanden. Hieraan hebben we de oudste kaart met plattegrond van Heemstede uit 1539 te danken. In 1527 vaardigde keizer Karel V, Landsheer der Nederlanden, het verbod uit dat binnen een gebied van 500 roeden (circa 1.885 meter) rondom de stadsgrenzen – ongeveer tot het Bernardietenklooster/Hageveld –  geen accijnsvrij bier, wijn of ander gedistilleerd meer mocht worden getapt. Deze ‘Order op de buitennering’, gold trouwens ook voor Leiden, Dordrecht en andere Hollandse steden en de omliggende plattelandsambachten. Het ging in Heemstede om de Hout en Crayenest. In het dorpscentrum en een herberg bij het Mannepad zou wel mogen worden getapt en taverne gehouden. Het verbod had niet het gewenste resultaat. In 1535 is daarom opnieuw een verdrag ondertekend tussen onder anderen Roeland le Fèvre, Heer van Heemstede en de burgemeesters van Haarlem, bevestigd door keizer Karel. Op schrift en mondeling “onder de Lyndenboom” te Heemstede aan de burgers medegedeeld. Als tegemoetkoming voor het mislopen van belastingen is Heemstede met jaarlijks 50 gulden schadeloos gesteld. Deze recognitie is pas in 1853 voor een bedrag ineens van 300 gulden aan ambachtsheer Marten Adriaan Beels door het gemeentebestuur afgekocht. De benaming van herberg het Droncken Huysgen komt al in 1544 voor. Een jaar later is het tapverbod uitgebreid tot de Camplaan en het huis bij het Mannepad. Hiervoor moest Haarlem aan de ambachtsheer 200 carolus gulden betalen. Soms trachtte de stad Haarlem zelf het tappen buiten de grenzen tegen te gaan. Zo had de schout van Haarlem de bewoners van een huis, genaamd de Quispel, bekeurd omdat zij bier tapten, maar bij vonnis van 12 december 1556 is de Vrouwe van Heemstede Cornelia van Driebergen in het gelijk gesteld.

Massale overtredingen

Aan het afzonderlijk verbod geen brouwerijen te stichten in het gebied van Heemstede – buiten de brouwerij voor eigen gebruik in het Slot – is overigens wèl voldaan. Na de herbeplanting van het Haarlemmerhout in 1585 keerden de kroegen geleidelijk terug en vanaf ongeveer 1610 is het verbod tot vestiging massaal overtreden en zijn weer herbergen gesticht met vergunning vanuit Heemstede Haarlem protesteerde herhaaldelijk en betoonde dat de ‘goede nabuurschap’ gevaar liep, maar betaalde desondanks vijftig gulden aan de Heer van Heemstede. Feitelijk was dus sprake van een gedoogbeleid. Concentraties van herbergen waren behalve in de Hout, op Crayenest, bij de Heerenzandvaart, het dorpscentrum en de Princebuurt. Voorts vooral ten behoeve van reizigers langs de Wagenweg/Herenweg, later ook langs de Leidsevaart. In de 17e eeuw is in de Napels- ofwel meester Lottelaan een buurtschap ontstaan, voornamelijk bewoond door herbergiers, chirurgijns, wevers, bakkers en andere neringdoenden. Regelmatig trachtte de Heer van Heemstede een verbod uit te vaardigen aan een kastelein die de keuren (verordeningen) overtrad, niettemin vaak zonder het gewenste effect. Men krijgt de indruk dat menigmaal de magistraten van Haarlem, de baljuw van Kennemerland (evenals zijn plaatsvervanger) en de ambachtsheer van Heemstede met zijn dienaren tegen elkaar zijn uitgespeeld.

Rokers in een herberg in de Hout naar een tekening van Adriaen van Ostade

Rokers in een herberg in de Hout naar een tekening van Adriaen van Ostade

Indirect leverde de als gevolg van dronkenschap voorkomende scheld- en vechtpartijen de ambachtsheer financieel voordeel op. In Lams Handvestboek (1664) zijn enige declaraties opgenomen van de schout van Heemstede. Daaruit blijkt dat gemiddeld per jaar aan opgelegde boeten werden opgehaald een bedrag variërend van 18 stuivers tot 7 gulden en 15 stuivers. In een declaratie over 1614-1615 staat als voorbeeld vermeld dat van Aris Corneliszoon uit herberg Droncken-Huysken 15 stuivers werd ontvangen, omdat hij de oude Kaman een gat in het hoofd had geslagen. In die tijd bestond een verordening dat barbiers, chirurgijns, patroons en meesteressen geen tweede pleister op een wond mochten leggen alvorens het voornemen ter kennis was gebracht van de schout. Naamgeving en uithangborden

Uithangbord De Geleerde Man Bennebroek (foto Ferro)

Uithangbord De Geleerde Man Bennebroek (foto Ferro)

Elke herberg was herkenbaar aan een uithangbord met de naam en veelal een geschilderde afbeelding. Bekend is De Geleerde Man met een ladder of ‘leer’, waarmee de professorale persoon in toga en met een baret dubbel zo geleerd leek. Sommige namen hadden een bijbelse oorprong, zoals Bethlehem, Rome en Jeruzalem. Herberg Emaus dankte haar naam niet aan de Emmausgangers zoals soms verondersteld, maar aan de eigenaar van 1650 Meynert Emaus. De Emauslaan was vroeger de weg vanuit Haarlem (Wagenweg/Herenweg) naar het dorp Heemstede voordat de Heemsteedse Dreef werd aangelegd en daarom ook wel Heemstederweg genoemd. Veel andere namen hadden een typisch Hollandse oorsprong. Talrijke gegevens zijn verzameld door auteur mr. Jacob van Lennep en stadsarchivaris van Amsterdam Jan ter Gouw, die in twee delen een uitvoerige ‘De Uithangtekens; in verband met Geschiedenis en Volksleven beschouwd’ publiceerden in 1867-1868. Vergunningen om te tappen met de grote of kleine maat waren vòòr de Franse Tijd het recht van de ambachtsheer van Heemstede en hadden soms een voorwaardelijk karakter, indien hem klachten bereikten over schending van de goede zeden of zich na dronkenschap vechtpartijen hadden voorgedaan dan wel aan ongure gasten zoals dieven en oplichters onderdak was verleend. De Hollandse herbergiers hadden volgens sommige buitenlandse reizigers de naam nogal gewinzuchtig te zijn. Op 30 april 1759 noteerde de Zweedse astronoom Bengt Ferrner op bezoek in Holland: “In een herberg buiten Haarlem betaalden wij voor ons drieën en den knecht 15 gulden, terwijl wij alleen maar een schotel kleine en een schotel grote baarzen hadden gegeten, benevens boter en brood en een flesje wijn.” Op 28 januari 1767 verleenden de Staten van Holland en West-Friesland octrooi aan de armmeesters om gedurende 15 jaar ten behoeve van de schaalarmen een stuiver te mogen heffen van elke stoop (dat is2,5 liter) wijn, brandewijn of ander gedistilleerd, dat binnen de Heerlijkheid Heemstede werd gebruikt. Dat leverde het voor die tijd niet geringe bedrag op van gemiddeld 3.000 gulden per jaar. Een toestemming die op 21 augustus 1781 voor een nieuwe termijn werd vernieuwd.

Rechthuis en volksvermaken

Eten en drinken deden de meeste vroede vaderen ook vroeger maar al te graag. Voor het plaatselijk besturen en recht te spreken kwamen schout en schepenen regelmatig bijeen in het zogeheten ‘Rechthuis’, als regel een herberg. In Heemstede sprak men vanouds van ‘Schoutenhuis’. In Bennebroek heeft het dorpsbestuur na de verzelfstandiging vooral vergaderd en de lagere rechtspraak uitgeoefend in herberg De Swarte Hond, ongeveer op de hoek van de Schoollaan en de Bennebroekerlaan. Als naam van deze herberg is ook sprake geweest van Het Wapen van Bennebroek. In Heemstede kwam het lokale bestuur bijeen in de raadkamer van Het Wapen van Heemstede aan het Kerkpein (sinds 1898 Wilheminaplein geheten), tot 1855 toen de gemeente een eigen raadhuis annex politiebureau kreeg. Herbergen werden in het verleden ook voor andere zaken gebruikt, onder meer als veilinghuis. Sommige kasteleins waren actief in het organiseren van allerlei volksvermaken, zoals harddraverijen, ringsteken, papegaaischieten, ganstrekken en gansknuppelen met de bedoeling klanten te trekken. Dobbelen en kaartspelen kwamen veelvuldig voor. Dat muziek gemaakt werd blijkt onder meer uit overgeleverde liederen. In een ‘Kermislied’ van Jan Janssen van Asten uit omstreeks 1700 worden bijvoorbeeld de herbergen Rome, Emaus en Jerusalem bezongen. Verscheidene herbergen beschikten over een kolfbaan, zoals ’t Schouwtje. Het Nieuw Verbrand Huis, en De Geleerde Man. Emaus in de 18e eeuw zelfs over een buiten- èn overdekte binenbaan. Midden 18e eeuw was De Dorstige Kuil een trefpunt van kunstenaars, leden van de Amsterdamse Tekenacademie. Na 1795 moest dit omstreeks 1642 opgerichte etablissement wijken voor een villa (Kennemeroord) en is Hermannus Schipper een nieuwe Dorstige Kuil begonnen aan de Koediefslaan. In de Franse Tijd zijn in Heemstede vijf Franse huzaren net hun paarden ingekwartierd en ondergebracht in de herberg van Pieter van Keulen, het Wapen van Heemstede. Dat kostte de dorpskas ruim tien gulden per dag plus haver voor de gestalde paarden.

Nabij de Geleerde Man, Bennebroekerlaan Heemstede. Uit: Atlas Schoemaker, 1725 (Kon. Bibliotheek)

Nabij de Geleerde Man, Bennebroekerlaan Heemstede. Uit: Atlas Schoemaker, 1725 (Kon. Bibliotheek)

Herberg De Geleerde Man aan de Herenweg in Bennebroek op een anonieme gravure uit circa 1750 met o.a. uithangbord, een gast en koetshuis.

Herberg De Geleerde Man aan de Herenweg in Bennebroek op een anonieme gravure uit circa 1750 met o.a. uithangbord, een gast op een bankje en het koetshuis.

18e eeuws paneeltje, voorstelling ‘de Geleerde Man’

De Geleerde Man aan de Heerenweg op een tekening van J.Cats uit 1773

De Geleerde Man aan de Heerenweg op een tekening van J.Cats uit 1773

De plaats en kolfbaan achter de Geleerde man op een aquarel van Jurriaan Andriessen (N.H.Archief)

De plaats en kolfbaan achter de Geleerde man op een aquarel van Jurriaan Andriessen (N.H.Archief)

De Oude Geleerde Man in Bennebroek begin 1900

De Oude Geleerde Man in Bennebroek begin 1900

De Oude Geleerde Man in Bennebroek omstreeks 1910

De Oude Geleerde Man in Bennebroek omstreeks 1910

In 1929 iis de Oude Geleerde Man voor een aanzienlijk deel gesloopt in verband met verbreding van de weg. Het resterend deel is opnieuw ingericht als restaurant. Hier op een foto uit 1931 met als nieuwe uitbater H.J.van Trigt, in 1932 opgevolgd door J.van Trigt.

In 1929 is de Oude Geleerde Man voor een aanzienlijk deel gesloopt in verband met verbreding van de weg. Het resterend deel is opnieuw ingericht als restaurant. Hier op een foto uit 1931 met als nieuwe uitbater H.J.van Trigt (rechts van de entree), in 1932 opgevolgd door J.van Trigt.

De Oude Geleerde Man, getekend door Chris Schut, 1990

De Oude Geleerde Man, getekend door Chris Schut, 1990

Rond 1850 fungeerde De Geleerde Man in Bennebroek als een rendez-vous van Amsterdamse en Haagse advocaten, die hier uiteraard ook kwamen eten en drinken, want herbergier Jan Duin moest er toch enig financieel voordeel bij hebben. Eens zou mr. Aart Veder uit Rotterdam aan zijn confrères de vraag hebben gesteld hoe men de naam in het Latijn zou moeten vertalen, zodat de woordspeling behouden bleef. De aanwezige Jacob van Lennep bericht hierover: “Men keek op en keek rond En krabde zich den kop En gaf het eindlijk op” Waarop Veder met zijn fijne glimlach het antwoord gaf: “Scaliger  – van “scala” = ladder en “gero” = ik draag”. J.J.Scaliger (1540-1609) was een vermaard hoogleraar aan de Universiteit van Leiden. Bekend is het gedicht ‘Weeklacht over de veranderde bestemming’ van Jacob van Lennep, dat de letterkundige Jacob van Lennep in 1859 schreef toen De Geleerde Man opgeheven dreigde te worden, welk onheil kon worden afgewend. scannen0040

Dit beeld van karel Gomes uit 1991 van de Geleerde Man herinnert nog aan het eens zo roemrijke etablissement

De Geleerde Man, steendruk door P.J.Lutgers, circa 1843

De Geleerde Man, steendruk door P.J.Lutgers, circa 1843

Mercator Pers, naar litho van P.J.Lutgers,

Mercator Pers, naar litho van P.J.Lutgers,

Stal van herberg de Geleerde Man, tekening door H.Numan, 1802 (Rijksmuseum)

Stal van herberg de Geleerde Man, tekening door H.Numan, 1802 (Rijksmuseum)

Briefpapier van 'De oude geleerde man' in Bennebroek uit circa 1980

Briefpapier van ‘De oude geleerde man’ in Bennebroek uit circa 1980

Geleerde

‘Zicht op winkels aan de Rijksstraatweg, vanaf het terras van ‘de oude Geleerde Man’ (uit: ‘Winkelen in Bennebroek’, 2007, pagina 64

24 april 1979 ontving de heer F.Steneker uit Bennebroek uit handen van de Franse handelsattaché het erelint behorende bij de titel van Chevalier de l’Ordre de Mérite Agricole de la République. De heer Steneker was van 1940 tot 1958 eigenaar van restaurant ‘De Oude Geleerde Man” . Later van de wijnhandel op de Zwarteweg. Frederik Steneker, oorspronkelijk afkomstig uit Vlaardingen, schreef en vertaalde boeken over wijn, was hoofdredacteur van het Slijtersvakblad en oefende veel functies in de branche uit. De wijnkenner was al commandeur Hollandaise des Chevaliers de la Belle Aude ed Gard.

