Architectuur uit de Wederopbouwperiode (1945-1965)

POST- EN TELEGRAAFKANTOOR HEEMSTEDE 

Voorgeschiedenis

In november 1853 toen Heemstede 520 huizen telde, bewoond door ruim 2.700 personen, is in Heemstede een hulpkantoor van de brievenpost gevestigd. Vòòr die tijd werden de brieven door een voetbode van het postkantoor te Haarlem afgehaald en bij de ingezetenen rondgebracht. Tot brievengaarder is de heer J.Bouhuys aangesteld, voordien als commies werkzaam op het hoofdpostkantoor in de Spaarnestad, geassisteerd door twee bestellers.

Met de groei van de gemeente is in 1889 is besloten tot de bouw van een eigen postkantoor met directeurswoning onder architectuur van Johannes Wolbers. Na een verbouwing tot 1966 was in dit pand, Raadhuisstraat 27, het politiebureau gehuisvest en na een renovatie (waarbij de historische entree is vervangen door een glazen deur) sinds enige tijd LaRiva, instituut voor natuurlijke figuurcorrectie is gevestigd.

In 1923 is een nieuw post- en telegraafkantoor aan de overzijde in gebruik genomen, Raadhuisstraat 24, hoek Postlaan, naar een ontwerp van een ontwerp van Joseph Cuypers en diens zoon Pierre. Kort voor de Tweede Wereldoorlog is dit kantoor door de gemeente Heemstede aan het de Rijksoverheid verkocht. De telefoondienst bleef hier gehuisvest en het postkantoor verhuisde tijdelijk naar een noodvoorziening op een terrein aan de Binnenweg tussen de nummers 159 en 163.

Land- en Spaarnzicht

Op de plaats van het herenhuis ‘Land- en Spaarnzicht’, dat omstreeks 1955 werd gesloopt is uiteindelijk het nieuwe post- en telegraafkantoor gerealiseerd. De uit ongeveer 1790 daterende hofstede is in december 1872 aangekocht door oud-burgemeester en notaris Jan Dólleman. Nabij het herenhuis stonden witgepleisterde dienstwoningen en een koetshuis. Na het overlijden van Dólleman kwam de hofstede in bezit van bloembollenkweker Jan van den Berg, die hier (na eerder Bronstee) met broer Pieter een kwekerij, gespecialiseerd in hyacinten, begon onder de handelsnaam ‘Firma Wed. J.van den Berg’. Veel bomen zijn toen gekapt en de grond is aangewend voor bloembollenteelt. Tot zijn overlijden in 1905 woonde hier Jan van den Berg, die tevens gemeenteraadslid was en zitting had in het hoofdbestuur van de ‘Algemeene Vereeniging voor Bloembollencultuur’. Van het woonhuis is een deel geamoveerd. Men noemde het in de volksmond ook wel ‘Het Plaatsje’. In 1906 zijn de percelen van ‘Bronstee’ en ‘Land- en Spaarnzicht  in Hotel Van den Berg in de Haarlemmerhout geveild. In 1938 is het herenhuis aangekocht voor de bouw van een nieuw postkantoor. Vroeger bood de villa een vrij uitzicht op het wijde landschap met cultuurgronden, weilanden en het Spaarne. In de jaren dertig van de vorige eeuw werd in een snel tempo rondom dit buiten alles vol gebouwd. Enige jaren voor de Tweede Wereldoorlog kwam het herenhuis, dat toen in een verwaarloosde toestand verkeerde, leeg te staan. Gedurende de bezetting werd er een kantoor van de distributiedienst in onder gebracht. Voordat het onder de slopershamer viel was er na de Bevrijding nog een kleuterschool in gevestigd.

De oorspronkelijke stenen zuilen van de toegangspoort met opschrift ‘Land- en Spaarnzicht’ vindt men vandaag de dag voor een huis op het adres Herenweg 113.

