Tags

,

Het verhaal van de man die het aanzicht van Heemstede mede veranderde

EEN VERGETEN BOUWER: HENDRIK BROUWER (1894-1940)

De typische forensenwijken in Heemstede zijn grotendeels in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw tot stand gekomen. Daartoe kunnen o.a. gerekend worden de Heemsteedse Dreef en ten oosten hiervan de Schilderswijk en de Componistenbuurt; ten westen: de Lanckhorstlaan, Crayenestersingel, Zandvoorter Allee, Bloemen-, Raadpensionarissen- en Letterkundigenwijk. Voorts in het zuiden Valkenburg, Sportparklaan e.o. en de bouwkundigenbuurt. De over het algemeen zeer degelijke huizen die veelal een langere levensduur (zullen) hebben dan later gebouwde huizen zijn vaak van rood-bruine handvorm gebakken (‘Hilversumse’) baksteen opgetrokken. Karakteristiek zijn ook de erkers, balkons en dakkapellen. Ook is in veel gevallen gewerkt met gekleurd glas in lood, in de loop der tijd in steeds meer huizen verdwenen. Talrijke panden zijn ontworpen in een mengvorm van stijlen (‘Amsterdamse School’, ‘De Stijl’ en ‘Het Nieuwe Bouwen’). Het zijn panden die in grote mate het aanzicht van Heemstede bepalen.

In 1844 telde Heemstede 262 huizen (bewoond door 427 huisgezinnen), omstreeks 1900: ongeveer 500. Dat laatste aantal is vertienvoudigd tot 5.200 in 1940; de huizen in het per l mei 1927 bij Haarlem geannexeerde gebied niet meegerekend. In 1926 zijn vergunningen verleend voor 450 nieuwbouwwoningen; in 1934: 350: 1938: 250, een aantal dat terugliep tot niet meer dan 26 gedurende het eerste oorlogsjaar 1940. Waren voordien voornamelijk particuliere exploitanten, aannemers en architecten in de vrije sector actief, na W.O.II zijn bouwprojecten door de gemeente zelf ter hand genomen. Het in 1989 opgeheven gemeentelijk grondbedrijf was in 1916 opgericht om grondspeculatie tegen te gaan en zoveel mogelijk onteigeningsprocessen te vermijden. Men kocht gronden op – als eerste Leeuw en Hooft – om wegen aan te leggen en voor bebouwing in beheer en exploitatie te geven aan woningbouwverenigingen of particuliere exploitanten. Op bebouwingsplannen werd ongunstig beschikt indien deze in strijd bleken met de bestaande voorschriften van het uitbreidingsplan. Niet enkel als ontwerper van het Uitbreidingsplan voor de gehele gemeente (1912; met Jan Stuyt), evenzeer als architect van het Raadhuis, Res Novaplein etc. en in het bijzonder als deskundig lid en permanent adviseur van de gemeentelijke schoonheidscommissie is de naam van ir.Joseph Th.J.Cuypers onverbrekelijk aan het architectonisch beeld van Heemstede verbonden. Een vernieuwd uitbeidingsplan (met kleinere tuinen) is door hem in 1924 in detail uitgewerkt. Laatstgenoemde, woonachtig in Amsterdam, was ook de bouwer van de St.Bavo Kathedraal te Haarlem en met P.J.J.M.Cuypers van de r.k. kerk Onze Lieve Vrouw Hemelvaart in Heemstede. De vijf woningbouw- verenigingen Berkenrode (1909, Sint Joseph (1918), Heemstede’s Belang (1919), de Haemstede (1919) en het Oude Posthuis (1921) hebben zich met volkswoningbouw voor arbeiders en middenstanders bezig gehouden. De panden in de bij het begin van deze bijdrage vermelde wijken zijn ontworpen door enige tientallen architecten, van wie hier worden genoemd: Cornelis van Gelder (Haarlem, opzichter bij de dienst openbare werken in Heemstede), L.A.van Essen (Bennebroek), A.J.Westerman (Amsterdam), C. van der Leek (Heemstede), T.de Bruin (Heemstede) en zijn compagnon K. Jonkheid (Heemstede), J.van den Ban (Haarlem), N.J.Nijman (Heemstede), Joh.H.Groenewegen (Amsterdam/Haarlem), H.Korringa (Heemstede) en J.W.Hoenders (Heemstede).