De Oude Geleerde Man ten tijde van A.Siliakus, eigenaar van 1970 tot 1991 (opgevolgd door P.M.v.d.Klauw en J.F.M.Plasmeijer)

De Oude Geleerde Man ten tijde van A.Siliakus, eigenaar van 1970 tot 1991 (opgevolgd door P.M.v.d.Klauw en J.F.M.Plasmeijer)

Interieur van De Oude Geleerde Man ten tijde van A.Siliakus

Interieur van De Oude Geleerde Man ten tijde van A.Siliakus

De Oude Geleerde Man, Bennebroek V.l.n.r. G.Boon (oberkelner), H.Bavelaar (chef-kok) en A.Siliakus (eigenaar)

De Oude Geleerde Man, Bennebroek V.l.n.r. G.Boon (oberkelner), H.Bavelaar (chef-kok) en A.Siliakus (eigenaar)

De (nieuwe) Geleerde Man aan de Bennebroekerlaan in Bennebroek

De (nieuwe) Geleerde Man aan de Bennebroekerlaan in Bennebroek

=================================================================

'Aan d'Ingang van den Hout' ,gravure van Jan van der Vinne uit omstreeks 1700

‘Aan d’Ingang van den Hout’, gravure van Jan van der Vinne uit omstreeks 1700

In de Haarlemmerhout lagen de meeste herbergen en tapperijen. Sommige taveernes zijn met wisselende eigenaren of uitbaters meer dan eens van naam veranderd. Onderstaand een uitsplitsing naar buurtschap in Heemstede evenals in Bennebroek in de 17e tot 19e eeuw ================================================================

Vrolijk gezelschap pnder een boom van een herberg vermoedelijk in de Haarlemmerhout. Tekening door Cornelis Troost, 1840-1845

Vrolijk gezelschap pnder een boom van een herberg vermoedelijk in de Haarlemmerhout. Tekening door Cornelis Troost, 1840-1845 (Rijksmuseum Amsterdam)

Meester Lottenlaan – De Hoop of het Zwolse Wafelhuis – De Huisman/ café-restaurant Voorhout – De Duif of het Duifje Haarlemmerhout (Dreef/Fonteinlaan + Keine Houtweg en zuidkant)

Herberg te Heemstede buiten de Haarlemmerhout, door Claes Janszoon Visscher, 1607 (N.H.A.)

Herberg te Heemstede buiten de Haarlemmerhout, door Claes Janszoon Visscher, 1607 (N.H.A.)

– Amsterdam/Oostenhout

De herbergen Amsterdam, later Oostenhout genoemd, en Rustenburg, getekend door Pieter van Loo in 1768

De herbergen Amsterdam, later Oostenhout genoemd, en Rustenburg (Ooievaar. ’t Bokje), getekend door Pieter van Loo in 1768

– Gebrande Huis – Oude Verbrande Huis/Houtlust

Bij herberg 't Oud Verbrand Huys aan de Kleine Houtweg. Ets door Jan Vincentsz. van der Vinne (1663-1721)

Bij herberg ’t Oud Verbrand Huys aan de Kleine Houtweg. Ets door Jan Vincentsz. van der Vinne (1663-1721)

– Nieuw Verbrande Huis/Italiaans of Venetiaans bottelhuis/Lommerrijk – Fortuin/Heerenlogement/hotel Van den Berg/hotel Scholten/hotel Den Hout [in 1971 afgebroken]

Herberg de Fortuin in de Hout; door Hendrik Tavenier, circa 1775.

Herberg de Fortuin in de Hout; door Hendrik Tavenier, circa 1775.

Hermanus van Bussel (1773-1815). tekening van Gezicht in de Haarlemmerhout met een menigte mensen voor het Heerenlogement (Rijksmuseum Amsterdam)

Hermanus van Bussel (1773-1815). tekening van Gezicht in de Haarlemmerhout met een menigte mensen voor het Heerenlogement (Rijksmuseum Amsterdam)

Heerenlogemeent aan de Dreef, in de Haarlemmerhout. Tekening door Hermanus Fock (1766-1822), circa 1810 (NHA)

Heerenlogemeent aan de Dreef, in de Haarlemmerhout. Tekening door Hermanus Fock (1766-1822), circa 1810 (NHA)

Hotel Scholten in de Haarlemmerhout op een prenbriefkaart uit begin 1900.

Hotel Scholten in de Haarlemmerhout op een prentbriefkaart uit begin 1900. Het lag vrijwel op de grens van Haarlem en Heemstede en is in 1889 gebouwd, later geëxploiteerd onder de naam Hotel Roozen. Alle kamers voorzien van een balcon. In maart 1971 is het gebouw gesloopt om plaats te maken voor een kantoor.

In zijn tijd zeer geliefd bij de bezoekers van 't Heerenlogement van hospes J. van den Berg. Op 7 juni 1803 schetste de kunstenaar Christiaan Andriessen de herbergier voor zijn etablissement.

In zijn tijd zeer geliefd bij de bezoekers van ’t Heerenlogement van hospes J. van den Berg. Op 7 juni 1803 schetste de kunstenaar Christiaan Andriessen de herbergier voor zijn etablissement.

Nota van Heeren Logement, van 18 augustus 1862 voor de heer De Bruin Kops

Nota van Heeren Logement, van 18 augustus 1862 voor de heer De Bruin Kops

'Aan de herberg het Fortuin, na de Kleine Houtweg te zien' ets door Hendrik Spilman, 1763

‘Aan de herberg het Fortuin, na de Kleine Houtweg te zien’ ets door Hendrik Spilman, 1763

Herberg Foruin in De Hout, anon ieme aquarel toegeschreven aan H.Taveniet (N.H.A,)

Herberg Fortuin in De Hout, anonieme aquarel toegeschreven aan H.Tavenier (N.H.A,)

De herberg 't Fortuin, in 1772 getekend door H.Tavenier (NHA)

De herberg ’t Fortuin, in 1772 getekend door H.Tavenier (NHA)

Van herberg Het Fortuin tot Nutsspaarbank en kantoorgebouw

Van herberg Het Fortuin tot Nutsspaarbank en kantoorgebouw

Het huidige kantoorgebouw, Fonteinlaan 5 Haarlem

Het huidige kantoorgebouw, Fonteinlaan 5 Haarlem

– Napels/Vergulde Vlies/Wapen van Amsterdam/restaurant Hildebrand [tot 1961]

Gezicht in de Hout op de herbergen ''t Wapen van Amsterdam' en de

Gezicht in de Hout op de herbergen ”t Wapen van Amsterdam’ en de “Ooyevaar’ [’t Bokje} op een ets van Hendrik de Leth, circa 1730

wapenheemstede

Herberg ‘Het Wapen van Amsterdam’ in de Haarlemmerhout, tekening van J.G.Michaelis (Teylers Museum)

Logement Het Wapen van Amsterdam aan de rand van de Haarlemmerhout, Fonteinlaan 11, op een foto uit omstreeks 1900 (NHA)

Hotel, restaurant en café Het Wapen van Amsterdam aan de rand van de Haarlemmerhout, Fonteinlaan 11, op een foto uit omstreeks 1900 (NHA)

Nog een oude prentbriefkaart van hotel-restaurant 't Wapen van Amsterdam van de Weduwe A.N.v.d.Berg waarbij de gérands in de deuropening staan.

Nog een oude prentbriefkaart van hotel-restaurant ’t Wapen van Amsterdam van de Weduwe A.N.v.d.Berg waarbij de gerants in de deuropening staan.

– Rustenburg/Ooyevaar/Bok(je)/Plaats Royaal

Herberg Rustenburg. Tekening door Barent Gael (1635-1698) uit 1690 (N.H.A.)

Herberg Rustenburg. Tekening door Barent Gael (1635-1698) uit 1690 (N.H.A.)

Herberg Rustenburg, later Ooijevaar en 't Bokje geheten. Ets van Jan Vincentszoon van der Vinne uit kort na 1700.

Herberg Rustenburg, later Ooijevaar en ’t Bokje geheten. Ets van Jan Vincentszoon van der Vinne uit kort na 1700.

De herbergen Het Wapen van Amsterdam en Rustenburg. Tekening van P.van Loo, 1768 (N.H.A.)

De herbergen Het Wapen van Amsterdam en Rustenburg. Tekening van P.van Loo, 1768 (N.H.A.)

Tekening van herberg Rustenburg door Barend Gaal, 1770 (NHA)

Tekening van herberg Rustenburg door Barend Gaal, 1770 (NHA)

'Bezoek van de ambassadeur der Labberlotten' herberg 't Bokje in de Hout (1739), geschilderd door Cornelis Troost

‘Bezoek van de ambassadeur der Labberlotten’ herberg ’t Bokje in de Hout (1739), geschilderd door Cornelis Troost (bezit Rijksmuseum)

Aquarel van Cornelis Troost uit 1742 met voorstelling van het bezoek van de ambassadeur der Labberlotten (Teylers Museum)

Aquarel van Cornelis Troost uit 1742 met voorstelling van het bezoek van de ambassadeur der Labberlotten (Teylers Museum)

Gravure van herberg 't Bokje door Pelletier

Gravure van herberg ’t Bokje door Pelletier

'Een feestje in de Hout'. Tekening met krijt en O.I. inkt getekend door Cornelis Troost.

‘Een feestje in de Hout’. Tekening met krijt en O.I. inkt getekend door Cornelis Troost.

– Ploeg en Zijde Spek/Nieuw Rome – Nieuwe Hout/(Vriese) Koedrift/het Houtje [nabij Herenweg] – Bij den Blauwen Steen – Het Vlaamse Hof – De Kleine Hout – Boerderij annex herberg Het Maagdenhuis

Tekening van herberg Het Maagdenhuis in de Hout, door Hendrik Tavenier (1775) (N.H.Archief)

Tekening van herberg en boerderij  Het Maagdenhuis in de Hout, door Hendrik Tavenier (1775) (N.H.Archief)

Het Maagdenhuis in de Haarlemmerhout. Vincent van der Vinne maakte een tekening van deze herberg van de brand die in 1788 uitbrak. In 187s is het Maagdenhuis gesloopt (Noord-Hollands Archief)

Het Maagdenhuis in de Haarlemmerhout. Vincent van der Vinne maakte een tekening van deze herberg van de brand die in 1788 uitbrak. Het Maagdenhuijs fungeerde ook als boerderij en is 1806 bij het buitenverblijf Oosterhout gevoegd.  (Noord-Hollands Archief)

'Gezigt uit het Menniste Boschje by het Maagdenhuis, na de Kleine Houtweg. Gravure door Hendrik Spilman, 1762

‘Gezigt uit het Menniste Boschje by het Maagdenhuis, na de Kleine Houtweg’. Gravure door Hendrik Spilman, 1762

– Het Mennistenbosje

'Bij het Menniste Bosie'' in de Hout. Ets van Jan Vincentszoon van der Vinne, kort na 1700 in de serie 'Gesigten buyten Haarlem'.

‘Bij ’t Menniste Bosie” in de Hout. Ets van Jan Vincentszoon van der Vinne, kort na 1700 in de serie ‘Gesigten buyten Haarlem’.

– Bethlehem/ het Vosje/ Uitenbosch

Buitenplaats Uit den Bosch in 1727 door Hendrik de Leth getekend. Tot 1711 was op deze plaats herberg het Vosje gevestigd.

Buitenplaats Uit den Bosch in 1727 door Hendrik de Leth getekend. Tot 1711 was op deze plaats herberg het Vosje gevestigd.

– De Blauwe Engel – Dreefzicht [van 1839 tot 1922 buitensociëteit van ‘Trou moet blijcken’]

Litho van drukte bij buitensociëteit Trou moet Blijcken en muziektent in de Hout uit 1873

Litho van drukte bij buitensociëteit ‘Trou moet Blijcken’ en muziektent in de Hout uit 1873

Logementen in de Haarlemmerhout. Tekening door Jacques Kuyper, 1791 (Rijksmuseum Amsterdam)

Logementen in de Haarlemmerhout. Tekening door Jacques Kuyper, 1791 (Rijksmuseum Amsterdam)

Heerenweg/Wagenweg – Het Bonte Paard [hoek Kerklaan; later Lommeroord, thans een benzinestation] – De Dorstige Kuil [thans Kennemeroord; vanaf circa 1800 De Nieuwe Dorstige Kuil aan de Koediefslaan]

Op de kaart van Melchior Bolstra (1687/1746) staat de Dorstige Kuil als enige herberg vermeld langs de Groote Heemsteder Wech

Op de kaart van Melchior Bolstra (1687/1746) staat de Dorstige Kuil als enige herberg vermeld langs de Groote Heemsteder Wech

De Dorstige Kuil aan de Herenweg in Heemstede. Tekening van Simon Fokke uit 1760 (Teylers Museum)

De Dorstige Kuil aan de Herenweg in Heemstede. Tekening van Simon Fokke uit 1760 (Teylers Museum)

Simon Fokke was in de jaren rond 1760 een frekwent bezoeker van de Dorstige Kuil en vervaardigde deze tekening in 1761

Simon Fokke was in de jaren rond 1760 een frekwent bezoeker van de Dorstige Kuil en vervaardigde deze tekening in 1761

Gezicht vanuit de stal van de Dorstige Kuil, getekend door Simon Fokke in 1767

Gezicht vanuit de stal van logement de Dorstige Kuil, getekend door Simon Fokke in 1762

Dorstige Kuil: uitzicht vanuit zijkamer. In 1790 gerekend door Simon Fokke (NHA)

Dorstige Kuil: uitzicht vanuit zijkamer. In 1790 gerekend door Simon Fokke (NHA)

'Aan de Dorstige Kuijl gekoomen zijnde vernaame wij enige ruijterij, daar wij een wijnig halte hielden...'aldus Anthoni van der Hem in zijn beschrijving van de tocht der burgergecommitteerden naar Den haag op 3 januari 1750. Deze tekening is van Simon Fokke (1714-1784) uit 1761. De Dorstige Kuil was een vermaarde herberg, gelegen aan de Herenweg, even ten Zuiden van de Koediefslaan, op het grondgebied van Heemstede. De herberg was eigendom van de bezitters van Oud-Berkenrode, Amsterdamse regenten die met zetbazen werkten. Aan het eind van de 18e eeuw is de herberg omgevormd tot hofstede Kennemeroord. (J.A.F.de Jongste)

