Tags

,

BOEKHANDELSZEGELTJES ZUID-KENNEMERLAND (Haarlem e.o.); van boekverkopersreclame tot verzamelobject

Verzamelingen

Boekbinders- en boekhandelsmerkjes worden weinig verzameld in vergelijking met bijvoorbeeld bladwijzers en ex librissen. De grootste openbare collectie bevindt zich in de bibliotheek van de Vereeniging ter Bevordering van de Belangen des Boekhandels van de Koninklijke Vereniging van het Boekenvak [Bijzondere collectie universiteit Amsterdam; ook in de Tetterode-typografieverzameling]. Van de particuliere verzamelaars kunnen worden genoemd Kees van Kemenade, Hans Hagendoorn en oud-boekhandelaar Osinga te Nunspeet. Met meer dan 10.000 exemplaren beschikt Frank Divendal uit Alkmaar over verreweg de grootste privéverzameling van boekzegeltjes in ons land, ook wel aangeduid met boekhandelszegel(tje)s, boekzegelsboekhandelsetiketjes en boekhandelsmerk(jes) (1) Zelf verzamelde ik in bijna een halve eeuw ruim 2000 exemplaren, inclusief 125 van boekbinders en voorts nog bijna 1000 doubletten. Mijn eerste interesse gaat uit naar het verzamelen van naamzegels van boekhandels en binderijen uit de regio Zuid-Kennemerland. Een van de oudste etiketjes in mijn bezit is van J.J.van Brederode te Haarlem en afkomstig uit een catalogus van de Stadsbibliotheek Haarlem, verschenen in 1848,

Boehandelszegeltje van boekhandel en leesbibliotheek Boekenroode (M.Sas)  Heemstede in een boek geplakt

De basiscollectie van voornoemde Amsterdamse bibliotheek – circa 5000 uit boeken losgeweekte etiketten – is afkomstig uit de nalatenschap der Rotterdamse antiquaar en uitgever J.H.Dunk. Deze zijn in 1943 in een album geordend door J.B.J.Kerling (1869-1947) (2) , voormalig directeur van Van Stockums Antiquariaat en Veilingbedrijf in Den Haag, zelf verzamelaar van boekmerken en ex-librissen. Deze vervaardigde tevens een alfabetisch register op Haagse – later tevens vaan Rotterdamse – firmanamen. Doubletten werden bij die gelegenheid aan andere instanties overgedaan. De collectie, voornamelijk daterend uit tweede helft 19de eeuw en begin 20ste eeuw is door bibliothecaresse Emma Dronckers via oproepen in het ‘Nieuwsblad van den Boekhandel’ aangevuld met 1.289 Nederlandse etiketten met secties uit voormalig Nederlands-Indië, Suriname, de Nederlandse Antillen en Zuid-Afrika. Boekverkopersetiketten zijn in vrijwel de gehele wereld gebruikt. Grotere collecties bezitten de Library of Congress, Princeton University Library  en de American Antiquarian Society. Frank Divendal heeft naamplaatjes uit meer dan 40 landen bijeengebracht. Talrijke boekverkoperszegels (ereldwijd) zijn te vinden via pinterest. 

Enkele boekhandelsmerkjes van leesbibliotheken in Groningen (2) , Utrecht (3) , Lisse en Haarlem

Historie

In de Franse Tijd waren uitgever, drukker, binder en boekverkoper vaak nog in één persoon vertegenwoordigd. Etiketten met naam en plaats van vestiging der boekhandel zijn tussen omstreeks 1800 en 1950 veelvuldig aangewend als reclamemiddel. Deze zijn als regel geplakt in een van de onderhoeken van het voor- (of achter)plat. Voordien sporadisch zijn deze plaatjes tussen circa 840 en 1900 tevens gebruikt door boekbinders, van wie een klein aantal na ongeveer 1875 op een vignet-stempel overschakelde (geplaatst in het midden van het achterplat). Van de 19de eeuwse binderijen uit Haarlem met een eigen papieren naametiket zijn het meest bekend: – C.Oostenbroek en zoon; – Haarlemsche bindwerkfabriek; – A.Asmussen.