Advertentie woningbureau Van Waalwijk Van Doorn uit 1928

Heem3

Advertentie woningburau Van Waalwijk van Doorn, Heemstede 1928

heem2

Advertentie van Heemsteedsch Woning- en Taxatie-bureau G.J.Smit Heemstede

Eerst waren er de bouwers, aannemers en exploitanten, later kwamen de makelaars en woningbureaus van wie zich voor de oorlog vooral Honderdos, Van Waalwijk Van Doorn, Kwak en Smit manifesteerden. Laatstgenoemde gaf een tweemaandelijkse woninggids uit in 1000 exemplaren ‘Heemstede Vooruit’. Behalve door individuele personen en architecten zijn in deze periode ook woningen gerealiseerd door exploitatiemaatschappijen. Onder meer door de NV Expl.Mij. voor Onroerende Goederen ‘Heemstede’  gebr.V.d. Pol) op diverse plaatsen, NV Bouwterreinen ‘Leeuw en Hooft en Bronstee’ was rond Crayenest en in de Schilderswijk actief. De Noord Hollandsche Exploitatie Maatschappij bouwde veel in de jaren twintig van de vorige eeuw, o.a. in de Laan van Rozenburg, het begin van de Zandvoortselaan en de Herenweg. Eind jaren dertig was de Bouwmaatschappij ‘Raamgracht’ werkzaam in de Letterkundigenbuurt en n.v.Bouwmaatschappij ‘Duin en Weide’ te Heemstede in de Rivierenbuurt. Volgens de heer A.M.Smit, die van 1943 tot 1985 als makelaar en verhuurder heeft gewerkt (Woningbureau G.J.Smit Zoon, opgericht in 1923) hebben in Heemstede verscheidene aannemers gewerkt die eerste klas vakwerk afleverden. Hij noemt in dit verband de Gebr.Van den Putten, A.J.W.van Sambeek, S.L.Blom, C.A.M.Jonckbloedt, G.Eysker, H.van Beem, Kreuger en Dijkmans, en bouwondernemers J.Bosma & H. Bovenkamp.

Advertentie van Heemsteeds Woningbureau G.J.Smit uit 1928

In de periode die we aanduiden met het Interbellum zijn de drie belangrijkste exploitanten geweest: 1) Cornelis L.Kwak, 2) bouwbureau Baalbergen en Volkers en 3) bouwer en huizenexploitant H.Brouwer. Voornoemde personen en bedrijven hebben in hoge mate bijgedragen dat Heemstede anno 2000 een van de meest aantrekkelijke en welvarende woongemeenten in de Randstad is, aangeduid als ‘toplocatie”. Heemstede’s Woningbureau Corn’s L. Kwak was gevestigd in Huize Karoly, Heemsteedse Dreef 274/276 nabij de Blauwe Brug, omschreven “als een poort van het veel gezochte Heemstede”. Het huis/kantoorpand was vernoemd naar zijn geadopteerde (Hongaarse) zoon Karoly Forintos.

Huize Karoly in Heemstede. Woonhuis en hoofdkantoor van C.Kwak. Vier bijkantoren waren gevestigd op de adressen, Camplaan,  Eikenlaan 45 (hoek Julianalaan), Zandvoortselaan 151, bij het station Heemstede-Aerdenhout, en Schouwtjesplein 5 in Haarlem

Bijkantoor van Kwam Woningbureau Camplaan, nabij de tramhalte Raadhuis

Bijkantoor van Kwak Woningbureau Camplaan, nabij de tramhalte Raadhuis

Voorgevel van bijkantoor 'Bosch en Vaart' van vw. Woningbureau Kwak op het adres Schouwtjesplein 5 in Haarlem

Voorgevel van bijkantoor ‘Bosch en Vaart’ van vm. Woningbureau Kwak op het adres Schouwtjesplein 5 in Haarlem

Advertentie Heemstede's woningbureau Cornelis L.Kwak

Advertentie Heemstede’s woningbureau Cornelis L.Kwak uit 1925

Begonnen in 1924 zijn tussen 1927 en december 1940 in totaal 154 nummers uitgekomen van de fraaie woninggids ‘Bloem- en Duinland’. In het colofon stond vermeld: “Dit tijdschrift wordt elke maand bij honderdtallen naar Insuiinde gestuurd; aan boord van de passagiersbooten der Maatschappij “Nederland” en van de “Rotterdamsche Lloyd” ter lezing gelegd en gratis toegezonden aan telkens een ander deel van het koopkrachtigste publiek in Nederland”. De heer C.L.Kwak, geboren in Heerenveen, groeide op in Amsterdam en wist zich als selfmade man op te werken als een prominent makelaar In Heemstede en Zuid-Kennemerland. Hij had op een gegeven moment bijkantoren in Heemstede, Aerdenhout, Bennebroek en Haarlem. Ook was hij enige tijd directeur van de Twentsche Bouwmij. Later werkte hij samen met De Ridder onder de naam “De Ridder en Kwak” (later “Koopman De Ridder en Strijbis”). Ook als gemeenteraadslid voor de Anti Revolutionaire Partij heeft hij zich verdienstelijk gemaakt in de perioden 1927 tot 1931 en nog kort in 1935.

Reclamebord van woningbureau Kwak (uit collectie Historische Vereniging Heemstede Bennebroek)

Reclamebord van woningbureau Kwak (uit collectie Historische Vereniging Heemstede Bennebroek)

Voorbeeld van woninggids van Heemstede's Woningbureau C. Kwak

Voorbeeld van vooromslag woninggids van Heemstede’s Woningbureau C. Kwak

kwak.jpg

Advertentie van woningbureau Cornelis. L. Kwak, toen C.Kromhout directeur was in 1931

 

Na zijn overlijden 10 maart 1947 is C.L.Kwak op 14 maart begraven op de Algemene Begraafplaats in Heemstede. Het is betreurenswaardig dat zijn voor de bouwgeschiedenis van Heemstede belangwekkend archief niet bewaard is gebleven.

Cornelis L.Kwak

Cornelis L.Kwak

Overlijden C.L.Kwak, uit: IJmuider Courant, 15-3-1947

Overlijden C.L.Kwak, uit: IJmuider Courant, 15-3-1947

Bericht begrafenis C.L.Kwak, Haarlem's Dagblad 15 maart 1947

Bericht begrafenis C.L.Kwak, Haarlem’s Dagblad 15 maart 1947

Bericht van familie Kwam uit Haarlem's Dagblad van 19 april 1947.