‘Aan de Dorstige Kuijl gekoomen zijnde vernaame wij enige ruijterij, daar wij een wijnig halte hielden…’ aldus Anthoni van der Hem in zijn beschrijving van de tocht der burgergecommitteerden naar Den haag op 3 januari 1750. Deze tekening is van Simon Fokke (1714-1784) uit 1761. De Dorstige Kuil was een vermaarde herberg, gelegen aan de Herenweg, even ten Zuiden van de Koediefslaan, op het grondgebied van Heemstede. Het logement is op 9 februari 1668 bezocht door de Toscaanse prins Cosimo de’ Medici en zijn gevolg. De herberg was in later jaren eigendom van de bezitters van Oud-Berkenrode, Amsterdamse regenten die met zetbazen werkten. Aan het eind van de 18e eeuw is de herberg omgevormd tot hofstede Kennemeroord. (J.A.F.de Jongste)

– Het Posthuis  [thans Casca/de Luifel]

Hendrik Spilman: gezicht op het Posthuis aan de Herenweg, 1761

Hendrik Spilman: gezicht op het Posthuis aan de Herenweg, 1761

Posthuis te Heemstede. Tekening van Hendrik Spilman circa 1770 (Teylers Museum)

Posthuis te Heemstede. Tekening van Hendrik Spilman circa 1770 (Teylers Museum)

– De Konijnenberg

Herenweg bij herberg de Konijnenberg op een 18e eeuwse tekening (NHA)

Herenweg bij herberg de Konijnenberg op een 18e eeuwse tekening (NHA)

Etabliossement De Konijnenberg aan de Herenweg in Heemstede omstreeks 1800 naar een verdwenen schilderij van F.T.Renard

Herberg De Konijnenberg aan de Herenweg in Heemstede omstreeks 1800 naar een verdwenen schilderij van F.T.Renard

Diverse suikerzakjes van 'de Konijnenberg', Herenweg Heemstede

Diverse suikerzakjes van ‘de Konijnenberg’, Herenweg Heemstede

– Dronken- of Dronkenmanshuisje [later buitenplaats Eindenhout]

Oudste afbeelding van het 'Dronckenhuisje' uit 1695 door Anthony Velsen (N.H.Archief)

Afbeelding van het ‘Dronckenhuisje’ uit 1695 door Anthony Velsen (N.H.Archief)

Het Dronkenhuisje aan de Wagenweg/Herenweg, in 1650 geschetst door Jacob de Wet.

Het Dronkenhuisje aan de Wagenweg/Herenweg, in 1650 geschetst door Jacob de Wet.

Het Dronkemanshuisje door Jurriaan Andriessen, 1757 (Amsterdam Museum)

Het Dronkemanshuisje door Jurriaan Andriessen, 1757 (Amsterdam Museum)

Het Dronkenhuisje. Anonieme tekening uit 1760 (NHA)

Het Dronkenhuisje. Anonieme tekening uit 1760 (NHA)

Herberg het Dronkenhuisje aan de Wagenweg Heemstede. Tekening door Paulus Constantijn la Farque (1728-1782) (NHA)

Herberg het Dronkenhuisje aan de Wagenweg Heemstede. Tekening door Paulus Constantijn la Farque (1728-1782) (NHA)

't Dronen Huijsie t'enden 't bos' (aan de Herenweg/Wagenweg Heemstede). Ets van Jan van de Vinne, circa 1700

’t Dronken Huijsie t’enden ’t bos’ (aan de Herenweg/Wagenweg Heemstede). Ets van Jan van de Vinne, circa 1700

Het Dronkenhuisje/Dronkemanshuisje op een schilderij van Jan Augustini (1725-1773), vroeger in bezit van mr.H.J.D.D.Enschedé

Het Dronkenhuisje/Dronkemanshuisje op een schilderij van Jan Augustini (1725-1773), vroeger in bezit van mr.H.J.D.D.Enschedé

'De ingang van den Hout, by 't Dronckenhuisje' , gravure door Hendrik Spilman, 1762

‘De ingang van den Hout, by ’t Dronckenhuisje’ , gravure door Hendrik Spilman, 1762

Aquarel van het Dronkenhuisje uit omstreeks 1770 (Noord-Hollands Archief)

Aquarel van het Dronkenhuisje uit omstreeks 1770 (Noord-Hollands Archief)

Het Dronkenhuisje, getekend door Hendrik Tavenier, circa 1775

Het Dronkenhuisje, getekend door Hendrik Tavenier, circa 1775

De herberg 't Dronkenmanshuisje op een 18e eeuwse gravure van Hendrik de Leth

De herberg ’t Dronkenmanshuisje op een 18e eeuwse kopergravure van Hendrik de Leth (1768)

Vanuit tuin van Bosch en Hoven gezicht naar het Dronkenmanshuisje en de duinen. (Hendrik de Leth, 1768)

Vanuit tuin van Bosch en Hoven gezicht naar het Dronkenmanshuisje en de duinen. (Hendrik de Leth, 1768)

Gebaseerd op het Dronkemanshuisje is een Dronkemansopera 'van Haarlemse makers over de problemen en dromen van een kastelein en serveerster is een ruig café het Dronkemanshuisje'

Gebaseerd op het Dronkemanshuisje is een Dronkemansopera ‘van Haarlemse makers over de problemen en dromen van een kastelein en serveerster is een ruig café het Dronkemanshuisje’

In 2014 de de 'Dronkemansopera' in Haarlem en omgeving (Brederode) opgevoerd

In 2014 de de ‘Dronkemansopera’ in Haarlem en omgeving (Brederode) opgevoerd

– het Doornboompje [thans Zomerlust] Binnenweg/Dorpscentrum – het Laatste Stuivertje – het Wapen van Heemstede – het Dubbelt Anker aan de Hoflaan – ‘s Lands Welvaren aan de Cloosterlaan  [opgericht door Adam Zwarter] – De Verloren Koe aan de Gasthuislaan – De Molenwerf Crayenest

De herberg Emaus in Crayenest Heemstede omstreeks 1700. Ets door Vincent van der Vinne

De herberg Emaus in Crayenest Heemstede omstreeks 1700. Ets door Vincent van der Vinne

Aquarel van Hendrik Spilman uit 1763 met buurtschap Crayenest. Over de brug het hoofdgebouw van Leeuw en Hooft. Rechts de herberg Rosendael vh. Emaus

Aquarel van Hendrik Spilman uit 1763 met buurtschap Crayenest. Over de brug het hoofdgebouw van Leeuw en Hooft. Rechts de herberg (Nieuw)-Rosendael vh. Emaus

– Emaus, later Nieuw-Roozendaal

De herberg Emaus met rechts de Emausbrug. Sepiatekening uit 1779 van de Haarlemse kunstenaar P.van der Kloot; in 1778 vervaardigde Jordanus Hoorn een vergelijkbare tekening (in bezit van het NHA)

De herberg Emaus met rechts de Emausbrug. Sepiatekening uit 1779 van de Haarlemse kunstenaar P.van der Kloot; in 1778 vervaardigde Jordanus Hoorn een vergelijkbare tekening (in bezit van het NHA)

– De Hollander – Rome /de Verloren Koe/Oud Rome [Out Roomen]

De herberg Out Roomen, gegraveerd dor G.Eichler, 1770

De herberg Out Roomen, gegraveerd door G.Eichler naar een anonieme ets door G.Eichler

”Out Roomen buiten Haarlem’, met in het midden een koets op een brug met twee stenen bollen op de leuning, rechts een pissende man. Zie hieronder. Bovenstaand een kopie van genoemde ets [naar een oorspronkelijke tekening] in spiegelbeeld met hetzelfde onderschrift en rechts in kleine letters ‘G.Eichler sculpsit’, een Duitse graveur (1715-1770).

Herberg Oud Rome op de grens van Crayenest en Haarlemmerhout, door V.A.Clemens, 1770 (NHA)

Herberg Oud Rome op de grens van Crayenest en Haarlemmerhout, door V.A.Clemens, voor 1770 (Noord-Hollands Archief)

Totaalaanzicht van de herberg Oud-Rome door Jan de Beijer, enkele decennia eerder nog 'De Verloore Koe' geheten. Gelegen aan de Gasthuiszandvaart (= Crayenestervaart) nabij het Blauwe Brugje.

Totaalaanzicht van de herberg Oud-Rome door Jan de Beijer, enkele decennia eerder nog ‘De Verloore Koe’ geheten. Gelegen aan de Gasthuiszandvaart (= Crayenestervaart) nabij het Blauwe Brugje. Opgeheven in 1776.

De herberg 'Out Roomen' bij het Blauwbrugje tussen de Hout n Crayenest. Ets naar een tekening van Hubert Schouten uit omstreeks 1770.

De herberg ‘Out Roomen’ bij het Blauwbrugje tussen de Hout en Crayenest. Ets naar een tekening van H. P.Schouten (1747-1822). Hierboven een kopie in spiegelbeeld door G.Eichler

– Koedrift – Jerusalem – De Ridderlycke Rusthof – De Vrieseman Heerenzandvaart – De Frissche Roemer (1712), De Bonte Koe, De Gekroonde Bonte Koe en de Nieuwe Gekroonde Bonte Koe – eind 18e eeuw toepasselijk Schippershuis genoemd. Princebuurt/de Glip – Het Schippershuis

18e eeuwse aquarel van een kermis op de Glip nabij herberg en tapperij Het Schippershuis aan de Princezandvaart [Glippervaart] door Hermanus van Brussel (1763-1815) (NHA)

18e eeuwse aquarel van een kermis op de Glip nabij herberg en tapperij Het Schippershuis aan de Princezandvaart [Glippervaart] door Hermanus van Brussel (1763-1815) (NHA)

– Het Fortuin – De Oranjeboom – De Pauw Verspreid: – ’t Scho(u)wtje aan de Leidsevaart (Ook Heerenlogement en na 1780 Nieuwe Heerenlogement genoemd)

Tekening van tapperij 't Schoutje

Tekening van herberg ’t Schoutje aan de Leidsevaart, door H.P.Schouten, 1782 (N.H.A.)

Oude ansichtkaart van café 't Schoutje bij de Schouwtjesbrug aan de Leidsevaart

Oude ansichtkaart van café ’t Schoutje bij de Schouwtjesbrug aan de Leidsevaart

– Trekvaart op de hoek Pijlslaan – De Muscadel – De Witsenburch – De Oranjeboom – Het Engels Bottelhof Bennebroek – De Swarte Hond/’t Rechthuys – De (Oude) Geleerde Man – De Grave Tromp – ’t Haantje – Berg en Dal

verbod

In 1924 vaardigde de gemeente Heemstede een verbod uit aan kasteleins om aan  steuntrekkenden te tappen; na een verbod dat niet zo lang stand hield.

=================================================================

Dinerkaart van restaurant ‘Het Wapen van Heemstede’ uit de periode van Jos Aelen in 1975

Het wapen van Heemstede

Annonce van hotel ‘Het Wapen van Heemstede’,1897

Herbergen die het in goede en slechte tijden eeuwenlang hebben volgehouden zijn Het Wapen van Heemstede en in Bennebroek De (Oude) Geleerde Man. Eerstgenoemde pleisterplaats werd na vergunning van eigenaar Adriaan Pauw in 1643 uitgebaat door de weduwe van schout van Heemstede Johan van Asch.

Links het Wapen van Heemstede op een tekening van Hendrik Spilman uit omstreeks 1750. Toen nog met een in de 19e eeuw gesloopte Hollandse trapgevel. Rechts de buitenplaats Valkenburg.

wapen1

Tekening van het Dorps- ofwel Kerkplein uit 1769 met kerk en links het Wapen van Heemstede toen nog met een trapgevel

In de 18e eeuw zijn o.a. eigenaar geweest Isaack Clifford, Dirk van der Meer, Frederik Adolf Vogelsang samen met Aaltje Laa en Peter Stork. Amsterdamse kooplieden-magistraten als Cliffod en  Van der Meer lieten het werk doen door een kastelein-herbergier. Tientallen eigenaren dan wel huurders/uitbaters volgden, zoals in de 19e eeuw Pieter van Keulen, Petronella M.Smeerzaal, Jan Lemmermans en echtgenote Maggeltje Swart, Theo Bouhuijs, Louis Karel Grader van der Maas, Antonius Chr. Kampen, gevolgd door diens zoon Hugo Lambertus, Dieuwertje Houtkooper weduwe Avis (laatstgenoemde van 1896-1901 ; de vorige eeuw ten slotte Paul Hermann Eduard Ferdinand Geuer (eigenaar en uitbater),J.P. Kuiper (met mw.E.A.M.Tibboel-Geuer als eigenares), F.P.van Schagen (eigenaar van koetshuis, paardenstal en woonhuis), H. van Meurs, B. Sähte, Cornelis Heitlager,J. Oolders (1),  C. van Wijngaarden, W.G.G. (Wim) Thoolen, uitbater van 1952-1968, Jos F.M.Aelen, eigenaar en uitbater van 1968 tot 1988; van 1988-1991 Koers en Uithoof.

geuer

Huwelijksfoto van Martinus Joost Tibboel met Emilie Geuer, 8 oktober 1918

 

Rond 1840 had inwendig een grondige verbouwing plaats onder Jan Lemmermans met 12 beneden- en bovenkamers naast een keuken.

Suikerzakjes van 'Het Wapen van Heemstede' onder leiding van W.G.Thoolen en J.F.M.Aelen

Suikerzakjes van ‘Het Wapen van Heemstede’ onder leiding van W.G.Thoolen en J.F.M.Aelen

Het Wilhelminaplein met 'Het Wapen van Heemstede', circa 1920

Het Wilhelminaplein met ‘Het Wapen van Heemstede’, circa 1920

wapen2

Het Wapen van Heemstede’ met begin 20ste eeuwse voorbouw van een serre

Advertentie van hotel-restaurant-café begin 20ste eeuw toen men ook nog over een speeltuin beschikte.

Advertentie van hotel-restaurant-café begin 20ste eeuw toen men ook nog over een speeltuin beschikte.