=====================================================================

Zegeltjes van boekbinderijen:

Smit

Etiketje van lijstenmakerij/binderij F.H.Smit Haarlem

Negentiende-eeuwse boekbindersetiketten

Tunis

Boekhandel-boekbinderij  Ed ‘Amico Tunis (vergroot)

Verschoor

Zegeltje van firma C.Verschoor & Zn – handboekbinderij in ‘s-Gravenhage en Rotterdam sinds 1858

Ophof

G.F.L.Ophof, boekbinderij Rotterdam

nuiver

Jac. Nuiver, Groningen

boek11

zegeltje van stoomboekbinderij F.van den Heuvel Den Haag

boekzegel2

Drukkerij – boekbinderij etc. v/h Polychroon, Soerabaia, Java 

boek10

antiek zegeltje  van de Ierse boekbinderij Brannan & Carpenter in Cork (American Antiquarian Society)

 

fraaie

fraaie label van boekbinderij Andrew Barcaly in Boston, USA

===================================================================

Door B.P.N.Dongelmans werd in 1988 een overzicht samengesteld van boekverkopers, drukkers en uitgevers in Noord-Nederland 1800-1850, aangevuld met boekbinders, steen- en plaatdrukkers, leesbibliotheekhouders en andere verwante beroepen. Mede aan de hand van dit werk kan worden vastgesteld dat de bekendste en grootste boekverkopers in Haarlem waren: F.Bohn, Joh.Enschedé en Zn., A.Loosjes Pzn. Gevolgd door J.L.Augustini, J.J.Beets, J.J.van Brederode, J.B.van Haffen, A.Kampman, A.C.Kruseman, J.B.van Loghem, J.Meijlink, J.Ritsema en J.van Walré en Co.

Vorm en typografie

boek1

Boekzegeltje van de vroegere leesbibliotheek E.Noordijk uit Den Haag  rechts onder op een titelblad geplakt

Sevilla

etiketje van boekhandel D.Jose Hidalgo in Sevilla, Spanje

boek4

boekhandelsetiketje van Foyles in Londen, de grootste boekhandel ter wereld

boek7

Boekhandelsegels van de firma Turner-Hamilton in Philadelphia, USA

voorplat

Book trade label op een voorplat boek

boek1

etiketje van boekhandel ‘The White House’in….San Francisco, USA

japan1

boekhandelsmerkje uit Japan met ruimte voor de (handgeschreven) prijs

boek2

boekhandelszegel van een boekwinkel in Cairo, Egypte [vergroot]

Sydney

Graham Book Company, Sydney

 

Bij de naamplaatjes van boekhandels overheerst de rechthoekige vorm. Rond en ovaal komen eveneens veel voor. Vaak is de boekvorm gebruikt, een dichtgeslagen, soms ook open boek, met op naam en adres van de boekhandelaar. In Haarlem en omgeving onder meer door de Erven Loosjes en Jac.Blokker’s boekhandel te Heemstede. Op een blanco etiketje onder of naast de naamzegel kon de prijs met potlood worden vermeld. Soms zijn afbeeldingen afgedrukt, bijvoorbeeld door het Haarlems Boekhuis van de Amsterdamse Poort. Naast boekhandel komen we veelvuldig aanverwante combinaties tegen als: handelsdrukkerij, kunsthandel, leesbibliotheek, kantoorboekhandel, muziekhandel, papierhandel, boekbinderij, tijdschriftenhandel, antiquariaat e.d. Voorbeelden uit Zuid-Kennemerland zijn: Boek- en kunsthandel ‘Boekenrode’(M.Sas) te Heemstede alsmede Boek- en Kunsthandel Henri Coebergh in Haarlem. Van enkele boekhandels zijn tien of meer verschillende naamzegels bekend, o.a. van ’t Zoeklicht uit Middelburg. Diverse etiketjes zijn afgedrukt op de binnenflap van de in 1996 verschenen jubileumbundel: ‘Frederik Muller (1817-1881); Leven en Werken’, onder meer van Boek- en muziekhandel/advertentiebureau H.N.Mul, Kruisstraat 25, Haarlem.

Boekhandelsmerkjes Frederik Muller, firma H.N.Mul  etc.

