Tags

, , ,

EEN VERGETEN OORLOGSSLACHTOFFER IN HEEMSTEDE: JOHAN HENDRIK GRIESE JUNIOR (1914-1943)

Griese2

                                    Vakantiefoto van een jonge Henk Griese

Tussen 1990 en 1995 heeft een werkgroep ‘Geschiedbeschrijving Heemstede 1940-1945’ zich beziggehouden met de bestudering van de oorlogsperiode. De werkgroep bestond uit M.A.Bulte, C.C.Moors, H.J.A.Rosendal , W.Verspoor en ondergetekende. Bovendien heeft de heer V.C.Klep veel vooronderzoek gedaan met betrekking tot de politiearchieven en de heer A.T.J.M.Böing ten aanzien van het bevolkingsregister. Het onderzoek heeft geleid tot een tiental rapporten en kleine publicaties (1), een tentoonstelling in 1995, alsmede het boek ‘Heemstede 1940-1945; een gemeente in bezettingstijd’ (Haarlem, De Vrieseborch, 1995, herdruk 2005). Verder is documentair materiaal verzameld dat in ongeveer 30 archiefdozen ligt opgeslagen in de Heemstede-collectie van het Noord-Hollands Archief. Tientallen personen zijn destijds  geïnterviewd. Toch is van die herinneringen niet of slechts sporadisch gebruik gemaakt, omdat bleek dat gemelde gebeurtenissen vaak niet overeen kwamen met de mening van anderen of met schriftelijk vastgelegde bronnen. Hoe betrouwbaar zijn herinneringen? Het is zoals Remco Campert schreef: “in het verloop van jaren worden ze aangedikt of vervagen ze”.  Zelf heb ik mij o.a. beziggehouden met oorlogsslachtoffers. In eerste instantie is daarbij uitgegaan van een na de Bevrijding samengestelde erelijst, welke namen zijn gegraveerd in een plaquette op het in 1948 onthulde monument voor de gevallenen. Behalve enkele in of uit Heemstede omgekomen slachtoffers die per abuis destijds niet op de erelijst zijn terecht gekomen, is tevens een overzicht gepubliceerd van voornamelijk in Duitsland omgekomen personen die vrijwillig of onvrijwillig in de ‘Arbeidsdienst’ werkzaam zijn geweest. Onvermeld bleven de plaatsgenoten die zich aanmeldden in Duitse krijgsdienst en omkwamen (2).   In 1995 is bovendien voor de eerste maal een overzicht van circa 165 Joodse personen gepubliceerd, die na 1933 Duitsland waren ontvlucht en mei 1940 in Heemstede als inwoner stonden ingeschreven .  Sinds 2014 tevens vermeld op een afzonderlijk Joods monument aan de Vrijheidsdreef nabij Groenendaal. Een overzicht van omgekomen oorlogsslachtoffers uit Heemstede – tevens afzonderlijk van Joodse medeburgers – is intussen op het internet geplaatst.

Een dodelijk schot op Kerstavond 1943

In oktober 2015 ontving ik via de Historische Vereniging Heemstede Bennebroek een schrijven van mevrouw L.M.Corduwener (3) tegenwoordig woonachtig in Lingen, Duitsland. Zij schrijft daarin: ‘Mijn grootouders (Griese) van moeders kant hebben vanaf 1937 in Heemstede gewoond, César Francklaan 23. Hun zoon Johan Hendrik Griese, is op 29 jarige leeftijd op 25 december 1943 in Heemstede om het leven gebracht. Mijn moeder die niet meer leeft, heeft mij altijd verteld dat hij is doodgeschoten. Er is geen familie meer in leven die dat kan bevestigen.’

Tijdens ons onderzoek in de periode 1990-1995 noch daarna is het overlijden van Johan Hendrik (Henk) Griese Junior op 29-jarige leeftijd bekend geweest. Dat is de reden geweest voor verder onderzoek.

Johan Hendrik Griese Senior: een  werkzaam leven in de tabak

tabak1

Scan1496

Scan1497

                                                     C.v. Johan Hendrik Griese (1938)

Over de vader van voornoemd slachtoffer is een beknopte levensbeschrijving opgenomen in het biografisch naslagwerk ‘Persoonlijkheden in het Koninkrijk der Nederlanden’(1938). Hij heeft zichzelf ontwikkeld is in 1920 door de gemeente Amsterdam benoemd tot makelaar in tabak. De heer Griese werkte 30 jaar bij de firma Stokhuyzen & Brom, alvorens hij zich als zelfstandig makelaar vestigde in tabaksartikelen te Amsterdam. Gevestigd in het straatje ‘Gebed zonder End, vlakbij Frascati, waar de tabaksbeurs plaatshad.