Onder E.Geuer werd 'tv Wapen van Heemstede een bondshotel van de ANWB

Onder E.Geuer werd ‘tv Wapen van Heemstede een bondshotel van de ANWB

Kerstmenu 1988 na een grondige renovatie

Kerstmenu 1988 van Het Wapen van Heemstede na een grondige renovatie onder eigenaar Aelen.

Wilhelminaplein Heemstede met restaurant Het Wapen van Heemstede en de Oude Kerk. Tekening door Chris Schut, 1990

Wilhelminaplein Heemstede met restaurant Het Wapen van Heemstede en de Oude Kerk. Tekening door Chris Schut, 1990

Met het vertrek van de heer en mevrouw Aelen in 1988 naar Hillegom kwam het restaurant in een neerwaartse spiraal terecht. Nadat al eerder de trapgevel was afgebroken is omstreeks 1900 – al voorkomende op een afbeelding uit 1903 – een serre voor het pand gebouwd. Het oorspronkelijke interieur is na diverse verbouwingen vooral na 1988 totaal gewijzigd. Draaiende op feesten en partijen zou de komst van een partycentrum in Hoofddorp het einde hebben ingeluid van Het Wapen van Heemstede. Vanaf 1991 was hier een aantal jaren tot faillissement medio 2007 Japans Chinees restaurant Yokohama Pandahof gevestigd en is veel van oude het intereur gesloopt, inclusief een schouw en glas-in-lood ramen.

In 1991 verdween de naam 'Wapen van Heemstede' en kwam in het pand Chinees restaurant Pandahof

In 1991 verdween de naam ‘Wapen van Heemstede’ en kwam in het pand Chinees restaurant Pandahof

Het perceel is bij een huizenveiling op 18 juni 2007 in de hoofdstad door een investeerder voor 1 miljoen euro gekocht. Sindsdien staat het leeg en is het complex Wilhelminaplein 4-6 met een oppervlak van circa 473 vierkante meter voor een aanzienlijk hoger bedrag te koop met een vraagprijs van 1.390.000 euro. Na enkele jaren van verpaupering is het dubbelpand in 2013 aangekocht door Stadsherstel Amsterdam voor 950.000 euro met de bedoeling te verbouwen tot een aantal appartementen.

De Burger- ofwel Heerensociëteit kwam eind 19e/begin 20e eeuw wekelijks bijeen in ‘Het Wapen van Heemstede’. Lokale notabelen, inclusief de burgemeester, maar geen buitenplaatseigenaren, waren lid. Men kaartte, kegelde, biljartte, dronk en overlegde. Hier poseert men met de sociëteitsvlag voor de horecagelegenheid en stalhouderij Van Schagen.

De Heeren- ofwel Burgersociëteit kwam voor de sociëteitsbijeenkomsten bij elkaar in het 'Wapen van Heemstede'. Deze oude foto dateert uit 1890. Zittend van links naar rechts zien we: J.van den Berg (landbouwer), J.Roest (loodgieter), J.Ph. Dolleman (burgemeester), mr.W.H.Smit (notaris) en D.Trik (gepensioneerd). Staande: C.L.C.F.Hees (gepensioneerd kolonel), A.van der Linden (landbouwer), W.A.van Amstel (aannemer), H.H.Höcker (molenaar), A.de Wilde (tuinbaas), L. Ppeperkorn (wasserijbaas), M.Vester (metselaar), Kamman (zonder beroep), H.Tibbe (schilder), Reijdon (bloemist). W.H.Hirdes (smit) en L.Zieren (metselaar).

De Heeren- ofwel Burgersociëteit kwam voor de sociëteitsbijeenkomsten bij elkaar in het ‘Wapen van Heemstede’. Deze oude foto dateert uit 1890. Zittend van links naar rechts zien we: J.van den Berg (landbouwer), J.Roest (loodgieter), J.Ph. Dolleman (burgemeester), mr.W.H.Smit (notaris) en D.Trik (gepensioneerd). Staande: C.L.C.F.Hees (gepensioneerd kolonel), A.van der Linden (landbouwer), W.A.van Amstel (aannemer), H.H.Höcker (molenaar), A.de Wilde (tuinbaas), L. Ppeperkorn (wasserijbaas), M.Vester (metselaar), Kamman (zonder beroep), H.Tibbe (schilder), Reijdon (bloemist). W.H.Hirdes (smit) en L.Zieren (metselaar).

(1) Herinneringen aan kastelein Oolders en de periode van de Tweede Wereldoorlog zijn door wijlen Michel Martin op papier gezet [aanwezig in Heemstede-collectie van het Noord-Hollands Archief]. Over ‘Het Wapen van Heemstede, eertijds het schoutenhuis’, zie ook een bijdrage van Theo Koetsier en Cees Peper in: HeerlijkHeden, nummer 152, voorjaar 2012, p. 27-35

Van 1901-1922 was P.H.E.F.Geuer eigenaar en uitbater. Hij overleed in 1928 waarna zijn dochter eigenares werd. Hier op een foto met haar man Joost Tibboel van de broodbakkerij op een foto uit 1918. Joost Tibboel kwam in 1920 bij een motorogeluk om het leven.

Van 1901-1922 was P.H.E.F.Geuer eigenaar en uitbater. Hij overleed in 1928 waarna zijn dochter eigenares werd. Hier op een foto met haar man Joost Tibboel van de broodbakkerij op een foto uit 1918. Joost Tibboel kwam in 1920 bij een motorogeluk om het leven.

Foto uit mei 2015 tijdens herstel van het vm. Wapen van Heemstede, waarin wonappartementen komen

Foto uit mei 2015 tijdens herstel van het vm. Wapen van Heemstede, waarin 9 woonappartementen komen

Restauratie en verbouwing van het vroegere etablissement 'Het Wapen van Heemstede' in opdracht van Stadsherstel Amsterdam.

Restauratie en verbouwing van het vroegere etablissement ‘Het Wapen van Heemstede’ in opdracht van Stadsherstel Amsterdam.

Pandahof

Na jaren van leegstand heeft het voormalig Schoutenhuis/Wapen van Heemstede/Pandahof in 2016 een nieuwe (woon)bestemming (Heemsteedse Courant, 25 mei 2016)

horeca

Tophuur appartementen Wapen van Heemstede ondanks ton subsidie van gemeente Heemstede (Haarlems Dagblad, 5 juli 2016)

wapen

Na restauratie 17de eeuwse tuitgevel  Wapen van Heemstede (HVHB)

leeuwtje

Detail tuitgevel: een zandstenen leeuwtje (HVHB)

’t Schouwtje en De Konijnenberg Het anno 2009 nog altijd bestaande cafetaria ’t Schouwtje is geopend in 1637. Tot 1927 lag het op de grens van Haarlem en Heemstede gelegen. In 1656 kwam het aan de toen gegraven Leidsevaart te liggen. Omdat de schout van Haarlem bij de brug tol inde kreeg het de naam van Schoutje of Schouwtje. De nering met de oudste papieren binnen de huidige gemeentegrenzen is De Konijnenberg, met een historie als tapnering en herberg die teruggaat tot 1737. Tot 1859 lag deze aan de oostzijde van de Herenweg, nadien aan de overkant. Het huidige pand dateert uit omstreeks 1880 Sindsdien hebben enkele renovaties en uitbreidingen plaatsgevonden. Nu alweer bijna 35 jaar bij kinderen en hun ouders en/of grootouders in trek als pannenkoekenhuis.

Gravure van Johannes Swertner uit 764: 'Gezigt over het Spaarne bij de Brouwerij Het Dubbelt Anker binnen Haarlem'. Naar deze ets is later een opticaprent vervaardigd.

Gravure van Johannes Swertner uit 764: ‘Gezigt over het Spaarne bij de Brouwerij Het Dubbelt Anker binnen Haarlem’. Naar deze ets is later een opticaprent vervaardigd.

Aan het Spaarne lag de lange tijd florerende brouwerij De Twee Ankers of Het Dubbelt Anker. In de 17e en 18e eeuw beschikte deze Haarlemse brouwerij over een eigen, gelijknamige herberg aan het tegenwoordige Wilhelminaplein.

Uitzicht over het Spaarne bij brouwerij 'Het Dubbelt Anker' op een gravure van Johannes Swertner uit 1764

Uitzicht over het Spaarne bij brouwerij ‘Het Dubbelt Anker’ op een gravure van Johannes Swertner uit 1764

Tot 1810 toen het pand op nummer 12 in bezit kwam van de familie Tibboel, die hier ruim vier generaties de ‘broodbakkersaffaire’ hebben uitgeoefend, zoals eerder door Jan van Doorn in HeerlijkHeden beschreven.

Sinds 2002 is hier kunsthandel AmstelArt gevestigd

 dubbeld

In 2013 kocht Stadsherstel Amsterdam het pand Wilhelminaplein 4 (vh. Schoutenhuis/Wapen van Heemstede/Pandahof) aan om hier in 2016 woonappartementen van te maken, in 2015 volgde de aankoop van het pand Wilhelminaplein 12 (vh. Het Dubbelt Anker/bakkerij Tibboel/winkel van Sientje van Noort, tegenwoordig AmstelArt)

In Bloemendaal gaan de uitspanning Kraantje Lek en in Bloemendaal café ’t Hemeltje  terug tot de 17 eeuw. In Aerdenhout is het monumentale gebouwtje De Haringbuys (vh. Het Vergulde Claverbladt) een 17e eeuwse herinnering aan het verre verleden, waar Zandvoorters die van de vismarkt in Haarlem kwamen een hartversterking namen. Een andere gelegenheid waar behalve blekersknechten de Zandvoortse vissermannen graag vertoefden was De Laatste Stuiver aan de Binnenweg/Bronsteeweg nabij de Lanckhorst. Vanaf circa 1850 tot de tegenwoordige tijd

Het café van A.de Winter aan de Leidsevaartweg vlakbij de Manpadsbrug op een foto uit 1929

Het café van A.de Winter aan de Leidsevaartweg vlakbij de Manpadsbrug op een foto uit 1929. Aan de Leidsevaart nabij de brug van de Manpadslaan stond al in de 19e eeuw een café, later annex kruidenierswinkeltje. Het was oorspronkelijk vooral een aanlegplaats van zand- en mestschippers. Eigenaren in de vorige eeuw waren achtereenvolgens o.a. Jan Blom, Willem / Trijn de Winter en Jan Belder. Deze laatste dreef de nering van 1924 tot 1929. Het was toen een echt wegcafétje met voor het etablissement een grote boom waaronder dan de bezoekers in de zomermaanden een verfrissing konden gebruiken. De herberg heeft meerdere namen gehad, zoals ‘Het Gouden Klompie’ , het ‘Hemeltje’ en : ‘Het Hol’. Tijdens de oorlog is het pand gesloopt omdat het in het schootsveld stond van de bezetters.

Het café van A.de Winter bij de Manpadsbrug begin 19e eeuw

Het café van A.de Winter bij de Manpadsbrug in Heemstede begin 19e eeuw

Het Café aan de Leidsevaart op een houtsnede uit het Zondagsblad Oprechte Haarlemsche Courant van 26 april 1909

Het café annex winkeltje aan de Leidsevaart op een houtsnede uit het Zondagsblad Oprechte Haarlemsche Courant van 26 april 1909

De toegang tot een herberg was niet onbeperkt. Per 19 november 1851 was de gemeentelijke verordening van kracht dat alle herbergiers, tappers, kroeghouders, slijters en andere verkopers van drank gedurende vastgestelde periodes van 10 uur ’s avonds tot zes uur ’s morgens (behalve voor overnachtende personen) geen drank meer mochten schenken of verkopen. Men was op straffe van een boete verplicht een exemplaar van deze maatregel in de gelagkamer of andere goed zichtbare plaats op te hangen. Dat verbod werd ook van toepassing verklaard op zondagen “gedurende den tijd voor de openbare godsdienst-oefening.” Toen kastelein (en paardenpikeur) Jan Koster in 1911 naar Denemarken verhuisde kwam daarmee een einde aan Het Posthuis als uitspanning èn van de eerste speeltuin in Heemstede. In 1895-1896 is aan de Binnenweg [ongeveer ter hoogte van de huidige HEMA], tegenover de villa ’t Nieuw klooster een gebouw voor bloembollenkweker Hendrik M.Ruijsenaars gebouwd, genaamd Bloemoord. Dat heeft na 1910 een aantal jaren als café gefungeerd met een zaal geschikt voor bruiloften en partijen.

Café Bloemoord op een oude ansichtkaart in een periode dat de Binnenweg nog nauwelijks bewoond was en nog geen winkelstraat waas

Café Bloemoord op een oude ansichtkaart in een periode dat de Binnenweg nog nauwelijks bewoond was en nog geen winkelstraat was.

Advertentie van café Bloem-Oord uit 1897

Advertentie van café Bloem-Oord uit 1897

In 1924 verzocht het gemeentebestuur alle plaatselijke kasteleins aan steuntrekkenden niet meer te tappen. Een enkel café bevestigde een bordje met zo’n verbod aan de voorgevel, wat door tijdschrift ‘De Prins’ als “een verstandige maatregel” werd toegejuicht.

Kaart uit omstreeks 1900 van het Kerkplein (Wilhelminaplein) met café het Wapen van Haarlemmermeer. Links de Camplaan.

Kaart uit omstreeks 1900 van het Kerkplein (Wilhelminaplein) met café het Wapen van Haarlemmermeer. Links de Camplaan.

Een door de heer Vic Klep vervaardigd overzicht van horecagelegenheden in de periode 1939-1945 bevat de namen van 17 etablissementen, waaronder Het Wapen van de Haarlemmermeer op de hoek Wilhelminaplein/Cloosterweg, en De Kastanjeboom, tevens biljart. Eerst gelegen op de hoek van de Binnenweg/Kastanjelaan en nadien onder die naam door de heer Jansen nog enige tijd voortgezet op de hoek van de Lindenlaan/Binnenweg.