Vroeger zijn de etiketjes hoofdzakelijk met Arabische gom ingeplakt, terwijl later met chemische lijmsoorten is gewerkt die moeilijker zijn los te weken. Vrijwel alle kleurvariaties en druktechnieken komen voor, doch in het algemeen is de kwaliteit van de oudere naamplaatjes in artistiek opzicht hoger dan van meer recentere merkje. Een probleem is de datering omdat jaartallen ontbreken. Aanwijzingen kunnen zijn het lettertype, telefoonnummer e.d. Verzamelaars ordenen de zegeltjes naar plaatsnaam of alfabetisch naar de naam van de boekhandel dan wel naar de vorm van het merkje of de vormgeving, bijvoorbeeld met illustraties of gebruik van Jugendstil-letters. Zoals iedere boekhandel heeft elk etiket zijn eigen geschiedenis, waarnaar sinds ongeveer tien jaar systematisch onderzoek wordt verricht. Naam(reclame)stickers worden tegenwoordig niet meer in boeken geplakt mede omdat dat door de klanten niet op prijs wordt gesteld (3).

boekhandelzegeltjes3

Boekhandelzegeltjes van Nawijn Apeldoorn, E.Broekhuis & Zonen Hengelo, de Moderne Boekhandel Amsterdam, S.van der Hoef Amsterdam-Oost, Wielenga in Assen en V.d.Meulen Alkmaar

NOTEN

(1)In de Engelse taal spreekt men van veelal van bookseller marks en booktrade labels. In het Duits : Buchhändlermarken; in het Frans: etiquettes de librairies.

(2) Over J.B.J.Kerling is uitvoerige informatie te vinden in het standaardwerk van Piet J.Buijnsters, Geschiedenis van het Nederlands antiquariaat. Vantilt, 2007. J.H.Dunk ontbreekt helaas in voornoemd werk.

Dunk

boekmerkje van algemene boekhandel J.H.Dunk in Rotterdam

(3) Veel boekhandelsetiketjes( wereldwijd) zijn te vinden op de site van Pinterest. Amerikaanse etiketjes op de site van Gallery of Book Trade Labels

boek6

Drie etiketten op een boek (Trumblr)

WIKIPEDIA geeft de volgende verklaring van een boekhandelsmerk: ‘Een boekhandelsmerk is een etiketje dat in boek geplakt wordt, als reclame voor de boekhandel die het boek verkoopt, een heel klein, typografisch verantwoord visitekaartje. Gewoonlijk zijn ze in liggend formaat uitgevoerd en onderaan op het schutblad aangebracht. De kleinste zijn minder dan 1 cm. hoog, maar een formaat van 2 x 3 cm, is doorsnee. Deze minuscule kaartjes van de boekhandelaar ontstonden in het begin van de 19de eeuw, maar raakten tegen het eind van de 20ste eeuw vrijwel in onbruik. Ook binderijen maakten zo rond 1850 gebruik van deze etiketjes om bekendheid van hun bedrijf te geven. De boekhandel- en binderijetiketjes worden wel verzameld in postzegelalbums, waarin zij door het kleine formaat goed passen. Het boek wordt door deze verzamelaars vaak wel onherstelbaar beschadigd’. 

Literatuur A. Nederlandstalig

-Frank Divendal: Boekhandelsetiketjes. In: Uitgelezen boeken – uit te lezen boeken- katern. Jaargang 6, nummer 1, 10 december 1995.

-Ben Everste en J.Rijkhoek. Haagse boekhandels etiketjes. Den Haag, 2012.

-Kees van Kemenade. Boekhandelszegeltjes. In: Boekenpost., 1e jaargang, nummer 6, juli/augustus 1993, p.20-21.

-Fons van der Linden. In linnen gebonden: Nederlandse uitgeversbanden van 1840 tot 1940. Hoofdstuk: Bedrijven en mensen; binders en bandenmakers, p.55-59. Gaade, 1987.

-Martien Versteeg. Boekbindersmerkjes; bouwstoffen voor de geschiedenis van het boekbinden in Nederland. Artikel verschenen in Boek en Band, 4e jaargang, nummer 2, oktober 1988, p.16-17.

 Literatuur B. Engels- en Duitstalig

boek5.jpg

Drie antieke boekverkopersetiketten uit ‘Bookksellers Marks’ van Larry Dingman

 

-Larry Dingman: Booksellers Marks. Uitg. Dinktoy Antiquarian Bookstore. Minneapolis, 1986 (Bibliofiele uitgave in 477 genummerde exemplaren).

-Michael Eschmann.: Ueber Buchhändlermarken. op het internet

boek4

Boekzegeletiket uit bijdrage van Michael Eschmann

-Harold C.Holmes: Some random reminiscences of an antiquarian bookseller. Oakland, C., vol.43 (1978), p.40-45.