Frascati

Amsterdam was een (wereld)entrum van de tabakshandel gedurende bijna 1,5 eeuw van circa 1750 tot de Tweede Wereldoorlog. Vanaf 1879 was in het voormalig koffiehuis Frascati aan de Nes de Tabaks Makelaar Sociëteit gevestigd. Interieurfoto met Griese en andere inkopers/makelaars van een tabaksveiling in Frascati.

ddd_010654421_mpeg21_p003_image

Uit: Algemeen Handelsblad van 17 december 1919. Op 9 april 1920 werd de aanvraag van J.H.Griese als makelaar in tabak door de gemeente gehonoreerd. In 1936 vestigde hij zich in een pand aan de steeg ‘Gebed zonder End’  nabij de Nes als zelfstandig makelaar.

drukte1

Drukte van makelaars-inkopers voor een tabaksveiling van Sumatra in zaal Frascati . Hoogtepunt was de jaren 30 van de vorige eeuw toen de handel zoveel duwende en trekkende handelaren had en deze veilingen ‘de hel van Frascati’ genoemd werden.  (Geheugen van Nederland)

keuring

Keuring van tabak in Frascati. De ene week werd Java en de andere week Sumatra verhandeld (In. Persfoto Bureau, 1927)

Geboren in 1890 in de hoofdstad  trouwde hij in 1913 met Geertje Vink. Uit dit huwelijk zijn 3 kinderen geboren: Johan Hendrik, geboren 26 mei 1914, Laurina Antoinetta Greta, geboren in 1915 en als nakomer Willy Erna, geboren in 1927. De enige zoon is na de schoolperiode bij zijn vader in de zaak gaan werken. In 1937 tot enige welstand gekomen kocht de heer Griese een onder architectuur van A.J.Westermans in dat jaar gebouwd pand aan de Cesar Francklaan nummer 23. Griese was een liefhebber van de natuur en tuinieren. In april 1940 won hij een derde prijs voor de aanleg van zijn tuin, uitgereikt door de bekende bloembollenkweker J.F.Ch.Dix als voorzitter van de afdeling Haarlem en Omstreken van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Tuinbouw en Plantkunde.

ddd_110589743_mpeg21_p008_image

Overlijdensadvertentie Johan Hendrik Griese (73) uit de Telegraaf van 10 september 1963

 

 

Cesar Francklaan

                           César Francklaan in 1981 (foto Noord-Hollands Archief)

Johan Hendrik Griese Junior

In 1939 is de jonge Henk Griese gedurende een periode van mobilisatie (28 augustus 1939 afgekondigd voor mannen van 18 tot en met 35 jaar) verplicht voor militaire dienst opgeroepen  Volgens een verslag in de politiedagrapporten van Heemstede heeft hij vanuit Amersfoort desertie gepleegd, wat in die dagen als een ernstig vergrijp werd beschouwd (4). Geregistreerd is op 25 december 1939: ‘In het perceel César Francklaan 23 wordt op verzoek onderzocht of bij zijn ouders de deserteur Johan Hendrik Griese geboren op 26 mei 1914 in huis is. Hij wordt op de vliering gevonden en vlucht via een zolderraam. Met politiehonden wordt hij gezocht. Er komt tijdelijk een dubbele wachtpost bij het huis. De telefoon van de ouders wordt afgeluisterd. Er volgt melding aan politie Haarlem, Hoofddorp en Amsterdam. Aan de achterzijde van het huis was toen nog geen bebouwing en via het braakliggend terrein was vluchten naar de Frans Listzlaan eenvoudig.

Voor de ouders was het omkomen van hun zoon een drama, waaraan zij veel hebben moeten denken maar na de bevrijding nimmer over spraken. J.H.Griese sr. die voor zaken regelmatig in Duitsland kwam wilde niet meer naar dat land. Hij is op 7 september 1963 overleden en zijn echtgenote op 30 mei 1974.

‘Een noodlottig ongeval’

portretfoto

Portretfoto van Henk Griese

Bekend is dat Henk Griese op 15 augustus 1941 vanuit de gevangenis in Groningen is ontsnapt toen hij op weg was naar het Academisch Ziekenhuis aldaar, ‘met mededeneming van het rijwiel van een dokter’. Op 22 augustus is hij in Amsterdam opnieuw gearresteerd en naar Groningen op transport gesteld. De reden daarvan kon vanuit de politiearchieven in Groningen niet achterhaald worden.