Café 't Wapen van Haarlemmermeer aan het Wilhelminaplein, hoek Camplaan

Café ’t Wapen van Haarlemmermeer aan het Wilhelminaplein, hoek Camplaan

Café-billard 'de Kastanjeboom' op de hoek van de Kastanjelaan en Binnenweg was vanouds een populair dorpscafé. Eigenaar Arie Verdonschot staat hier naast zijn fiets met op het zadel Arie junior, die later naast het café een fietsenzaak begon en ook zo'n 40 jaar een taxibedrijf had. Voor het etablissement staan vele telgen uit de geslachten Verdonschot en Van bakel (die een stoffeerderij had naast het café). De jongen zittend op de kar is een jeugdige Harke de Jong, die met zijn kar melk rondbracht. Helemaal links bij dit groepje staat de latere komiek en muzikant Co Bos. Het afgebeelde pand werd later afgebroken en op deze plaats begin Arie Verdonschot jr. zijn rijwielzaak.

Café-billard ‘de Kastanjeboom’ op de hoek van de Kastanjelaan en Binnenweg was vanouds een populair dorpscafé. Eigenaar Arie Verdonschot staat hier naast zijn fiets met op het zadel Arie junior, die later een fietsenzaak begon en ook zo’n 40 jaar een taxibedrijf had. Voor het etablissement staan vele telgen uit de geslachten Verdonschot en Van Bakel (die een stoffeerderij had naast het café). De jongen zittend op de kar is een jeugdige Harke de Jong, die met zijn kar melk rondbracht. Helemaal links bij dit groepje staat de latere komiek en muzikant Co Bos. Het afgebeelde pand werd later afgebroken en op deze plaats begon Arie Verdonschot jr. zijn rijwielzaak.  De naam van café de Kastanjeboom leefde nog enige tijd voort in een pand op de hoek van de Binnenweg en Lindenlaan, waar vroeger boekhandel/leesbibliotheek Van Eyk was gevestigd.

Als automatieken zijn vermeld: Habermehl (Raadhuisstraat 95) en Tummers (Binnenweg 131). Veel drankgelegenheden bestaan niet meer of  veranderden van naam. Drie voorbeelden daarvan zijn:

Suikerzakjes van café restaurant 'Groenendaal', tegenwoordig Yverda geheten, Camplaan 51 Heemstede

Suikerzakjes van café restaurant ‘Groenendaal’, tegenwoordig Yverda geheten, Camplaan 51 Heemstede

Eerste steenlegging van café annex slijterij aan de Valkenburgerlaan, maar genummer Camplaan 51, op 23 maart 1923, door de familie C.B.van den Heuvel en kleinkinderen.

Eerste steenlegging van café annex slijterij aan de Valkenburgerlaan, maar genummerd Camplaan 51, op 23 maart 1923, door de familie C.B.van den Heuvel en kleinkinderen.

Yverda, Camplaan 51 (hoek Valkenburgerlaan). Omstreeks 1910 vinden we hier café N.J.Martin, vervolgens café Camplaan genoemd, daarna nog Groenendaal, dan na nieuwbouw in 1933/1934 naar eigenaar de C.B.van den Heuvel, enige tijd Yverda en ten tijde van Sam en Annelies de Bruin toepasselijk ’t Bruine café, nu weer gewoon café ofwel koffiehuis Yverda, in 1993 grondig gerenoveerd. Vanouds een lokaliteit voor mannen in de bouw, voetballers, vrachtwagenchauffeurs en arbeiders. In vroeger tijd op zon- en feestdagen druk bezocht door Haarlemse notabelen, die met de tram of eigen vervoer naar Heemstede kwamen om zich in Groenendaal te ontspannen.

Interieurfoto van café N.J.Martin (nu Yverda), hoek Camplaan/Valkenburgerlaan omstreeks 1910. Van links naar rechts: Van der Klashorst, onbekende, zittend met pijp grootvader Brouwe, De Bruin, mevrouw Martin-Brouwer, N.J.Martin, onbekende en geheel rechts de heer Dirk Leuven

Interieurfoto van café N.J.Martin (nu Yverda), hoek Camplaan/Valkenburgerlaan omstreeks 1910. Van links naar rechts: Van der Klashorst, onbekende, zittend met pijp grootvader Brouwe, De Bruin, mevrouw Martin-Brouwer, N.J.Martin, onbekende en geheel rechts de heer Dirk Leuven, bijgenaamd ‘scheve Dirk’. De goede mevrouw Martin die als gevolg van een ongeluk doof was, liet veel op de lat schrijven. Betaling bleef uit en de tapperij werd een schip van bijleg.

– Inca aan het Wipperplein werd Riant en heette vervolgens Cozy, ten slotte ‘Bob’s Place, naar eigenaar Bob Divendal, die in 2014 stopt met een eigen restaurant. –  Wolf, Valkenburgerlaan 56, later ‘Hof van Heemstede’ kreeg als biljartcentrum met landelijke toernooien in 1986 de naam ‘Riche’(afgeleid van de zoon Richard van toenmalig eigenaar Paul Ekelschot) en heet nu weer Hof van Heemstede.

Advertentie van 'Het Hof van Heemstede', Valkenburgerlaan 38 Heemstede uit 1931 met toenmalig eigenaar J.Hanskamp

Advertentie van ‘Het Hof van Heemstede’, Valkenburgerlaan 38 Heemstede uit 1931 met toenmalig eigenaar J.Hanskamp

Interieur Hof van Heemstede, Valkenburgerlaan Heemstede (foto Patrick Kool)

Interieur Hof van Heemstede, Valkenburgerlaan Heemstede (foto Patrick Kool)

Bekend vanwege daar gehouden bruiloften en partijen waren vooral Boekenrode, Van Ree, De Oude Beuk, Nieuw Berkenrode, Valkenburg (H. van Meurs) en Lommeroord.

Advertentie van 'Lommeroord' uit 1927 toen W.Schram uitbater was

Advertentie van ‘Lommeroord’ uit 1927 toen W.Schram uitbater was

Café-restaurant-hotel Lommeroord lag op de hoek van de Herenweg en Kerklaan. Hier op een foto uit 1929

Advertentie uit 1932 van hotel-café-restaurant 'Lommeroord' van eigenaar P.Waaijer. Herenweg 86 Heemstede. Men beschikte over een leeszaal en speelzaal met biljart e.d.

Advertentie uit 1932 van hotel-café-restaurant ‘Lommeroord’ van eigenaar P.Waaijer. Herenweg 86 Heemstede. Men beschikte over een leeszaal en speelzaal met biljart e.d.

Interieurfoto van Lommeroord uit 'Het Leven', 1928

Interieurfoto van hotel-restaurant-pension-café Lommeroord uit ‘Het Leven’, 1928

De Camplaan op een foto uit circa 1920 met links restaurant Van Ree, waar nu de Pinksterkerk staat.

Café-restaurant Van Ree dat eerder woonhuis was van kweker Quirinus van den Berg voordat deze verhuisde naar het nabijgelegen pand waar dokter Nout lange tijd zijn praktijk uitoefende. In 1956 is het pand gesloopt om plaats te maken voor de Pinksterkerk

Café-restaurant Van Ree dat eerder woonhuis was van kweker Quirinus van den Berg voordat deze verhuisde naar het nabijgelegen pand waar dokter Nout lange tijd zijn praktijk uitoefende. In 1956 is het pand gesloopt om plaats te maken voor de Pinksterkerk

Café-restaurant Valkenburg aan het Valkenburgerplein in 1934, destijds uitgebaat door de heer Van Meurs, stamvader van een bekend horecageslacht

Hotel-restaurant-café Boekenrode in 1929

Hotel-restaurant-café Boekenrode in 1929

Grote zaal van 'Boekenrode' in 1929

Grote zaal van ‘Boekenrode’ in 1929

Interieur van Boekenrode met biljarttafel en bedienend personeel in 1929

Interieur van Boekenrode met biljarttafel en bedienend personeel in 1929

Suikerzakje van hotel café en restaurant Boekenrode, Heemstede

Suikerzakje van hotel café en restaurant Boekenrode, Heemstede

Plaatselijke komieken die feesten opvrolijkten waren Co Bos, Jan Westerhoven en Jan Toledo, bijgenaamd Jan Komiek.

Een gangmaker bij bruiloften en partijen was de humorist Jan Toledo. Samen met Jan van Westerhoven vormde hij een komisch duo in het Heemsteedse.

Een gangmaker bij bruiloften en partijen was de humorist Jan Toledo. Samen met Jan van Westerhoven vormde hij een komisch duo in het Heemsteedse.

In 1927 vierde de r,k, damclub 'Sint Bavo' het tienjarig bestaan met een programma van muziek, feestredes, verlotingen , een prijsuitreiking en optredens van humoristen zoals het duo Toledo en Westerhoven.

In 1927 vierde de r,k, damclub ‘Sint Bavo’ het tienjarig bestaan met een programma van muziek, feestredes, verlotingen , een prijsuitreiking en optredens van humoristen zoals het duo Toledo en Westerhoven.

Jan Toledo en Co Bos waren gevierde Heemsteedse humoristen op bruiloften en partijen. Op bovenstaande foto de derde lokale grootheid Jan Westerhoven, zoon van badmeester Klaas Westerhoven. Met Toledo vormde hij het komische duo 'Westo'. Jan Toledo trouwde met Bep, een zuster van Jan zodat ze ook nog zwagers waren. Een van z'n glansrollen was die van 'Paljas'. Hij is in 1971 overleden, wat blijft is een herinnering zoals in de vorm van deze afbeelding.

Jan Toledo en Co Bos waren gevierde Heemsteedse humoristen op bruiloften en partijen. Op bovenstaande foto de derde lokale grootheid Jan Westerhoven, zoon van badmeester Klaas Westerhoven. Met Toledo vormde hij het komische duo ‘Westo’. Jan Toledo trouwde met Bep, een zuster van Klaas zodat ze ook nog zwagers waren. Een van z’n glansrollen was die van ‘Paljas’. Hij is in 1971 overleden, wat blijft is een herinnering zoals in de vorm van deze afbeelding.

Café-restaurant Van Ree werd gesloopt en op deze plaats in de Camplaan vinden we sinds 1956 de Pinksterkerk. Waar Lommeroord was gelegen, met een bioscoopzaaltje en populair bij dansliefhebbers, op de hoek van de Kerklaan en Herenweg, is nu een benzinestation gevestigd.

Café-restaurant Nieuw Berkenrode aan de Herenweg op een foto uit omstreeks 1960, voorheen het r.k. Vereenigingsgebouw

Café-restaurant Nieuw Berkenrode aan de Herenweg op een foto uit omstreeks 1955, voorheen het r.k. Vereenigingsgebouw

Suikerzakje van café-restaurant 'Nieuw Berkenrode'

Suikerzakje van café-restaurant ‘Nieuw Berkenrode’

Enkele herinneringen aan verdwenen kroegen De ruimte ontbreekt om alle circa 150 cafés en restaurants van de afgelopen twee eeuwen op te sommen. We beperken ons in dit bestek tot een stuk of tien verdwenen uitspanningen in Heemstede en Bennebroek. Op de plaats van het huidige Uitenbosch aan de Spanjaardslaan in de Haarlemmerhout nabij de Wagenweg lag in de 17e eeuw een bloeiende herberg Bethlehem, een bijbelse naam zoals het zuidelijker nabij de Blauwe Brug gelegen Jeruzalem. Op Meydendach 1596 kreeg Cornelis Corneliszoon Stick voor schout en schepenen van Heemstede van regenten van het St. Elizabethsgasthuis – de grootste grootgrondbezitter ten zuiden van Haarlem – tegen zes carolusguldens per jaar 75 roeden grond in erfpacht, waarop hij een huis liet bouwen, basis van de herberg Bethlehem, de latere buitenplaats Uitenbosch. Deze grond grensde ten Noorden aan de Droge Hout en ten Oosten, Zuiden en Westen aan het gasthuis.In 1639 nam Lourens Gerritszoon het etablissement over van Jacob Janszoon van Houten, brouwer in Haarlem, voor ƒ 1.050,-.  Tien jaar later, in 1649, nam Pieter Janszoon van der Vos zekere huis en erf Bethehem over voor ƒ 1.300,-. Hij deed aanvankelijk goede zaken en naast  de naam Bethlehem kwam de naam ’t Vosje of Vossie in zwang. In 1655 stond de deurwaarder voor de deur en is de herberg uiteindelijk voor slechts ƒ 780,-  in handen gekomen van Frans Janszoon. Na nog verschillende eigenaren, zoals Dirck Claesz. van Schote, Reynier Janszoon, Dirck Claesz. Wijntjes en Cornelis Adriaen Budde is Jan Kaman in 1689 de nieuwe eigenaar geworden voor ƒ 300,-, waaruit blijkt dat de klandizie achteruit liep. Zijn executeuren transporteerden de zaak in 1701 aan Pieter Bol voor ƒ 585,-. Hij was geldschieter voor Abraham van den Broecke, brouwer in ‘het Hoefijzer’.  Uit 1701 is het volgende voorgevallen. De toenmalige waard Jan Claesz. Velthoven had de varensgezel Korelis Pillen een glas wijn geweigerd, omdat deze dronken was. Toen Kornelis een dreigende houding aannam, werkte de herbergier hem met een stok de zaak uit. De Zeeman bracht toen de waard over de gesloten onderdeur nog een messteek toe, waarvoor hij door de vierschaar met een vrijheidsstraf is veroordeeld. Naast de herberg was intussen een woning gebouwd. Bleven de Haarlemmers de herberg exploiteren, hiermede was het gedaan toen in 1711 de Amsterdamse bewindhebber van de Oost-Indische Compagnie Benjamin Dutry eigenaar werd. Hij gebruikte het pand als zomerwoning, breidde het uit, liet een fraaie tuin aanleggen en noemde zijn buitenhuis Uitenbos. De nieuwe naam deed zijn intrede en vaagde spoedig de herinnering aan de herberg weg.

De buitenplaats Uit den Bosch ofwel Uitenbosch, in 1727 door Hendrik de Leth getekend. Tot 1711 was hier de herberg Bethlehem/het Vosje.

De buitenplaats Uit den Bosch ofwel Uitenbosch, in 1727 door Hendrik de Leth getekend. Tot 1711 was hier de herberg Bethlehem/het Vosje.