-Marcus A.McCoroson: Book Trade Labels at the American Antiquarian Socieity. Worchester, Mass., American Antiquarian Society, 1973.

-Reingard Öhlberger: Wenn am Buch der Händler klebt. 1987.

oel

2 pagina’s uit het boek over ‘Buchhändlermarken’ van R.Öhlberger

Buchhändler-Klebeetiketten. Drie artikelen in: Anzeiger des Österreichischen Buchhandels, nummers 20, 21 en 22. Oktober en november 1988. Tevens een artikel van dezelfde auteur in: Büchermarkt, 2e jaargang, nummer, maart 1993.

-R.Öhlberger en A.A.H.Boesenkool. Wenn am Buch der niederländischer Händler klebt. Utrecht, antiquariaat Bagage.

-Maurice Rickards: Collecting Printed Ephemera. New York, Abbeville Press, 1988.

collecting

Vooromslag van ‘Collecting Printed Ephemera’ door Maurice Rickards

-Willman Spawn & Thomas Kinsella: Thickened bookbindings from ninenteenth-centry Britain. Oak Knoll Press, 1999.

Boehandelsmerkjes Heemstede (Schellekens, Daudey, Witteveen, Jonckbloedt, Batavo, M.Sas/Boekenrode, Jac.Blokker, Heemsteedse Boekhandel (en Ligterink reform)

Pistorius

Zegeltje van boekhandel Pistorius in Aalsmeer (had ook een boekhandel in Heemstede, Binnenweg 91)

 

Boekhandelsmerkjes van Bloemendaal (J.M.de Wit, firma A.Vernout, D.Gorter), Bennebroek (Volkenkundige boekhandel Heijink)  en Zandvoort (W.J.Lorenz)

Heijink

Voor zijn verhuizing naar Bennebroek, waar de heer J.Heijink privé zijn volkenkundige uitgeverij (gericht op de indianen) voortzette, had hij een boekhandel in Rotterdam, waarvan bovenstaand boekmerkje

Boehandelszegeltjes uit Haarlem (1)

Boehandelszegeltjes Haarlem (2)

Boekhandelszegeltjes Haarlem (3)

Boekhandelszegeltjes Haarlem (4)

lees5

boekhandeletiketje leesbibliotheek G.W.Groeneveld, Haarlem

 

lees1

Boekhandelszegeltjes (5) vergroot uit: Hillebrand Komrij, De ondergang van de particuliere leesbibliotheek.  Noordeinde 152 (Den Haag), H.W.Nijhof (Zutphen), ‘De Volharding”(Lisse), Nachbar (Zaandam), Kramer (Winterswijk), A.Bos (Rijssen), G.C.Visser firma J.Meurs (Den Haag), technische boekhandel H.Stam (Haarlem)), Adriaansen (Soest), M/Hamstra (Harlingen), N.Binnenweg 257 (Rotterdam), firma gebr. Graauw (Haarlem), Van Logchem (Zeist), W.J.van Wijk (Utrecht), G.v.d.Linden (Utrecht), Cpernicus boekhandel en leesbibliotheek (Amsterdam), K.Havelaar (Woudruchem)

lees2

Boekhandelzegeltjes (6) vergroot uit: Hillebrand Komrij, De ondergang van de particuliere leesbibliotheek. Alb.J.Swaak (Terborg), firm J.Baaschers (Winterswijk), H.J.de Haan (Scheveningen), Van Roon (Dordrecht), G.van der Linden (Utrecht), K.L.Lintvelt (Amsterdam), Hollandse leesbibliotheek W.Hermans (Heerlen), C.F.Kleiss (Doorn), J.Bok (Den Helder).

zegel1

leesbibliotheek H.Gregorius Amsterdam

lees3

boekhandelzegels van leesbibliotheek Vondel, Amsterdam

lees4

leesbibliotheek Vondel, Amsterdam

zegel2

boekhandelszegel Jan Helmer, Apeldoorn

Haan

leesbibliotheek H.J.de Haan, Scheveningen

 

Artikel over boekhandelszegeltjes van Kees van Kemenade, in: “Boekenpost, 1e jaargang, nummer 6, 1993

Vervolg artikel van Kees van Kemenade over boekhandelszegeltjes

Osinga

Boekhandelszegeltjes van Osinga uit Nunspeet met als voorbeelden: N.Voorhoeve (Eindhoven), W.ten Have (Amsterdam) en J.B.van Seters (Den Haag)

boekzegel1

boekhandelszegeltje van Osinga’s boe- en kunsthandel in Nunspeet

 