Bericht van familie Kwam uit Haarlem’s Dagblad van 19 april 1947.

C.L.Kwak tijdelijk gemeenteraadslid. Uit: Eerste Heemsteedsche Courant van 15-2-1935

C.L.Kwak tijdelijk gemeenteraadslid. Uit: Eerste Heemsteedsche Courant van 15-2-1935

Vervolg C.L.Kwak, uit: Eerste Heemsteedsche Courant van 15-2-1935.

Vervolg C.L.Kwak, uit: Eerste Heemsteedsche Courant van 15-2-1935. Mr.C.von Meyenfeldt is toen namens de A.R. gemeenteraadslid geworden en dat gebleven tot 1941.

====================================================

De activiteiten van Bouwbedrijf J.E. Baalbergen en A.Volkers in Heemstede vielen in de periode 1923-1941 en zijn beschreven in een boek uit 1993. Hun motto was “Slegt ghebouwt, Lanck berouwt, Goed ghebouwt, D’eeuwen houdt”. Terzijde: de grondprijzen voor percelen bouwterreinen bedroegen in de jaren dertig circa fl. 10,- per vierkante meter. In 1939 is 1.200 vierkante meter in het prachtige Grotstuk verkocht voor slechts fl. 6.000,-. Een herenhuis in de Lieven de Keylaan met 6 kamers kostte fl. 7.500,-. Als geldbelegging werden 10 woonhuizen aangeboden voor 52.000 gulden en voor acht herenhuizen met centrale verwarming in de Schildersbuurt bedroeg de koopprijs fl. 85.000,-. Extreem hoog in prijs was een luxe landhuis aan de Van Merlenlaan met 11 kamers, grote tuin en een tennisbaan: fl. 50.000,- te koop aangeboden via woningbureau G.J.Smit in 1937. Van een herenhuis aan de Heemsteedse Dreef varieerde in 1930 de verkoopprijs van fl. 11.000,- tot maximaal  21.000 gulden en tien jaar later in 1940 gemiddeld fl. 15.000,- tot fl. 16.000,-. Van 178 door ‘Baalbergen en Volkers’ gebouwde herenhuizen bedroeg de verkoopprijs gemiddeld ongeveer fl. 14.000,-. Hun duurste pand betrof het al genoemde ‘Huize Karoly’ ten behoeve van collega C.L.Kwak met het voor die tijd bijna astronomische bedrag van fl. 30.000,-. De huurprijs van een huis varieerde van fl. 250,- tot fl. 850,- per jaar. De huizenprijzen bleven lang stabiel. Pas in de jaren zestig en negentig recent – zijn ze explosief gestegen.

Briefhoofd van Bouwbureau J.E.Baalbergen & Volkers uit 1929

Briefhoofd van Bouwbureau J.E.Baalbergen & Volkers uit 1929

Vooromslag van in 1993 verschenen publicatie over Baalbergen & Volkers

Voorzijde van brochure 'Ideaal Wonen!', uitgegeven door bouwbureau Baalbergen en Volkers

Voorzijde van brochure ‘Ideaal Wonen!’, uitgegeven door bouwbureau Baalbergen en Volkers

De viering van 12,5 jarig bestaan van Baalbergen & Volkers bij Herenweg 89. Staande van links naar rechts: Van Kampen (metselaar), H.Hart (opperman timmerwerk), D.Smit (timmerman), F.van Thiel (loodgieter), mevrouw Baalbergen, J.E.Baalbergen, mevrouw Volkers, A.Volkers, I.L.de Maaker (smid), F.Hasselmeijer (opperman timmerwerk). Zittend v.l.n.r.: M.van Kampen (opperman metselaars), F.van Thiel Jr. (loodgieter), een onbekende, A.van Thiel (loodgieter), onbekende grondwerker, J.Last (timmerman)

De viering van 12,5 jarig bestaan van Baalbergen & Volkers bij Herenweg 89. Staande van links naar rechts: Van Kampen (metselaar), H.Hart (opperman timmerwerk), D.Smit (timmerman), F.van Thiel (loodgieter), mevrouw Baalbergen, J.E.Baalbergen, mevrouw Volkers, A.Volkers, I.L.de Maaker (smid), F.Hasselmeijer (opperman timmerwerk). Zittend v.l.n.r.: M.van Kampen (opperman metselaars), F.van Thiel Jr. (loodgieter), een onbekende, A.van Thiel (loodgieter), onbekende grondwerker, J.Last (timmerman)

Advertentie van bouwbureau Baalbergen & Volkers

De derde bouwer van belang was Hendrik Brouwer, die in de lokale literatuur tot op heden totaal veronachtzaamd is.