– Al in 1839 bestond aan de Binnenweg café Buitenrust, toen in bezit van de heer Franken.Tijdens het Koninginnefeest van 1885 had Van T. een moord gepleegd op de Molenwerf en vluchtte hij dit café binnen. Om zich een alibi te verschaffen dat hij tijdens de moord in de tapperij zou zijn geweest heeft hij daar de klok met een uur verzet. Veldwachter Timmer wist hem echter te ontmaskeren en de rechter legde levenslange gevangenisstraf op, maar vanwege het kroningsfeest van 1898 kreeg Van T. gratie. Later toen de stoomtram intrede deed is de naam gewijzigd in De Halte en is bij sommigen nog bekend onder de naam Wed. J.C.Toledo. In het oude witgepleisterde huisje vestigde zich Kaptein Schoenreparatie, vanwege bouwvalligheid afgebroken en vervangen door nieuwbouw. – In 1854, toen de Zandvoortselaan nog een rulle weg was, vestigde de familie Vosse J nabij het houten bruggetje van de Leidsevaart een café, annex stalhouderij (1). Deze nering heette oorspronkelijk toepasselijk Het Vosje, later omgedoopt in Het Hoekje maar in de volksmond bekend als het Café van Jansen.

Advertentie uit 1897 van koffiehuis en stalhouderij H.Vosse, later 't Hoekje geheten aan de Zandvoortselaan

Advertentie uit 1897 van koffiehuis en stalhouderij H.Vosse, later ’t Hoekje geheten aan de Zandvoortselaan

Gedurende de laatste 65 jaar van haar bestaan was de familie Jansen eigenaar. Bezoekers waren in de begintijd voornamelijk passanten en vissers(vrouwen) van en naar Zandvoort. Zomers was het onder de veranda goed toeven. Mevrouw Dien Jansen-Willemse die het bedrijf na 1950 leidde stond bij haar stamgasten, in die periode voornamelijk vertegenwoordigers, beroepschauffeurs en schafters die in de pauze een kopje verse koffie bij hun brood genoten, bekend als ‘Tante Dien’. De bouw van serviceflats De Rozenburgh maakte een eind aan het café op 28 januari 1966 en vervolgens deden de slopers hun werk om plaats te maken voor de vooruitgang: verbreding van de laan, een nieuwe brug en woningbouw. Tot spijt van de vaste gasten en natuurlijk de toen 56-jarige eigenares, die verder tevreden was met een regeling die de gemeente met haar had getroffen, zodat zij naar een huis in de Glip kon verhuizen (2). (1) In dat jaar, 1854, telde Heemstede inclusief de Hout in totaal 23 logementen, herbergen en tapperijen. O.a.  vanouds ‘Het Wapen van Heemstede’, toen beheerd door T.Bouhuis als waard. Verder het Heerenlogement ofwel Hotel van den Berg en ook in de Haarlemmerhout van Xavier de Severin Stoffels en Marie Marie Charlotte Freude: ‘Het Wapen van Amsterdam’. (2) Sluiting van ’t Hoekje [1] in 1966 betekende voor ongeveer de twintigste maal het requiem voor een Heemsteeds horeca-etablissement. Eerder sloten  ‘De (Nieuwe) Dorstige Kuil’ [2] aan de Koediefslaan, ‘bierhuis ‘Het Zeegat’ [3] aan de Voorweg, ‘De Oude Beuk'[4], op de hoek van de Zandvoortselaan en Herenweg en ‘Oud Rozendaal’ [5] aan de Bronsteeweg. Gesloten ook was al het café van Manus Zoelen ofwel ‘Nieuw Berkenrode [6] en wat verderop aan de Herenweg het welbekende Oude Posthuis [7], waar ook werd geschonken. Aan de Leidsevaart nabij de brug naar de Manpadslaan lag het café van Trijn de Winter [8], die streng optrad tegen hen die het waagden in haar café-koffiehuis zich van onwelvoeglijke taal te bedienen. In de omgeving aan de Prinsenlaan stond vrouw Daniëls [9]  achter de tapkast, aan de Glip ook Kootje Komen [10], terwijl in het dorpscentrum van de Binnenweg en Raadhuisstraat het caféleven bloeide in zaken als ‘Landzicht'[11], ‘Bloemoord'[12], ‘De Halve Maan'[13] en bij vrouw Homans, later opgevolgd door Toledo, bekend als ‘de Halte’ [14]. Bekend was ook het café  aan de Camplaan [15], dat in de volksmond, nogal profaan, het Vaticaan werd genoemd. De beheerder heette namelijk De Pous. Aan de Camplaan sneuvelde voorts de zaak van Van Ree [16], aan het Wilhelminaplein ‘Het Wapen van de Haarlemmermeer’ [17], aan het Valkenburgerplein café Van Meurs [18], terwijl aan Heemsteeds noordgrens het deftige hotel ‘Bosch en Hoven'[19]  failliet ging. Toch bleven na sluiting van ’t Hoekje’ in 1966 nog zeker 10 cafés en restaurants in Heemstede over en zou dat aantal nadien weer aanzienlijk toenemen.

De brug over de Leidsevaart rond 1900. Links het café Jansen, waar thans het flatgebouw Rozenburgh staat aan de Zandvoortselaan hoek Asterkade. De sloot rechts van de Zandvoortselaan werd lang geleden gedempt.

De brug over de Leidsevaart rond 1900. Links het café Jansen, waar thans het flatgebouw Rozenburgh staat aan de Zandvoortselaan hoek Asterkade. De sloot rechts van de Zandvoortselaan werd lang geleden gedempt.

Café 't Hoekje, getekend door Wim Hofker omstreeks 1950

Café ’t Hoekje, getekend door Wim Hofker

Café Het Hoekje, het café van Jansen op de hoek van de Leidsevaart en de Zandvoortselaan. Foto uit 1958

Café Het Hoekje, het café van Jansen op de hoek van de Leidsevaart en de Zandvoortselaan. Foto uit 1958

– Midden in de Koediefslaan lag café De Nieuwe Dorstige Kuil van P.J.Preijde, dat begin vorige eeuw op bollenzondagen druk gefrequenteerd werd door wandelaars en fietsers. Vooral in het voorjaar had men daar een mooi en gezellig zitje, als de aangrenzende bloemenvelden van de firma Kersten met duizenden hyacinten en tulpen in bonte schakering waren bedekt en een welriekende geur verspreidden.

Annonce van café De Nieuwe Dorstige Kuil

Annonce van café De Nieuwe Dorstige Kuil, 1897

Rechts het voormalige koffiehuis De Nieuwe Dorstige Kuil, na restauratie, nu met monumentale bescherming

Rechts het voormalige koffiehuis De Nieuwe Dorstige Kuil, na restauratie, nu met monumentale bescherming

– Van het huis op de Voorweg 67 (vroeger 45) is in 1890 de eerste steen gelegd door Mijntje Hendrikse voor een café. Dat Bierhuis Het Zeegat is opgericht door oud-zeeman Johannes (Jantje) Hendrikse (1842-1916), die zijn lotgevallen als matroos op zeilschepen tussen 1855-1875 alle wereldzeeën bevoer tussen de jaren 1855-1875. Onder het genot van een glas bier kon hij zeer smakelijk vertellen over zijn belevenissen. Hendrikse was zeer christelijk en wanneer de andere schepelingen eenmaal aan wal in den vreemde bij voorkeur de rosse buurt opzochten, ging hij naar de kerk. Zijn maten op het schip lieten een anker of blote dame op de borst of arm tatoeëren, maar hij koos voor Christus aan het kruis. Iemand die het waagde in zijn bierhuis te vloeken kreeg een berisping en werd na een herhaling de toegang ontzegd. Met het overlijden van Jantje Hendrikse in 1916 kwam een einde aan het bierhuis en in 2009 staat het monumentale pandje te koop. – Ter hoogte van de Princehof lag in de 19e eeuw de tapperij van Jan Daniëls met een op zedelijk terrein niet onbesproken reputatie. Jaap Kooy trachtte er een nettere gelegenheid van te maken en in het pand Samuel zijn evangelisatiebijeenkomsten gehouden onder leiding van diaken broeder Van Eijk van Meer en Bosch. (Aan de Prinsenlaan lag het café van Janssen Hendriks, later uitgebaat door Van Velzen).

Het café van Jaap Kooy begin 20ste eeuw aan de Prinsenlaan op de Glip

Het café van Jaap Kooy begin 20ste eeuw aan de Prinsenlaan op de Glip

– Het allang gesloopte café Camplaan 45 van Dien Mulders, daarvoor van Joop Oolders die in 1938 naar Het Wapen van Heemstede vertrok, opgevolgd door een heer de Pous in de Camplaan. Men beschikte over een achterkamer die sindsdien in de volksmond Het Vaticaan heette en waarover heel wat grappen zijn gemaakt.

Advertentie van café Rusthoek, Camplaan 45 Heemstede, toen beheerd door H.van Keulen

Advertentie van café Rusthoek, Camplaan 45 Heemstede, toen beheerd door H.van Keulen

Het thans gesloopte café van Siem Mulders met biljart aan de Camplaan. Voordien van Joop Oolders die in 1938 naar 'Het Wapen van Heemstede' vertrok, opgevolgd door de Paus. Voorste rij v.l.n.r.: Henk Leuven, Jan Peperkoorn, Willem v.d. Peijl, Aart v.d. Eijken, Harry Drayer (met glas in de hand),. Achterste rij: Leo v.d.Peijl, Theo Bruin, onbekende, Dora Mulders-Doesburg, Siem Mulders, Henk van Galen, Niek Kersten, Agatha Pijpers en Cock de Regt. Allemaal HBC-supporters volgens Michel Martin.

Het intussen gesloopte café van Siem Mulders met biljart aan de Camplaan. Voordien van Joop Oolders die in 1938 naar ‘Het Wapen van Heemstede’ vertrok, opgevolgd door de Pous. Voorste rij v.l.n.r.: Henk Leuven, Jan Peperkoorn, Willem v.d. Peijl, Aart v.d. Eijken, Harry Drayer (met glas in de hand),. Achterste rij: Leo v.d.Peijl, Theo Bruin, onbekende, Dora Mulders-Doesburg, Siem Mulders, Henk van Galen, Niek Kersten, Agatha Pijpers en Cock de Regt. Allemaal HBC-supporters volgens Michel Martin.

Sloop van het café van wijlen de Pous aan de Camplaan 45

Sloop van het café van wijlen de Pous aan de Camplaan 45

– Zoals vandaag de dag nog geldt voor ’t Bremmetje en De Eerste Aanleg was sinds 1969 Het Okshoofd (oorspronkelijk slagerij Van Amerongen) een dorpscafé, waar behalve aan het bier (steeds uit een ander vaatje) speciaal aandacht werd besteed aan goede wijn. Eenmaal stond oud-premier Joop den Uyl hier achter de toog, door zijn dochter Saskia meegenomen bij een vergadering van Progessief Heemstede. Nu vinden op dit adres in de Raadhuisstraat Delizia Delicatessen. – Landzicht lag op de driesprong Binnenweg, Bronsteeweg en Koediefslaan en was populair bij middenstanders, bloemisten en blekers. In 1929 gesloten vanwege gebrek aan opvolging namen de stamgasten de avond voor de sluiting afscheid in een zwarte slipjas, met hoge zwarte hoed en een rouwkrans dragend. Een ander café Landzicht bevond zich in Bennebroek aan de Binnenweg op de grens van Heemstede en is in 2000 gesloopt.

Café-restaurant Landzicht

Advertentie van 'Landzicht', Binnenweg 205 Heemstede, uit omstreeks 1930

Advertentie van ‘Landzicht’, Binnenweg 205 Heemstede, uit omstreeks 1928

– Na 1935 startte de Volksbond tegen Drankmisbruik een koffiehuis De Haven aan de Heemsteedse Dreef in een houten Flora-gebouwtje. Tot 1954 op de plaats van het latere verzorgingshuis ‘De Olijftak’; intussen afgebroken voor woningbouw. In het pand van de Doopsgezinde Gemeente werden op zondag bijeenkomsten voor gelovigen gehouden. Voor die gelegenheid werd dan de tapkast met witte lakens aan het oog onttrokken. Eénmaal is de kerkdienst verstoord door enige bezoekers, die opmerkten: ” Sorry, wij dachten dat de koffie klaar was”. De koster had toen namelijk verzuimd het bord ‘De koffie is klaar’ bij de voordeur te verwijderen.

– Op het adres Binnenweg 79c was tot 2005 eerst bar Milo vervolgens restaurant Noëll (vernoemd naar eigenaresse Noëll Tieken) gevestigd, in 2014 vestigt Noëll zich weer als restaurant in het pand nabij de Hema.

Koffiehuis 'De Haven' van de Volksbond aan de Heemsteedse Dreef nabij de haven was een voormalig gebouwtje dat op de Flora 1935 in Groenendaal had gestaan. In het koffiehuis zijn ook kerkdiensten gehouden van de Doopsgezinde gemeente. Op 8 april 1954 had de laatste kerkviering plaats. Vier maanden later is de eerste paal geslagen van bejaardenhuis 'De Olijftak'.

Koffiehuis ‘De Haven’ van de Volksbond aan de Heemsteedse Dreef nabij de haven was een voormalig gebouwtje dat op de Flora 1935 in Groenendaal had gestaan. In het koffiehuis zijn ook kerkdiensten gehouden van de Doopsgezinde gemeente. Op 8 april 1954 had de laatste kerkviering plaats. Vier maanden later is de eerste paal geslagen van bejaardenhuis ‘De Olijftak’.

Volksbond tegen drankmisbruik afdeling Heemstede (NHA)

Volksbond tegen drankmisbruik afdeling Heemstede (NHA)

– In een periode dat het minder ging met de Oude Geleerde Man en dreigde te worden gesloten is kort na 1860 op het adres Bennebroekerlaan 43 een Nieuwe Geleerde Man gesticht, dat in 1884 afbrandde. Logement- en koffiehuishouder Stultiëns liet het herbouwen en van 1892 tot 1921 was de exploitatie in handen van Cees van Konijnenburg, die volgens overlevering drie soorten cognac uit één fles schonk. Eind 1928 brandde het pand nogmaals af, kwam een slagerij in de plaats en later is in het perceel een bistro gevestigd.