Na 18 jaar van planning in 1959 een modern postkantoor

Het houten noodgebouw van de post aan de Binnenweg

Het houten noodgebouw van de post aan de Binnenweg

Interieur postkantoor Heemstede, circa 1955

Interieur postkantoor Heemstede, circa 1955

Vm. postkantoor, tegenwoordig Rivièra Maison Flagship Store

In 1941 is het postkantoor van de Raadhuisstraat overgebracht naar een houten noodgebouwtje aan de Binnenweg voor ‘Land- en Spaarnzicht’. Als ontwerper van een eigentijds postgebouw is door de Amsterdamse architect Dick Greiner in 1955 voor het adres Binnenweg 160 een ontwerp gemaakt. Mede vanwege een bestedingsbeperking kon de eerste paal pas in juni 1958 in de grond worden geslagen. In september van het jaar daarop kon het postkantoor in gebruik worden genomen. Het betonnen gebouw is zowel aan de binnenkant als buitenzijde sober en eenvoudig, maar er zijn kostbare hout- en glassoorten gebruikt om het geheel een voornaam cachet te geven. De kosten bedroegen inclusief volledige afwerking van vloeren en wanden, verlichtingsarmaturen e.d. ongeveer 877.000 gulden. Het kantoor, een utiliteitsgebouw in nieuwzakelijke stijl, rust op 104 gewapende betonpalen die een enorm gewicht torsen. Het gehele gebouw is in gewapend beton opgetrokken en daarvoor was 640 kubieke mater beton nodig, evenals74.000 kilogramijzer. De muren zijn afgedekt met rode bakstenen en de scheidingsmuren zijn opgetrokken van Porisosteen. Hiervan werden liefst 200.000 metselstenen verwerkt. De tuinaanleg – spoedig plaatsmakend voor een parkeerterrein – was naar een ontwerp van de bekende tuinarchitecte Mien Ruys. Met medewerking van de kunstenaar Chris de Moor, als esthetisch adviseur werkzaam bij de PTT, en gestimuleerd door de destijds geldende percentageregeling is aan de beeldende kunst opmerkelijke aandacht geschonken en zijn aan drie kunstenaars opdrachten verstrekt:

Carel Kneulman [maker van “het Lieverdje” op het Spui] voor een bronzen gevelversiering op een uit de muur stekende sokkel Een abstracte sculptuur in de juiste proporties en volumes geworden tot een levend en veelzeggend teken;

Gevelbeeld van Carel Kneulman, Binnenweg Heemstede

Jan Meyer voor muurschilderingen in de publieke hal en kantine;

Mechtild Meyer voor een glasmozaiek-raam in de entree.

[De kunstwerken van Jan en Mechtild Meyer zijn tegenwoordig verborgen]

Tijdens de officiële opening op 8 september 1959 door de heer T.L.Hoolboom (toenmalig hoofddirecteur van de Nederlandse Posterijen) zei de heer P.J.de Waale, directeur van het postdistrict Haarlem, dat dit nieuwe postkantoor het mooiste is van de streek. In de volksmond sprak men aanvankelijk van het ‘Postpaleis’. Christiaan de Moor publiceerde een artikel in het ‘Bouwkundig Weekblad’ (1964, blz. 200-201) en ‘De Volkskrant’ schreef 9 september 1959 lyrisch over het nieuwe postkantoor voor Heemstede, waarmee aan een noodtoestand van achttien jaar een eind was gekomen.

============================

Uit de Heemsteedse Courant van 11 september 1959 betreffende de kosten van en versieringen in het postkantoor: “De kosten voor een dergelijk zwaar en degelijk geconstrueerd gebouw zijn mede door uitgebreide technische uitrusting, zeer hoog. Alleen de bouw van het naakte gebouw vergde al ƒ 600.000,-. Kostbare hout- en glassoorten zijn gebruikt die ’t geheel zulk een voornaam cachet geven. Het postkantoor als geheel kost bijna een miljoen. Gelukkig heeft de PTT zich zulke grote offers getroost, want Heemstede is daardoor een fraai gebouw rijker geworden. Door het toepassen van kleurrijke materialen en het aanbrengen van materialen en het aanbrengen van muurschilderingen heeft het interieur een prettig aanzien gekregen. Vooral de hal met prachtige tegelwand en het glasmozaïek van Machtild Meyer is bijzonder smaakvol uitgevoerd. Ook de speelse muurswchilderingen in de wachtzaal boeien het oog en de schilder J.Meyer heeft zijn werk mooi bij het geheel doen ansluiten. De versiering in de kantine is helaas in een te klein vak besloten, zodat het niet behoorlijk tot zijn recht komt. Carel Kneulman die een bronzen beeld aan de gevel zal maken, was nog niet met zijn werk gereed.”