Hendrik Brouwer op een foto genomen mei 1906, mogelijk bij gelegenheid van zijn geloofsbelijdenis (Met dank aan Wilma Bruin van Gurp)

Tussen de 500 en 600 huizen – ruim 10% van de woningvoorraad in 1940 – zijn door deze selfmade projectontwikkelaar in Heemstede tot stand gebracht, o.a. in de Indische Buurt, rond het Valkenburgerplein, de Bloemenbuurt, de Zandvoorter Allee en het voormalige Boekenrodeterrein/Houtvaart. De gronden van het villapark Rozenburg (Bloemenbuurt) is in 1926/1927 voornamelijk in exploitatie gegeven aan H.Brouwer en de firma Gebroeders J.en H.van der Pol. De verkoopprijs van huizen bedroeg tussen de 7 en 8 duizend gulden. Evenals andere opdrachtgevers kocht hij met geleend geld terreinen (weilanden en bollenvelden) om daar voor eigen risico huizen neer te zetten. Ten dele bestemd voor verkoop aan particulieren. Voor het grootste deel echter ten behoeve van verhuur.

Een zelfverzekerde Hendrik Brouwer poseert in 1929 voor de Haarlemse fotograaf Fortgens

Hendrik Brouwer is op 5 januari 1894 in de Haarlemmermeer geboren als zoon van werkman Jan Brouwer en Johanna van Straaten. Na jeugdjaren in Haarlem heeft hij zich in 1917 te Heemstede gevestigd waar hij tot zijn overlijden op 10 verschillende adressen heeft gewoond. Uit het huwelijk op 17 april 1918 te Heemstede met zijn eerste vrouw Hendrina Planting (in 1894 geboren) uit deze gemeente zijn drie dochters geboren. [Niesje Brouwer op 21 juni 1919, Johanna Maria op 27 augustus 1921 en Margaretha 24 februari 1925]. Echtgenote Hendrina overleed 15 februari 1926.

Hendrina Planting was van 1918 tot 1926 echtgenote van Hendrik Brouwer

Na haar dood hertrouwde hij op 20 juli 1926 te Heemstede met Tona van der Ham en op 2 februari 1929 is dochter Henny Tona geboren. Hendrik Brouwer begon in 1922 in de Camplaan en Indische Buurt en had zes jaar later al 300 huizen gebouwd. De huizen in de beginperiode zijn door Brouwer zelf als bouwkundige ontworpen en in de regel van minder esthetische en technische kwaliteit dan van na circa 1927 toen hij gekwalificeerde architecten aantrok. In tegenstelling tot Baalbergen en Volkers die enkel vakmensen van niveau aantrokken, nam Brouwer genoegen met aannemers en leveranciers die zo goedkoop mogelijk werkten. De gevolgen zijn geweest dat de bouw niet altijd even deugdelijk geschiedde en bijvoorbeeld bij afwezigheid van degelijke fundamenten zich hier en daar verzakkingen voordoen. Een hedendaagse bewoner van een herenhuis in de omgeving van het station spreekt in dit verband van ‘ramsjbouw’. Na de opening van het station Heemstede-Aerdenhout in 1927 hadden vooral de gronden aan de beide zijden van de spoorweghalte Brouwer’s belangstelling. Zelf woonde hij verscheidene jaren op het adres Zandvoortselaan 70 waar later een fotograaf en tegenwoordig een dierenarts is gehuisvest, (zie het hoekhuis op de foto Zandvoortsche laan/Zandvoorter Allee).

Eind 1931 werd door Hendrik Brouwer surséance van betaling aangevraagd, maar nadien wist hij zich te herstellen. Juni 1932 is hem na het veroorzaken van een ongeval zes maande het rijbewijs ontzegd. Zijn ‘productie’ heeft tot 1935 gemiddeld meer dan 40 per jaar bedragen. Dat is een hoog aantal wanneer men in aanmerking neemt dat hij als eenling werkte en dat het, afgezien van de Indische Buurt, merendeels niet om rijtjeshuizen doch om herenhuizen (2,3 of 4 onder één kap) en villa’s ging.

brouwer

(Haarlem’s Dagblad 28 juni 1938)

 

 

Ter vergelijking: J.E.Baalbergen en A.Volkers leverden gemiddeld 10 panden per jaar op. Zij besteedden nochtans meer dan Brouwer aandacht aan esthetische eisen evenals aan kwaliteit en duurzaamheid van gebruikte materialen. Alle woningen van Baalbergen en Volkers staan er na zo’n 70 jaar nog – aan de buitenkant niet of weinig gewijzigd – en kunnen met goed onderhoud nog generaties mee.

Veel huizen in de Bloemenwijk zijn gebouwd door Hendrik Brouwer

Eén van Brouwer’s betere projecten betreft het hotel-café-restaurant Boekenrode met woningen en garage aan het Roemer Visscherplein. Expert op het gebied van de historische architectuur drs.Michel Bakker zegt hierover: “Het gebouw is zeer beeldbepalend gelegen en heeft een unieke .situering. Hoewel het geheel enigszins is aangetast bevat het nog altijd vele elementen van een Amsterdamse School-architectuur. Het herinnert aan de tijd dat bij vrijwel alle spoorwegstations hotelaccommodatie te vinden was”.