Ansichtkaart van De Nieuwe Geleerde Man aan de Bennebroekerlaan

Ansichtkaart van De Nieuwe Geleerde Man aan de Bennebroekerlaan

Berg en Dal, ook bekend onder de naam Oud Berg en Dal aan de Rijksstraatweg nabij de grens met Hillegom wordt als herberg al in 1841 genoemd en ik herinner me het als restaurant uit de jaren tachtig van de vorige eeuw. In 1868 is aan de eigenaar geen vergunning verleend om volksspelen als katknuppelen en vogelschieten te organiseren met als motivering, dat vogelschieten gevaarlijk is omdat de tapperij onmiddellijk aan de weg was gelegen “en de rest maar wreede spelletjes sijn”.  P.J. van Deutekom uit Haarlem die tot 1955 precies 30 jaar eigenaar was breidde het etablissement uit met een serre en toneelzaal.

Café-restaurant Oud Berg en Dal aan de Rijksstraatweg in Bennebroek

Café-restaurant Oud Berg en Dal aan de Rijksstraatweg in Bennebroek

Voorzijde menukaart van Restaurant Berg en Dal, Bennebroek voor Bep, Coby en Georgine Wiegman

Voorzijde menukaart van Restaurant Berg en Dal, Bennebroek voor Bep, Coby en Georgine Wiegman

Tekening van 'Klein Berg en Dal' door C.H.Soullié [Uit 25 jaar Culturele Kring Bennebroek, 1979.

Tekening van ‘Klein Berg en Dal’ door C.H.Soullié [Uit 25 jaar Culturele Kring Bennebroek, 1979.

Hotelaccommodatie verdween

Van de vroegere hotels kunnen worden genoemd: Het Wapen van Heemstede, Oud-Roozendaal van Kees Hooreman op de hoek Bronsteeweg en Overbosstraat, en korte tijd ook Bosch en Hoven.

Koffiehuis-café nieuw Oud-Roozendaal dat was gelegen op de hoek van de Binnenweg [later Bronsteeweg] en Overbosstraat, sinds 1897 beheerd door achtereenvolgens de heren Cliteur, Smolenaars en ten slotte Kees Hooreman.

Koffiehuis-café nieuw Oud-Roozendaal dat was gelegen op de hoek van de Binnenweg [later Bronsteeweg] en Overbosstraat, sinds 1897 beheerd door achtereenvolgens de heren Cliteur en C.M. (Kees) Hooreman

Advertentie van café Oud Rosendaal uit adresboek Heemstede 1927

Advertentie van café Oud Rosendaal uit adresboek Heemstede 1927

Verder Valkenburg aan het Valkenburgerplein, enkele hotels in de Haarlemmerhout, en Boekenrode gunstig tegenover het NS-station. Na eerder een pension te hebben gehad kan nog Hotel Sweerts genoemd worden, ook nabij het station met plaats voor 18 gasten.  In Bennebroek kon men destijds bij De Geleerde Man logeren.

In het lokale weekblad ‘Het Nieuwsblad’ van 30 juni 1956 berichtte een anonymus over het gebrek aan hotelruimte in de gemeente Heemstede. Dat naar aanleiding van een groep Zwitsers die in onze gemeente vertoefden en voor hotelruimte naar Amsterdam afreisden. Als commentaar meldde de redactie dat met in dat jaar logeerruimte voor 31 gasten het aantal slaapplaatsen voor toeristen in Heemstede ruimschoots voldoende was. Na korte tijd in een herenhuis als eenvoudig hotel tegenover de abortuskliniek Bloemenhove te hebben gefungeerd, telt Heemstede thans geen enkel hotel meer. Lange tijd waren twee pensions op de adressen Heemsteedse Dreef 285 en Timorstraat 35. Thans enkel nog een Bed en Breakfast op het adres Herenweg 186: ‘At home’ geheten.

Toos van de Linde begon na 1980 met een pension aan de Heemsteedse Dreef en ontving in een kwarteeuw gasten uit heel Nederland, maar ook uit veel landen in Europa en ook daarbuiten, zoals Zuid-Korea. Eenmaal miste zijn een gouden armband maar verder had zij enkel positieve ervaringen (foto Eruk Roose)

Toos van de Linde begon na 1980 met een pension aan de Heemsteedse Dreef en ontving in ongeveer een kwarteeuw gasten uit heel Nederland, maar ook uit veel landen in Europa en ook daarbuiten, zoals Zuid-Korea. Eenmaal miste zij een gouden armband maar verder had zij enkel positieve ervaringen (foto Erik Roose)

In 1986 ontwierp student Edwin Engberts uit Bennebroek een hotel voor Heemstede, waarbij de uitvoering zo’n 20 miljoen gulden zou kosten. Tot realisering is het niet gekomen, nochtans is de hotelaccommodatie in zowel Haarlem als de Haarlemmermeer de laatste decennia aanzienlijk uitgebreid. Wèl ongeveer 50 eet- en drinkgelegenheden Ondanks de nabijheid van Haarlem waren en zijn er in Heemstede cafés en restaurants in ruime mate voorhanden: specialiteitenrestaurants, tapperijen, grand cafés, koffiehuizen, bars, cafetaria’s, brasseriën, proeflokalen, snackbars, lunchrooms, pizzeria’s, pannenkoekenhuizen, kantines en tegenwoordig behalve Italiaanse eetgelegenheden ook Indische, Chinese, Zuid-Europese en Kroatische restaurants. Thaise en Japanse eetgelegenheden kwamen en gingen. Succes heeft Peter Edwards die in 1996 Australië verliet om in Heemstede te belanden en hier het eerste Australische restaurant Southern Cross te beginnen, intussen zo gerenommeerd dat het gasten tot uit de verre omgeving ontvangt. In de jaaruitgave Lekker 2009 staan geen Heemsteedse of Bennebroekse restaurants meer in de landelijke top 100. Wèl een aantal aanbevolen eetgelegenheden, zoals in Heemstede Cheval Blanc. In Bennebroek: Les Jumeaux en Patrick’s, sinds 3 september 2009 onder een nieuwe leiding en nieuwe naam: Chinees-Japans restaurant Zen, op het adres Rijksstraatweg 51. Het kan verkeren! Immers, meer dan drie eeuwen was hier onder namen als de Jonge en Oude Geleerde Man een landelijk befaamde pleisterplaats gevestigd, waar de koningen Willem I en Willem II op doorreis gaarne verwijlden. Na 1970 wist restaurateur Arie Siliakus de zaak tot nieuwe bloei te brengen door zich aan te sluiten bij de Alliance Gastronomique Néerlandaise en gedurende dertien jaar beschikte de zaak over een Michelinster. Zo’n 20 jaar na zijn komst vertrok hij naar De Hoop op d’Swarte Walvis aan de Zaanse Schans. Beloftevol was een nieuwe herstart in 1991, maar veranderende omstandigheden maakten helaas een definitieve sluiting noodzakelijk. Groenendaal, prachtig gelegen in het gelijknamige wandelbos bestaan intussen bijna een eeuw. Het is vlak na 1913 begonnen door de families Verdonschot en Uitendaal. Gevestigd in het voormalige koetshuis van de buitenplaats Bosbeek is het een algemeen bekend etablissement, vaak gebruikt bij jubilea, afscheidsrecepties en trouwerijen. Eén zaal is vernoemd naar Van Lennep, de burgemeester die in 1913 Groenendaal voor de gemeente aankocht, een andere naar kunstschilder Kees Verwey, die tijdens zijn leven een reguliere bezoeker was. Het restaurant van Landgoed Groenendaal Wordt inmiddels geleid door de vierde generatie Uitendaal. Prijslijst van Ververschingshuis Groenendaal Heemstede uit 1917

Foto van personeel bij de achteruitgang van het Verversingshuis Groenendaal uit 1920. Van links naar rechts: Arie Verdonschot, de zusjes Truus en Bets Stijnman. Achter hen Kees Verdonschot, verder een kok, de kelners Frans van den Berg en Gerard Schultz en chef-kok Lou Campfens. Knielend Stien Verdonschot en zonen van de exploitanten Verdonschot die als hulpjes dienst deden.

Foto van personeel bij de achteruitgang van het Verversingshuis Groenendaal uit 1920. Van links naar rechts: Arie Verdonschot, de zusjes Truus en Bets Stijnman. Achter hen Kees Verdonschot, verder een kok, de kelners Frans van den Berg en Gerard Schultz en chef-kok Lou Campfens. Knielend Stien Verdonschot en zonen van de exploitanten Verdonschot die als hulpjes dienst deden.

Tekening van café-restaurant Groenendaal door Jan Wiegman

Tekening van café-restaurant Groenendaal door Jan Wiegman

Promotiefolder van café-restaurant Groenendaal, verschenen bij gelegenheid van de FLORA 1925, geïllustreerd door Jan Wiegman.

Promotiefolder van café-restaurant Groenendaal, verschenen bij gelegenheid van de FLORA 1925, geïllustreerd door Jan Wiegman.

Groenendaal

In de loop van de jaren zijn intussen vele honderden feesten, jubilea e.d. in het restaurant van landgoed Groenendaal gevierd. Bovenstaande foto dateert uit 1919  toen hier een inauguratiefuif plaatshad van het studentencorps N.D.D.D = Nil Desperandum Deo Duce (wanhoop nooit want God leidt) van studenten aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Op de foto zien we zittend van links naar rechts: mw.A.Straalman, W.Bakhuys, Roozeboom, , mw.S.A.J.Dieleman, H.A.Colijn, mw.A.Thierry; staande: v.l.n.r. onbekend, P.J.A.Idenburg, Y.K.Vellenga, J.C.Raamsdonk, J.H.Sillevis Smitt, C.J.Sikkel, G.W.van der Bend, G.W.van Deth, C.L.Bouwman, P.M.Out, mw.D.Bavinck, A.H.Douwes,; staande tweede rij v.l.n.r.: H.J.G.Sikkel, G.Tichelman, W.J.A.Kernkamp, J.C.Houtzagers, G.Ubbink, S.J.P.Dercksen, , A.van Deth en G.Wijers (foto beeldbank universiteitsbibliotheek V.U.)

Het personeel van Openbare Werken gemeente Heemstede bijeen in verversingshuis Groenendaal, augustus 1958, bij het 40-jarig ambtsjubileum van de heer G.J.Arnold.

Het personeel van Openbare Werken gemeente Heemstede bijeen in verversingshuis Groenendaal, augustus 1958, bij het 40-jarig ambtsjubileum van de heer G.J.Arnold.

Op bovenstaande foto zien we op de achterste rij van links naar rechts: B.de Raad, J.Bloemendaal, N.Vooges, C.de Waard, D.Plat, Henk Walet, J.Sinke, Roel Stegeman, H.v.d.Berg, P.Corvers. Middelste rij v.l.n.r.: G.S.van Bakel. A.Treffers, G.Zomer, T.A.de Vos, A.Mense, R.Abrahams, A.Deelissen, Th.Duindam, J.H.Maartense, G.Visser, C.van Dijk, Willy de Graaf, K.de Groot, L.van de Hoonaart. Voorste rij v.l.n.r.: H.de Boer, C.Büthker, Th.Mebius, gemeentesecretaris Th.Schelling, burgemeester mr.A.G.A.ridder van Rappard, jubilaris G.J.Arnold met zijn echtgenote, schoondochter en zoon, H.Peterse.  Augustus 1958 (NHA).

Restaurant landgoed Groenendaal. Tekening door Chris Schut 1990

Restaurant landgoed Groenendaal. Tekening door Chris Schut 1990

Café-restaurant Groenendaal (collage HVHB)

Café-restaurant Groenendaal (collage HVHB)

Groenendaal.jpg

Drukte bij restaurant Groenendaal als gevolg van  uitstapje bejaarden uit Zaandam in juli 1933 (foto archief Zaanstad)

 

Aan Cheval Blanc, in 1985 begonnen in de Jan van Goyenstraat door het echtpaar Trudy en Dick Heine, werd in 2006 als eerste restaurant in Heemstede een gewilde Michelinster toegekend en men heeft deze sindsdien weten te behouden. Momenteel met Huub van der Velden als chef-kok en Ton Nelissen als sommelier.

Trudy en Dick Heine (in het midden zittend) openden in 1994 een nieuwe brasserie genaamd Van Goyen

Trudy en Dick Heine (in het midden zittend) openden in 1994 een nieuwe brasserie genaamd Van Goyen

Foto uit blad: Genieten; regionaal magazine voor Zuid-Kennemerland en Haarlemmermeer. Voorjaar 2014

Foto uit blad: Genieten; regionaal magazine voor Zuid-Kennemerland en Haarlemmermeer. Voorjaar 2014

Vervolg bovenstaande foto: ‘(…) de horeca in de Jan van Goyenstraat is hoogstaand. Le Cheval Blanc is al sinds zeven jaar in het bezit van een Michelinster en dat is niet voor niets. Brasserie Sanz is the place to be als het om letter eten gaat. De beroemde en beruchte bruine kroeg De Groene Druif behoeft geen commentaar, daar hebben heel wat regiogenoten de nodige voetstappen liggen en dit café  biedt ’s zomers ook een lekker terras waar de hobby van velen “mensen kijken en gezien worden’. Tijdens het winkelen, kun je ook prima terecht voor een kopje koffie en een lekker broodje bij lunchroom Effies, er is overal aan gedacht. “Mag het ietsje meer zijn?” Ja hoor, dat mag. Ietsje kleurrijker, gevarieerder, persoonlijker en compacter. Net dat beetje meer klasse en service. Heemstede boft maar.’ In Bennebroek geniet Les Jumeaux bekendheid, in eigendom van een telg uit de horecafamilie Bruyns. Onlangs won chefkok Wim Klerks tijdens een  internationale wedstrijd in Bangkok als lid van Het Koksgilde Nationaal Team de prestigieuze Asia Culinary Cup 2009. In 2012 ging het eens zo goed lopende etablissement failliet. In 2014 start in het pand aan de Bennebroekerlaan het echtpaar Hennie en Helga van Ommen opnieuw een restaurant onder de naam Bon Vivant. 

Momenteel telt Heemstede in totaal ongeveer 25 restaurants, waaronder 5 Chinees-Indische en 5 Italiaanse. Verder minstens 25 cafés en andere drank- en eetgelegenheden. Een goede naam heeft zich Sanz in de Jan van Goyenstraat verworven, opgenomen in de GaultMillau-gids.