===================================

Recente ontwikkelingen

In 1982/1983 is het postkantoor verbouwd – met o.a. een nieuwe lokettenbalie – en opgeknapt voor een bedrag van 1 miljoen gulden onder architectuur van de heer Alewijnse van de Rijksgebouwendienst, waarbij het oorspronkelijke ontwerp zoveel mogelijk intact bleef. De symbolische wandschilderingen aan beide zijden van de publiekshal bleven overeind. In 1982 was het kantoor gepromoveerd tot hoofdpostkantoor, waaronder behalve Heemstede ook Aerdenhout, Bennebroek, Bentveld en Vogelenzang ressorteerden. Een bestuurlijke reorganisatie bij PTT-Post leidde er toe dat sinds 8 januari 1991 de hoofdpostkantoren Heemstede en Lisse zijn samengevoegd tot de eenheid PTT Post Lisse. Nadat sinds 1991 de bestel(bij)kantoren/postagentschappen in de Jan van Goyenstraat, Zandvoortselaan, Camplaan en Glipper Dreef al zijn opgeheven is door TPG, tegenwoordig TNT, besloten het postkantoor te sluiten om op 6 november 2006 te verhuizen naar het eerste nieuwe type zelfbediening-Postwinkel van TNT Postkantoren BV van ons land met een verregaande vorm van automatisering op het adres Binnenweg 206. Postkantoren BV spreekt over een ‘transparant uiterlijk’ met glazen gevels in plaats van steen en met gebruik van moderne materialen. “Doel is het verbeteren van klanttevredenheid (m.n. wachttijden) en het verhogen van het rendement.” Van enige verfraaiende kunst is geen sprake, daarentegen constateerde ik in het eerste jaar dat ik de pilot-postwinkel met grote regelmaat bezocht helaas te veel technische storingen.

Intussen is besloten dat de ongeveer 250 nog bestaande hoofdpostkantoren op termijn gesloten worden. Dat geldt ook voor de bijna volledige zelfservicewinkel van TNT Post in Heemstede. “Het kan morgen zijn, over een maand of over vier jaar” aldus een woordvoerder vanPostkantoren bv. In het Haarlems Dagblad van 12 maart 2008.

Afgelopen tijd bestond het voornemen op de plaats van het intussen oude postkantoor een supermarkt te vestigen met daarboven (en naast) een appartementencomplex en ondergronds een parkeergarage. Tegen deze plannen kwam verzet van onder meer de omwonenden. Voorlopig is in het pand na Amsterdam en Rotterdam een zogeheten ‘Flagship Store’ van Rivièra Maison, een winkel voor woondecoratie, gehuisvest. De kunstwerken van J en M. Meyer zijn verdwenen, maar de bronzen sculptuur van de op 15 januari 2008 overleden kunstenaar Kneulman bleef behouden. Nagegaan wordt of in de toekomst aan het  gebouw uit de wederopbouwperiode een definitieve herbestemming kan worden gegeven.

Gewenste monumentenbescherming

De voormalige twee postkantoren in de Raadhuisstraat genieten intussen bescherming als gemeentelijk monument. Het door Dick Greiner ontworpen post- en telegraafkantoor is opgenomen op een lijst van VOHB-monumenten (april 2007) en staat als karakteristiek pand omschreven in het ‘Reddingsplan Karakteristiek Centrum Heemstede’ (VOHB, maart 2005). Op 10 mei 2006 organiseerde de Rijksdienst voor de Monumentenbescherming (RDMZ) en het Museum voor Communicatie een symposium over postkantoren uit de Wederopbouwperiode. De Bond Heemschut, de grootste particuliere organisatie voor het behoud van cultureel erfgoed, komt met een eigen lijst omdat men de aanwijzing van slechts 100 nieuwe topmonumenten als toekomstig rijksmonument die minister Plasterk bekendmaakte onvoldoende acht. Ook de Stichting Bescherming Erfgoed Zuid-Kennemerland (SBEZK) zet zich in voor behoud van het voormalige postkantoor.

Bronnen en referenties

Documentatiemappen Postkantoor/PTT en ‘Land- en Spaarnzicht’ in ‘Heemstede-collectie’, Noord-Hollands Archief, locatie Kleine Houtweg, Haarlem.