Hotel-restaurant-café met garage, woningen en een vergaderzaal op het Roemer Visscherplein nabij de spoorweghalte Heemstede-Aerdenhout, ontworpen door J.H.Groenewegen

Exterieur van hotel-restaurant-café Boekenrode bij het station Heemstede-Aerdenhout in 1929

Exterieur van hotel-restaurant-café Boekenrode bij het station Heemstede-Aerdenhout in 1929

Interieur van grote zaal in  'Boekenrode', 1929

Interieur van grote zaal in ‘Boekenrode’, 1929

Bedienend personeel Boekenrode, 1929

Bedienend personeel Boekenrode, 1929

Advertentie uit 1937 toen hotel Boekenrode werd beheerd door J.J.M.Dickmann

Advertentie uit 1937 toen hotel-restaurant Boekenrode werd beheerd door J.J.M.Dickmann

Suikerzakje van hotel café en restaurant Boekenrode, Heemstede

Suikerzakje van hotel café en restaurant Boekenrode, Heemstede

Met de tijden veranderen ook de namen. In ‘Boekenrode’ begon de familie Lau in 1976 een Chinees-Indisch restaurant  Tong Nam, dat sinds 1996 ‘Asian Delights’ heet.  De BMW-garage die hier lange tijd gevestigd was verhuisde naar een bedrijvencomplex op de Cruquiusweg, maar behield de historische naam ‘Boekenroode’.  De heer P.Leuven vertelde mij eens dat Brouwer een keer met een vliegtuigje boven Heemstede cirkelde om het resultaat van zijn noeste arbeid in vogelvlucht te overzien. De heer Rekoert herinnert zich voorts dat zijn dochter in een limousine door een particulier chauffeur naar de Bosch en Hovenschool werd gebracht, hetgeen (ook) voor die tijd zeer uitzonderlijk was. Voor Heemstede van essentieel belang was de doortrekking van de Heemsteedse Dreef van de Pieter Aertszlaan tot het Wipperplein in de jaren 1930-1932. Ook omdat hierdoor de ontsluiting en bebouwing aan beide zijden van “De Geruischlooze Weg” en van daaraan aangrenzende terreinen (Componistenbuurt) tot stand kwamen. Ook H.Brouwer kocht enkele percelen van de gemeente om aan de nieuwe Dreef te bouwen. De crisisjaren troffen echter ook deze exploitant. Eind oktober 1931 is voor H.Brouwer door de Arrondissementsrechtbank Haarlem surséance van betaling aangevraagd. Vanaf 1933 stonden veel huizen leeg of werden panden via onderverhuur door twee families bewoond teneinde de kosten te drukken. Dubbelbewoning achtte de gemeente toen overigens ongewenst. De huur van een herenhuis in bijvoorbeeld de Letterkundigenwijk bedroeg in deze periode hooguit 50 gulden per maand. Voornoemde ex-makelaar A.M.Smit zei over deze tijd in een vraaggesprek met de Koerier van 18 mei 1983: “Er werden huizen gebouwd zonder dat er voldoende afnemers waren. En om de huizen maar kwijt te raken werd de huur kunstmatig laag gehouden. Ze gingen dikwijls weg tegen de helft van de bedongen huurprijs en werden dan nog gratis behangen op de koop toe”. Het waren jaren van tegenspoed. Het huwelijk van Brouwer met zijn tweede echtgenote Tona van der Ham is in 1935 ontbonden. Uit zijn eerste huwelijk zijn drie dochters en uit zijn tweede 1 zoon en 1 dochter geboren. Vanwege een veroorzaakt ongeluk is H. Brouwer met ingang van 9 juni 1932 voor 3 maanden de bevoegdheid ontzegd om motorvoertuigen te besturen en per 1 juli 1933 nogmaals voor de duur van een half jaar.

Zandvoorterallee.jpg

Oude prentbriefkaart met zicht op de Zandvoorter allee

ddd_010661698_mpeg21_p018_image

                                 Advertentie uit het Algemeen Handelsblad 19 mei 1931

Financieel kon hij niet meer aan zijn verplichtingen voldoen. 13 september 1935 bracht curator mr.dr.F.A.Bijvoet ter kennis dat een uitdelingslijst bij de griffie van de rechtbank is gedeponeerd die voor de crediteuren van H.Brouwer gedurende 10 dagen kosteloos ter inzage ligt. Nog in aanbouw zijnde huizen zouden volgens een zegsman dientengevolge minder aandacht gekregen hebben dan onder normale omstandigheden. Brouwer woonde vanaf eind augustus 1934 ongeveer 8 maanden in de villa Camphuyzenlaan 1, en daarna op het adres Heemsteedse Dreef 133 om na 1935  naar Haarlem te verhuizen. Hij noemde zich voordien bouwkundige en nu koopman. We komen zijn naam toch nog een enkele maal tegen. Onder meer in 1938 toen hij terreinen ten zuiden van de Cruquiusweg ten oosten van de Javalaan in exploitatie bracht en grond aan de gemeente verkocht voor de aanleg van wegen in dit deel van de Indische Buurt. In die tijd is de bebouwing van deze wijk voltooid met het doortrekken van de Timorstraat en de bebouwing van de Soendastraat. Hendrik Brouwer overleed op 46-jarige leeftijd ’s middags om 4 uur “dood gevonden” op 7 oktober 1940. Hij bleek door verdrinking in de Leidsevaart om het leven te zijn gekomen. De Heemsteedse begrafenisondernemer Kornelis de Vries deed hiervan aangifte bij de burgerlijke stand van Haarlem.