Bericht over brasserie Sanz uit de Heemsteder van 9-11-2012

Bericht over brasserie Sanz uit de Heemsteder van 9-11-2012

Verder kan genoemd worden Bij Bomans, nu in het souterrain van de vroegere Zanderij-winkel nabij de IJzeren Brug en sinds kort enkel overdag open als lunchroom. De naam is een verwijzing naar de letterkundige-entertainer Godfried Bomans, die enige tijd in het ouderlijk huis Berkenrode aan de Herenweg woonde en ook schrijver was van het prachtige sprookje ‘De herbergier van Pidalgo’.  27 januari 1967 heropende hij de befaamde uitspanning De Geleerde Man te Bennebroek en begon toen zijn toespraak als volgt: “(…) Het openen van tapperijen is overigens mijn gewoonte niet – ik ben meer een man van het sluitingsuur – maar dit keer maakte ik een uitzondering, omdat het geval mij ter harte ging. Het is immers ná ‘Kraantje Lek’ in Overveen de oudste herberg van ons land.” .

Eerste uitreiking van de onderscheiding 'Wijncafé van het jaar' aan de eigenaren van 'De Eerste Aanleg' op 6 juli 1944. V.l.n.r. Dick Schoenmaker, burgemeester N.H.van den Broek-Laman Trip, Els Schoenmaker-Omzigt en juryvoorzitter Hubrecht Duijker, vinoloog (foto Vic Klep)

Eerste uitreiking van de onderscheiding ‘Wijncafé van het jaar’ aan de eigenaren van ‘De Eerste Aanleg’ op 6 juli 1944. V.l.n.r. Dick Schoenmaker, burgemeester N.H.van den Broek-Laman Trip, Els Schoenmaker-Omzigt en juryvoorzitter Hubrecht Duijker, vinoloog (foto Vic Klep)

Slijterijen en wijninkopers

slijterij

‘De slijterij van Steneker naast De Geleerde Man aan de Rijksstraatweg. Later verplaatst naar de Zwarteweg'(uit: Winkelen in Bennebroek, 2004, pagina 72).

Wijnkopers kwamen al in de 16e en 17e eeuw voor. Eén van hen Olivier Egbertsz. Van Loon uit Haarlem was hiermee zo succesvol, dat hij op Galgcroft (nabij Bronstee en de Voorhout) een terrein met twee huizen kon aankopen, waarna hij een herberg begon die de naam van Vrieseman kreeg. In de 19e eeuw komen we naast herbergiers en tappers ook slijters tegen, die drank verkochten aan horecagelegenheden, maar evenzeer aan particulieren voor thuisgebruik. Als zodanig kan ook het in 1894 begonnen koffiehuis/café ’t Centrum (De Eerste Aanleg) genoemd worden van Josephus Peijst. Eerder genoemde C.B.van den Heuvel exploiteerde op de hoek van de Camplaan een café annex slijterij. De Haarlemse notabelen die op zondagen in hun koetsje of met de tram naar Heemstede kwamen om in Groenendaal te wandelen lieten vooraf hun meegenomen flacon vullen met brandewijn en jenever. Na hun verpozen in het bos kwamen ze nogmaals om het flesje te vullen voor de terugreis.

Advertentie van slijterij 't Wijnhuis van Heemstede , J.P.A.Staphorst en firma Steenvoorden

Advertentie van slijterij ’t Wijnhuis van Heemstede , J.P.A.Staphorst en firma Steenvoorden

Bekende slijterijen en wijnhandels in Heemstede waren de afgelopen eeuw vooral Zwarter (tevens delicatessen, in de Raadhuisstraat – Leo Zwarter was wijnleverancier aan vier achtereenvolgende burgemeesters), F.H.Kluën, met naam ’t Raedthuijs  (Raadhuisstraat), Staphorst (Binnenweg) en Brink (Zandvoortselaan). Vandaag de dag kunnen buiten de supermarkten worden genoemd: Mitra/de Drankenier/Mix-Inn (Wilhelminaplein), In de Gevulde Flesch (Binnenweg), Gall & Gall (Binnenweg), Le Grand Cru, sinds 1986 onder leiding van vinologen Els en Will Beeren (Jan van Goyenstraat), Wijnhuis Heemstede (Zandvoortselaan), en Tromp Kaas en Wijn (Zandvoortselaan). In Bennebroek: Zwetsloot/Mix-Inn (Schoollaan). Van oorsprong wijnhandelaar F. Steneker, van 1940 tot 1960 eigenaar van De Geleerde Man, is naast het restaurant een wijnhandel en slijterij begonnen, later verhuisd naar de Zwarteweg en nu de winkel van Bodde Wijnhandel . Ten slotte zijn momenteel enige wijngroothandels en importeurs vanuit Heemstede en Bennebroek actief, te weten: Il Passatore Vini (Marga Klompelaan), Nieks Taams Wijnkoper (Drenthelaan), Wijnkoperij Van Tetering (Glipper Dreef), W. Lommerse (Zwarteweg, Bennebroek), Bodegas Juanito en Paul Brantjes Wijnimport. Hans Krol  

Deel van tekening 'oud-Rome' door Jan de Beijer uit omstreeks 1750. In deze herberg konden voorbijtekkende reizgigers hun dorst lessen en de paarden uitrusten (Noord-Hollands Archief)

Deel van tekening ‘oud-Rome’ door Jan de Beijer uit omstreeks 1750. In deze herberg konden voorbijtekkende reizigers hun dorst lessen en de paarden uitrusten (Noord-Hollands Archief)

 

'De Herreberg Emaus', ets van Jan van der Vinne, ca. 1700

‘De Herreberg Emaus’, ets van Jan van der Vinne, ca. 1700

 

Herberg Land- en Boszicht, later Haringbuys geheten op een aquarel van Jacob Cats uit 1774, Aerdenhout

Herberg Land- en Boszicht, later Haringbuys geheten op een aquarel van Jacob Cats uit 1774, Aerdenhout

Oude herberg hoek Asterkade/Zandvoortselaan. Gravure van Dick Wentzel (1921-2006) uit 1977

Oude herberg hoek Asterkade/Zandvoortselaan.
Gravure van Dick Wentzel (1921-2006) uit 1977

BIJLAGE 1: HERBERGEN IN DE HEERLIJKHEID HEEMSTEDE 1792-1794; NERINGDOENDEN (EIGENAREN DAN WEL UITBATERS) [INV. VAN DOORNINCK, nr.263 (12)] 1. J.B.D.Surmont de Bas in het Posthuis of de Relaisplaats 2. Cornelis van Chase, castelein in het Bonte Paart 3. Marijtje Heemskerk, casteleinse in de herberg Conijnenberg, weduwe van Jan Venings 4. Jan Wildkamp, castelein in de herberg De Pauw op de Glip 5. Cornelis Drieberg, castelein ’t Schippershuys op de Glip 6. Alida Schutter, weduwe Willem van Berkerl, casteleinse in ’t Fortuyn op de Glip 7. Pieter van Keulen, castelein in het logement ’t Wapen van Heemstede, in het dorp 8. Adam Zwarter, castelein in de herberg ’t lands Welvaren aan de Cloosterlaan 9. Christiaan Stroman, castelein in de Bonte Koe aan de Heerenzandvaart 10. Catharina Bruyn, weduwe Jan Hendrik Janse, casteleinse in ’t Schippershuys aan de Heerenzandvaart 11. Arie van Houten, castelein in de Laatste Stuyver aan de Binnenweg 12. Hendrik Hommers, castelein in herberg Roosendaal op ’t Crayenest 13. Jan Krieger, castelein in ’t Nieuwe Heerenlogement in de Haarlemmerhout 14. Rijnier Monnik, castelein in het logement de Plaats Royaal, in de Hout 15. Chrisiana Mooje, geboren Koets, casteleinse in het logement Het Wapen van Amsterdam, de Hout 16. Alida Janse, weduwe J.L.Culot, casteleinse herberg de Huijsman, Meesterlottelaan 17. Willem Rietveld, castelein in herberg de Duyf, Meesterlottelaan 18. Dammis van Leeuwen, castelein in het Nieuwe Heerenlogement aan de Leidsche trekvaart. BIJLAGE 2: Verordening omtrent het sluiten der tapperijen en van andere huizen waar drank verkocht wordt

Verordening van de gemeente Heemstede uit 1851 omtrent openingstijden voor lokalen waar alcoholische dranken worden verkocht

Verordening van de gemeente Heemstede uit 1851 omtrent openingstijden voor lokalen waar alcoholische dranken worden verkocht

Vervolg verordening tapperijen 1851

Vervolg verordening tapperijen 1851

BIJLAGE 3: Café’s en restaurants in Heemstede in 1939-1945 (opgesteld door V.C.Klep, februari 1992: – Aar-van Oploo, Weduwe J.P. Binnenweg 79c. Eerste Heemsteedse Cafetaria – Aert, Van, Raadhuisstraat 103, eigenaar Jean Baptist van Aert (geboortig als Brabander), thans de Eerste Aanleg, voorheen ook ’t Centrum genoemd. – Dickmann, J.J.M. Boekenrode, Roemer Visscherplein 25. Tevens hotel – Heuvel, C.B. van den, Camplaan 51. Eerder bekend als café N.J.Martin, later café Camplaan, ook bekend als ‘Groenendaal’, Yverda-bar/’t Bruine café – naar eigenaren Sam en Annelies de Bruin [latere eigenaar: mw.A.de Bruin-Timmerman – Hooreman, C.M. Bronsteeweg 92/hoek Overbosstraat. Was tevens hotel (verlof A-zaak) – Jansen, Zandvoortselaan, hoek Leidsevaart/Asterkade [ook ’t Hoekje, vh. ’t Vosje geheten] – Kobus, W.D.J. , Binnenweg 54/hoek Kastanjelaan. Ook bekend als de Kastanjeboom. Later is deze zaak verplaatst naar Binnenweg 49/hoek Lindenlaan. Een van de latere eigenaren was Schouten en zijn dochter Dora Seeder-Schouten en haar man Joop Seeder waren de laatste exploitanten – Smit, koffiekiosk nabij Manpadslaan – Langeveld, B.G. Wilhelminaplein 14. Ook bekend als ’t Wapen van Haarlemmermeer – Mulders, S.A. Camplaan 45, café-slijterij – Oolders, Wilhelminaplein 4. Tevens hotel. Bekend als ‘ Wapen van Heemstede’, later Pandahof. Beschikte vroeger over een dansvergunning mits plaatsvindend in een afgescheiden zaal. – Polak, koffietent nabij station Heemstede-Aerdenhout – Toledo, Raadhuisstraat 78, ook bekende als café de Halte – Wolf, Valkenburgerlaan 56. later was deze zaak bekend als ‘Hof van Heemstede’ met eigenaar Rob Blokker. Vervolgens biljartcentrum ‘Riche’ (Paul Ekelschot), thans weer ‘Hof van Heemstede’. scannen0007 Pro Memorie: – Hof van Holland; Café-restaurant Van Ree aan de Camplaan en caféhouder A.Timmers, Herenweg 17a. Automatieken waren: 1) Habermehl, Raadhuisstraat 95 en 2) Tummers, Binnenweg 131.

't Centrum/de Eerste Aanleg op een foto uit begin 1900. Voor informatie van dit café uit 1895 op dezelfde plaats waar al in 1838 een koffiehuis stond wordt verwezen naar mijn bijdrage op: winkelbestand Raadhuisstraat

’t Centrum/de Eerste Aanleg op de hoek van de Kerklaan en de Raadhuisstraat nabij de IJzeren Brug, hier op een foto uit begin 1900. Voor informatie van dit café uit 1895 op dezelfde plaats waar al in 1838 een koffiehuis stond wordt verwezen naar mijn bijdrage op: winkelbestand Raadhuisstraat

 

Café De Eerste Aanleg op de hoek van de Raadhuisstraat en Kerklaan op een foto met zicht op de Kerklaan uit 1980

Café De Eerste Aanleg op de hoek van de Raadhuisstraat en Kerklaan op een foto met zicht op de Kerklaan uit 1980

Suikerzakjes van de Oude Geleerde Man in Bennebroek o.l.v. F.Steneker (1940-1960), L.H.Evers (1960-1965) en F.Denker (1965-1970. Voorts van Café-slijterij Landzicht, Binnenweg 7 Bennebroek

Suikerzakjes van de Oude Geleerde Man in Bennebroek o.l.v. F.Steneker (1940-1960), L.H.Evers (1960-1965) en F.Denker (1965-1970. Voorts van Café-slijterij Landzicht, Binnenweg 7 Bennebroek

Lunchroom 'Het Hoekje' aan de Rijksstraatweg in Bennebroek had evenals herberg de Oude Geleerde Man er recht tegenover een terras. Verkeerslichten ontbraken nog. Mogelijk zit bakker Johannes van Houweninge op het terras bij te komen (Daphne Riupassa)

Lunchroom ‘Het Hoekje’ aan de Rijksstraatweg in Bennebroek had evenals herberg de Oude Geleerde Man er recht tegenover een terras. Verkeerslichten ontbraken nog. Mogelijk zit bakker Johannes van Houweninge op het terras bij te komen (Daphne Riupassa)

 P.S.  De namen van pensions in Heemstede gedurende de periode van de eerste helft van de vorige eeuw staan vermeld onder mijn bijdrage: HISTORISCHE ACTUALITEITEN (AUGUSTUS 2005).

Heemstede heeft in het verleden veel pensions gekend. Zoals op deze foto uit omstreeks 1925 'Anna Cornelia' aan Kerklaan. Het werd door toenmalig eigenaar Th.Beeksma als volgt aanbevolen: 'Mooie ligging, riant uitzicht, frissche slaapkamers, prima tafel. Onmiddellijk bij elketrischte tamhalte en bosschen. Van alle gemakken voorzien. Billijke prijzen.'

Heemstede heeft in het verleden veel pensions gekend. Zoals op deze foto uit omstreeks 1925 ‘Anna Cornelia’ aan Kerklaan. Het werd door toenmalig eigenaar Th.Beeksma als volgt aanbevolen: ‘Mooie ligging, riant uitzicht, frissche slaapkamers, prima tafel. Onmiddellijk bij elketrischte tamhalte en bosschen. Van alle gemakken voorzien. Billijke prijzen.’

Bijlage: hotels, restaurants, pensions in Heemstede omstreeks 1930

pensions.jpg

Overzicht horeca Heemstede omstreeks 1930 uit: HeerlijkHeden, 158, 2013, pagina 38