DICK GREINER (1891-1964)

Vm. bibliotheek Watergraafsmeer (Betondorp) na restauratie, in 1927 ontworpen door Dick Greiner conform een nieuw gietbouwsysteem

vroegere

Toegang naar vroegere openbare leeszaal en bibliotheek in Betondorp, gebouwd naar een ontwerp van Dick Greiner

achterzijde

Gemeentelijke woningen en achterzijde vm. bibliotheek in Betondorp, Watergraafsmeer, Amsterdam, ontworpen door architect Dick Greiner

Restauratie en verbouwing bibliotheek Amsterdam. Oorspronkelijk ontwerp Dick Greiner, 1974; restauratie ontwerp 1981; locatie Brink, Betondorp Amsterdam

Restauratie en verbouwing bibliotheek Amsterdam. Oorspronkelijk ontwerp Dick Greiner, 1974; restauratie ontwerp 1981; locatie Brink, Betondorp Amsterdam

De in Amsterdam geboren, getogen en overleden architect Dick Greiner, zoon van een timmerman, heeft zich als autodidact op eigen kracht gevormd. Hij werkte o.a. bij de kantoren van Eduard Cuypers, Filip Anne Warners, Jan Gratama en Gerardus Versteeg, ten slotte bij Gerrit Jan Rutgers. Vanaf 1920 beschikte hij over een eigen kantoor. In zijn werk is hij beïnvloed door H.P.Berlage en Frank Lloyd Wright, evenals door de  Amsterdamse School (ir. Jan Gratama). In Haarlem ontwierp hij in 1935 de voormalige Huishoud- en Industrieschool in het Rozenprieel. [Zie: Haerlem Jaarboek 1989. 1990, p. 119-136]. Voorts ontwierp hij de Montessorischool, Louise de Colignylaan 3, en de villa’s ‘De Burght’ en ‘Pannenrate’ aan de Frederik Hendriklaan 23 en 25 inHeemstede, sedert 1927 gemeente Haarlem. In Amsterdam-Zuid een aantal woonblokken, maar zijn grootste bekendheid verwierf hij als leider van een architectencollectief met de bouw omstreeks 1924-1928 van Tuindorp ‘Watergraafsmeer’, ook bekend als ‘Betondorp’. De helft van ongeveer 2.000 woningen is uitgevoerd in baksteen en de andere helft in tien verschillende experimentele betonsystemen. Dit ‘dorp’ is de vorm van een ster aangelegd rondom ‘de Brink’ (sinds 1986 Rijksmonument) met voorzieningen als winkels, een bibliotheek en een verenigingsgebouw (persoonlijk door Dick Greiner ontworpen). Greiner was in artistiek opzicht zeer veelzijdig en vervaardigde ook meubels en lampen, ontwierp glas-in-loodramen en folders, schilderde, tekende en aquarelleerde. Na W.O.II was Dick Greiner betrokken bij de herbouw van o.a. Middelburg en Yerseke.

Foto van Dick Greiner

Foto van Dick Greiner (Stadsarchief Amsterdam)

Het archief bevindt zich in het NAi te Rotterdam. In Amsterdam is een straat naar hem vernoemd. Zoon Onno Greiner trad in de voetsporen van zijn vader en maakte het ontwerp voor o.a. theater en congrescentrum De Flint Amersfoort en richtte in 1981 het bureau Greiner Van Goor Huijten Architecten b.v. op.

Hans Krol (Heemstede)

Rijksmonument De Greiner. De Haarlemsche Huishoud- en Industrieschool (HHIS) in het jaar 1935, een uitbreiding van de oudbouw ontworpen door Van Hamersveld en Roog (1902), Schneevoogtstraat, Haarlem

Rijksmonument De Greiner. De Haarlemsche Huishoud- en Industrieschool (HHIS) in het jaar 1935, een uitbreiding van de oudbouw ontworpen door Van Hamersveld en Roog (1902), Schneevoogtstraat, Haarlem

Rijksmonument de Greiner. Uit: Ymere informeert, december 2009.

Rijksmonument de Greiner. Uit: Ymere informeert, december 2009.

Over architect Onno Greiner verscheen in 1985 een boekwerk van Marc van der Marck bij uitgeverij Van Gennep, Amsterdam

Over architect Onno Greiner verscheen in 1985 een boekwerk van Marc van der Marck bij uitgeverij Van Gennep, Amsterdam

.