425f72c2-f651-a5fb-e557-d3a8f352bc5c

Enkel een vermelding van de dood van H.Brouwer uit het bevolkingsregister in de IJmuider en Haarlemsche Courant

Er verscheen geen overlijdensadvertentie noch een redactioneel doodsbericht in de Oprechte Haarlemsche Courant, van welke krant in die periode de kolommen vol stonden over oorlogshandelingen, maar ook over de voorgenomen fusie van Heemstede en Bennebroek, die zoals bekend uiteindelijk niet doorging.. . Met slechts enkele jaren lagere school had hij zich in nauwelijks tien jaar naar Amerikaans voorbeeld letterlijk opgewerkt van krantenjongen tot gefortuneerd zakenman. Wie hoog stijgt kan diep vallen. De economische depressie bracht een vroegtijdig einde aan zijn succes en ambities. Gebouwd voor globaal geraamd 6 tot 7 miljoen gulden, is de totale verkoopwaarde zo’n 80 jaar later wellicht opgelopen tot globaal geraamd ongeveer 400 miljoen euro.

ddd_010661772_mpeg21_p017_image

Aanvraag van surseance van betaling H.Brouwer Uit: Algemeen Dagblad van 3 november 1931

Op het hoogtepunt van zijn succes stond in de ‘Oprechte Haarlemsche Courant’ van dinsdag 15 mei 1928 een verhaal dat we hieronder integraal opnemen.

Hans Krol

Luchtfoto uit 1952 met het door Hendrik Brouwer gebouwde complex Boekenrode

Het pand, voorheen hotel-restaurant ‘Boekenrode’, tegenwoordig o.a. huisvesting van eden Chinees restaurant ‘Asian Delights’, staat op de hoek van het Roemer Visscherplein en de Zandvoortselaan. Het ligt tegenover het spoorwegstation Heemstede-Aerdenhout en herinnert daarmee aan de tijd, waarin bij menig station een hotel te vinden was. het vormt als het waren de hoeksteen tussen de aansluitende woonhuizen aan het plein en de rij woonwinkelhuizen langs de laan. Daarmee vormt het op deze plaats een markant element. Met karakteristieken  van de Amsterdamse School is het momenteel een gemeentelijk monument. Het is in  1928 gebouwd als hotel-restaurant. Het ontwerp was van de architect J.H.Groenewegen in opdracht van de bouwer en exploitant H.Brouwer, die dichtbij aan de Zandvoortselaan 70 hoek Zandvoorter Allee woonde. De hoekpartijen hebben drie bouwlagen, het tussengelegen hoofdgebouw heeft er twee. Het gebouw maakt als geheel een ronde indruk en is als het ware aan weerszijden begrensd door de hogere hoekpartijen. De golvende lijn van het afdak boven het balkon, die de verspringende gevel volgt, geeft het geheel een zwierig effect. Het pand is opgetrokken in donkerrode en roodgele baksteen; de horizontale sierbanden – vooral te zien in de hoekpartijen – zijn ook in baksteen uitgevoerd. Ook voor de erfscheiding en voor het balkon is baksteen gebruikt. De bovenste rij van de borstwering is in zwart uitgevoerd, waarbij de stenen verticaal zijn geplaatst. Daarnaast is graniet toegepast en wel voor de decoraties op de eerste etage. Het pand heeft kenmerken van de Amsterdamse School. Die zijn te zien in de ronde hoekpartijen en de granieten gevelversieringen tussen de ramen op de eerste verdieping. De oorspronkelijke harmonie is gewijzigd doordat Chinees aandoende elementen zijn aangebracht in de jaren zeventig. Vooral de entree aan het Roemer Visscherplein maakt duidelijk dat hier Oosters kan worden gegeten. De ramen op de parterre zijn gewijzigd, doordat de bovenlichten werden afgeschermd. Dit is ook op de verdieping met de ramen boven het dak gebeurd. (Frans Harm).    De architect Johan Hendrik Groenewegen (Amsterdam, 1901-1958) volgde de opleiding Bouwkunde aan de School voor Bouwkunst in Haarlem. In 1928 vestigde hij zich als architect in Amsterdam. Voor de Tweede Wereldoorlog werd hij vooral bekend door zijn ontwerpen van de Montessorischool in Bloemendaal en enkele winkelpanden aan de Van Baerlestraat, hoek Jan Luykenstraat in Amsterdam. In 1954 associeerde Groenewegen zich met Hans Mieras, die al sinds  1949 als tekenaar was aan het bureau van Groenewegen. Samen ontwikkelden ze onder meer het inmiddels weer verdwenen busstation op het Museumplein. Groenewegen heeft voor WOII veel gewerkt voor het bouwbureau J.AE.Baalbergen & A.Volkers (1910-1940) en ontwierp voor hen onder meer de volgende panden in Heemstede: Crayenestersingel 39 en 41; Van Merlenlaan 40, Adriaan Pauwlaan 11, 11a; Van Slingelandtlaan 8, 10, 12, Lanckhorstlaan 22 en 24, Herenweg 146, 148, 150, 152, 152a en Heemsteedse Dreef 164, 166, 215, 217, 219, 221, 239, 253. 

Luchtfoto uit 1957 met o.a. station Heemstede-Aerdenhout, Boekenrode en rechtsboven de kassen van tuinbouwbedrijf Enpelen & Van Dijk. (thans Vogelwijk Heemstede).