Bijlage 1: selectie van boekhandelszegeltjes uit Nederland

Boekhandels- en boekbindersmerkjes uit Nederland

Bijlage 2 Selectie van boekhandelsmerkjes uit het buitenland

Selectie boekhandelsmerkjes uit USA, België, Engeland, Frankrijk , Italië en Rusland

Bijlage 3 boekhandelsetiketten

Boekhandelsetiketten (1)

Boekhandelsetiketten (2)

boek5

Boekhandelsetiketten (3)

boeknoviomagus

Op de site http://www.noviomagus.nl  zijn circa 50 boekhandelsetiketten uit Nijmegen geplaatst (4)

boek

boekhandelsetiketjes (5)

boek3

De Princeton University Library verwierf een aantal antieke boekhandelszegeltjes uit Engeland uit de periode van circa 1750 tot 1900 en heeft deze intussen gedigitaliseerd (6)

boek7

boekhandelsetiketten (7)

boek8

Britse boekhandeletiketten (8)

boek3

Diverse boekhandelsetiketjes uit Schotland  (9)

boek6

boekhandelsetiketjes uit Canada (10)

book

Britse en Amerikaanse bookseller labels (11)

 

boek10

Amerikaanse booksellerlabels (12)

boek5

Diverse boekhandelsetiketjes (Picasaweb) (13)

boekzegels3.jpg

Enkele boekzegels in mijn bezit in de vorm van een boek (8): Ajeewee (Best), ( Van der Leer (Dordrecht), S.Ochtman & Zoon (Zierikzee), Grundmeijer’s boekhandel (Zeist), firma H.W.Nijhof (Zutphen), Caviet (Rotterdam), Van den Hoff  (Utrecht), Van der Spek (Rotterdam), Schafrat (Gennep), P.Ebeler (Deventer), Geleedts (Krimpen), F.Craus (Utrecht), H.Hoonhoud (Den Haag), boekhandel Smit (Rijswijk), boekhandel  P.O.A. n.v (Alkmaar), boekhandel Dekkers (Dordrecht), Van den Hoff (Utrecht), boekhandel van Burk (Gouda), Charing Cross Road (Londen, Engeland), W.H.Nijhof (Den Haag), A.van Witsen (Rotterdam), J.H.Witte (Purmerend), boekhandel Bouwman (Meppel), firma J.Verhaag (Oldenzaal)   (14)

boekzegels1

Boekhandelsmerkjes met afbeelding van 1 of meer boeken: boekhandel Pasman (Boekelo), De Slegte, boekhandel E.Broekhuis (Hengelo), boekhandel Adolfs & Pennink (Enschede), Nawijn (Apeldoorn), Peuscher (Hengelo-O), Radbout (Utrecht), boekhandel Kloosterman – van Enschot (Arnhem),  boekhandel Selecta (Den Haag), Aart Pontier (Vlaardingen), Joachimsthal (Amsterdam), Van Wijk (Utrecht), Adolfs & Pennink , Appelo’s boekhandel (Meppel) (15)

 

boekzegels2

Boekhandelsmerk van de Eerste Bergensche Boekhandel in Bergen met voorstelling van de boekwinkel  (16)

Bijlage 4: door antiquaar Frans Hagendoorn tussen 1996 en 2001 voor boekenmarkten in ‘s-Hertogenbosch uitgegeven bladwijzers met afbeeldingen van boekmerkjes

Boekmerkjes van 1) Varekamp in Medan-Sumatra, Bijleveld in Loppersum en K.Schudde in Oude Pekela

Boekmerkjes van boekhandel Minerva in Batavia-Java, Mado & Co, Utrecht, Nijland in Soerabaja-Java

Boekmerkjes van boekhandel Boekhuis in Haarlem, H.Coebergh Haarlem en L.Rodermond Groningen

Boekmerkjes van technische boekhandel Waltman in Delft, B.A.van Gastel in Amersfoort en drukkerij Verweij, afdeling boeken in Mijdrecht

Boekmerkjes van Ls. Baurdoux, Middelburg, boekhandel en leesbibliotheek W.G.Honigh Groningen en boekhandel J.H.Knierum Gorinchem

Boekmerkjes van G.Kolff & Zn. in Batavia, Ned.Oost-Indië, W.H.Rutten Utrecht ‘Werft Kennis’ Rotterdam