Luchtfoto uit 1957 met o.a. station Heemstede-Aerdenhout, Boekenrode en midden-boven met ook 1 fabrieksschoorsteen  de kassen van tuinbouwbedrijf Enpelen & Van Dijk. (thans Vogelwijk Heemstede).

“Het Monumentaal Concertgebouw te Heemstede. Van werkman tot makelaar en bouwer; wat de heer Brouwer voor Heemstede beteekent

In Heemstede woont een man….Net het begin van een der mysterieuse verhalen uit den romantischen tijd. Wat hier volgt is geen romantiek, maar realiteit van den dag van heden. De man waarover we het hebben, is te Heemstede ’n wel algemeen gekende persoonlijkheid: het is de heer H.Brouwer, makelaar-taxateur, agent in hypotheken. Enfin, alles kunt ge lezen op verkoopborden op terreinen aldaar. Vele lezers die dit verhaal lezen, zullen niet vermoeden dat de man waarover we het hier hebben, hen misschien, ’n aantal jaren geleden, dag aan dag trouw hun Stads-Editie heeft gebracht. Want Brouwer was inderdaad, toen hij nog in de Camplaan woonde, kranten-bezorger van de Oprechte Haarlemsche Courant. Of hij zich dus kranig opgewerkt heeft!… Verleden jaar verbaasde hij het groote publiek door van de gemeente Heemstede voor de som van ƒ 250.000, – en zeer groot bouwterrein te koopen aan de Zandvoortschelaan, in de omgeving van de aan te leggen spoorweghalte. Hij zal dus op die plaats aan Heemstede een waardige omgeving verschaffen. Daarna kocht hij van de gemeente Heemstede voor ƒ 280.000,- een enorm stuk grond aan het Valkenburgerplein, onder voorwaarde dat daar een monumentaal gebouw zal verrijzen. Wij hebben daar destijds reeds de aandacht van onze lezers op gevestigd. In totaal heeft de heer Brouwer in de laatste jaren van de gemeente en van anderen voor ongeveer ƒ 1 millioen grond gekocht. Hij heeft een driehonderd woningen en villa’s gebouwd en binnenkort zal dat getal met nog wel driehonderd vermeerderd zijn. De heer Brouwer heeft zich flink opgewerkt: inderdaad, een jaar of vier geleden liep hij nog achter den groentewagen om zijn waar langs de huizen aan te bieden. En het typische is, dat hij zaken drijft, niet als representant van een consortium, maar totaal voor eigen rekening. De heer H.Brouwer, een flinke, jonge man van 34 jaar, woont in een keurig villa’tje aan de Zandvoortschelaan 70, hoek Zandvoortsche Allee, dicht bij de brug over de Leidschevaart. “Hier aan de laan heb ik een vijftiental villa’s gebouwd en ook dit huis, waarin ik woon, en de wijk, die zich hier in de omgeving ontwikkelt hij wees naar de Zandvoortsche Allee – is ook bijna geheel door mij neergezet” zeide hij.

Hij vertelde ons, dat hij in de Haarlemmermeer geboren is, maar reeds jong in Haarlem kwam. Zijn ouders waren behoeftig en reeds op tienjarigen leeftijd moest hij van school af. Door de vele verhuizingen van zijn ouders bezocht hij vier verschillende scholen. Laatstelijk die aan de Gortesteeg in Haarlem – hij denkt nog met genoegen aan den heer Nan – en zodoende kwam er van zijn onderwijs niet veel terecht. Na zijn schooltijd kwam hij op den tuin van meneer Eldering aan den Zijlweg. Daarna bij andere bloemisten, maar zijn werkzaamheden zijn van velerlei aard geweest. Hij voer o.a. verschillende malen op een trawier, de laatste maal in 1921. Ik ben, wat men noemt los-werkman geweest en ten slotte heb ik een groentenwinkel gehad in de Camplaan, waarbij ik tevens krantenlooper van de Oprechte Haarlemsche Courant was. Daar in de Camplaan kreeg Brouwer de lust om te bouwen te pakken. Met behulp van een tweede hypotheek en na het doorstaan van slapelooze nachten om de geldzorgen, slaagde hij er in het huis, waarin hij zijn groentenzaak had, te koopen. Al geruimen tijd trok een stukje gemeentegrond, schuin tegenover zijn woning, aan de Camplaan hoek Wilhelminaplein, zijn aandacht. Hij kocht het en liet er een viertal winkels op zetten. Dit werk werd uitbesteed, maar nadien voerde hij alle bouwwerken in eigen beheer uit. Met die winkels lukte het. Hij verkocht er twee van en verhuurde de twee anderen. Op l mei 1924 verhuurde hij zijn eerste huis. Ook de woning, waarin hij handel dreef, verhuurde hij en ging zelf aan de bouwerij. Toen ging het in vrij vlug tempo vooruit. Eerst bouwde hij acht huizen aan het Rozenburgerplein, toen nog eens acht. Tot nu toe heeft hij driehonderd huizen laten zetten, waarvan hij er een honderd verkocht en twee honderd in eigen exploitatie heeft. Er staat nog heel wat werk te wachten op het Valkenburgerplein (1). Het monumentaal gebouw, dat hier zal verrijzen, wordt een restaurant, met garage en vergaderzalen, tevens geschikt voor bioscoop-en schouwburgvoorstellingen. De teekening daarvan is uit den aard der zaak nog niet klaar, want bouwde de heer Brouwer aanvankelijk naar eigen teekeningen, wat nu uitgevoerd wordt, zijn ontwerpen van architecten. De ontworpen villa’s zullen een sieraad van Heemstede worden. De architecten zijn de heeren Mesker en Groenewegen, beiden te Amsterdam. Het fraaie gebouw waarvan wij in dit nummer een teekening geven, is een villa aan het Roemer Visscherplein (ontworpen door den heer Lammers) met een terras aan den Houtvaartkant. Het geheim van dit succes?

Villa op het Boekenrode terrein nabij de Zandvoortselaan, ontwopen door architect Lammers

Niet te vertellen, omdat het van zoovele kleinigheden afhangt. Maar het groote geheim is niets dan flair, het aanpakken bij juiste gelegenheid om een transactie te doen. Maar, zei de heer Brouwer, het kost wel eens slaapeloze nachten. Toch is het een mooi succes waarmee we onzen krantenbezorger, onze jongen makelaar, van harte geluk wenschen. Behalve de vele mooie huizen en villa’s, zal hij aanstonds aan het zich ontwikkelende Heemstede de feestzaal geven die deze gemeente zoo dringend noodig heeft.”

Het door Hendrik Brouwer gebouwde complex nabij het station Heemstede-Aerdenhout

Gebouwd als hotel Boekenroode later chinees indisch restaurant Tong Nam  is hier nu Asian Delights gevestigd

(1) Op het Valkenburgerplein is na de bouw van de R.K.kerk in 1927 pas enige jaren later het café-restaurant Valkenburg (H.van Meurs) tussen de Molenlaan en Torenlaan gerealiseerd; later omgezet in een dubbel woonhuis. In dit artikel wordt feitelijk gedoeld op het monumentale gebouw met restaurant, een kleine zaal voor vergaderingen en een grote zaal voor feesten, woningen en afzonderlijk een garage. Dit complex kwam omstreeks 1928 tot stand op het Roemer Visscherplein (zie 2 foto’s) (H.K.)

Naar aanleiding van een artikel in HeerlijkHeden (nummer 104, 2000) reageerde de enige zoon van Hendrik Brouwer, zelf ook zo geheten. Hij schreef “Die man, mijn vader, was een voor mij een door omstandigheden onbekende Brouwer. Ik ben daarom erg blij en verrast met het gepubliceerde artikel en de informatie die ik hierin voor het eerst over mijn vader las. De heer Krol schrijft in zijn bijdrage dat Hendrik Brouwer was selfmade huizenbouwer en exploitant in de jaren twintig en begin jaren dertig van de vorige eeuw één van de personen is geweest die het aantrekkelijke hedendaagse gezicht van Heemstede mede heeft helpen realiseren. Dit door de bouw van tussen de 500 en 600 huizen op verschillende locaties binnen deze gemeente. Vaak voor eigen rekening, doch ook met geleend geld waardoor hij zich binnen tien jaar tot gefortuneerd zakenman wist op te werken. De crisisjaren maakten echter aan alle successen en ambities vroegtijdig een einde. Hij ging failliet en overleed op 46-jarige leeftijd in oktober 1940. Mijn moeder was de tweede vrouw van de jonge weduwnaar Hendrik Brouwer. Zij kreeg met hem een dochter en een zoon en werd stiefmoeder van de drie dochters uit het eerste huwelijk van Hendrik Brouwer. In 1935 werd het huwelijk ontbonden waarna mijn moeder het haar twee kinderen in Doetinchem een nieuw bestaan heeft opgebouwd. Ik was op dat moment pas vijf en heb nadien van mijn moeder en haar familie vrijwel niets meer over mijn vader en mijn verleden vernomen. Na het overlijden van mijn moeder heb ik twee foto’s van mijn vader gekregen. Eén betreft een foto uit mijn vaders goede tijd. De foto heeft betrekking op hetgeen de heer Rekoert in het artikel zich nog van mijn vader weet te herinneren. Hij wist te vertellen dat de kinderen van Hendrik Brouwer per lomousine door een particulier chauffeur naar de Bosch en Hovenschool werden gebracht. Die herinnering kan ik met deze foto bevestigen

Door een toeval en niets wetende van mijn vaders achtergrond in deze regio ben ik 45 jaar geleden in Haarlem komen wonen. Sinds enkele jaren woont mijn zoon met zijn kinderen zelfs in Heemstede. Door het gepubliceerde rtikel heb ik kennis gemaakt met mijn vader en zijn historisch belang voor de gemeente. Ik kijk nu met andere ogen naar Heemstede en mijn vader. Hiervoor veel dank” w.g. Hendrik Brouwer (Haarlem).

Bijlagen

Aanleg Molenwerfslaan. Bericht uit het Haarlems Dagblad van 28 juni 1938.

Aanleg Molenwerfslaan. Bericht uit het Haarlems Dagblad van 28 juni 1938.

Advertentie uit De Telegraaf van 19 januari 1929

Advertentie uit De Telegraaf van 19 januari 1929

Bericht uit het Algemeen Handelsblad van 3 november 1931.

Bericht uit het Algemeen Handelsblad van 3 november 1931.

Schrijven van de heer Hendrik Brouwer Jr.

Schrijven van de heer Hendrik Brouwer Jr.