Johan Hendrik (Henk) Griese jr. is blijkens een advertentie in de Telegraaf op 2 februari 1943 in ondertrouw gegaan met Cornelia (Corry) Besselsen.

ddd_110584173_mpeg21_p004_image

Bericht van ondertrouw Cornelia Besselsen en Johan Hendrik Griese (De Telegraaf)

Verondersteld wordt dat het aangekondigde  huwelijk op 18 februari niet is voltrokken, omdat een huwelijksakte ontbreekt en op de overlijdensakte ‘ongehuwd’  is vermeld (Haarlem’s Dagblad, 30 december 1943).  Zeker is wèl zijn nieuwe huisadres na verhuizing vanuit Heemstede: Beethovenstraat 107 IV, Amsterdam.  25 december 1943 was de jonge Griese in Heemstede waar hij in  het etablissement Boekenrode nabij het station is gesignaleerd, hetgeen aan de politie is doorgegeven.  In een op 27 december 1943 in het Haarlem’s Dagblad (27-12) , de Gooi- en Eemlander (28-12) en de Courant Nieuws van den Dag (31 december 1943) door de familie opgenomen advertentie wordt gesproken van ‘een noodlottig ongeval’ .

ddd_010997181_mpeg21_p003_image

                                 Overlijdensadvertentie  Johan Hendrik Griese (27-12-1943)

Griese2

Nr. 231: aangifte van overlijden Johan Hendrik Griese bij de ambtenaar van de burgerlijke stand Heemstede op 28 december 1943

Griese1

 Uittreksel uit bevolkingsregister betreffende overlijden Johan Hendrik Griese op 25 december 1943, 28 december 1943

Vanwege de ingevoerde censuur kon van een liquidatie in de advertentie geen sprake zijn en wat verder is voorgevallen werd buiten de pers gehouden. In het dagrapport van de politie staat uitdrukkelijk een aantekening om niet de pers te informeren en ook bij de zuivering is het voorval van de betrokken politieman die het dodelijk schot loste niet meer ter sprake gekomen, wel dat hij A.Compier in 1943 verraadde wegens illegale slachting. Hij maakte na de bevrijding zelfs promotie tot inspecteur van politie.

De begrafenis heeft plaatsgehad op 29 december in het familiegraf op de begraafplaats Zorgvlied te Amsterdam. Op 7 februari 1944 hebben de ouders een dankbetuiging in de krant geplaatst voor de ontvangen steunbetuigingen.

ddd_011130756_mpeg21_p004_image

Dankbetuiging familie Griese (Haarlemsche Courant, 7 februari 1944)

Eerder had ook Corry Besselsen in de Telegraaf een rouwannonce geplaatst naar aanleiding van de dood van haar geliefde Henk’. Zij was de dochter van een politieagent en is in december 1915 te Purmerend geboren en in 1936 naar Heemstede vertrokken als dienstbode op het adres Mesdaglaan 18, vlakbij de Cesar Francklaan, waar zij haar vriend heeft leren kennen.

Griesebesselsen

                     Overlijdensbericht Henk Griese, geplaatst door Corry Besselsen (de Telegraaf)

politie1937goed

Het politiecorps van Heemstede in 1937. De agent staande vierde van links vuurde het dodelijk schot dat Henk Griese het leven kostte. Hij is na de oorlog gepromoveerd tot inspecteur. In het na de bevrijding opgemaakte zuiveringsrapport voor politieambtenaren wordt met geen woord gerept over het voorval van 25 december 1943.

 

Archiefonderzoek

In het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) is door een archivaris op verzoek van mevrouw Laura Corduwener onderzoek gedaan naar Griese maar helemaal niets op die naam gevonden.

Henk Griese stond in Amsterdam als inwoner ingeschreven toen hij op 25 december 1943 in Heemstede omkwam. Omdat hij zich bij zijn aanhouding in een etablissement bij het station Heemstede-Aerdenhout bij herhaling heeft verzet is hij als gevolg van een  schot  door een van de twee aanwezige politieagenten dodelijk getroffen. Een andere politieman heeft in het dagrapport geschreven om niet de pers te informeren. In het bevolkingsregister van het Stadsarchief is geen doodsoorzaak vermeld.  Een bijlage hieromtrent is evenmin aangetroffen in het bevolkingsregister van Heemstede. Slechts is een tijdstip vermeld van 22.30 uur. Wel staat vast dat op verzoek van een dienstdoend officier van justitie door een arts de dood is vastgesteld.

Resteert de mondelinge mededeling van een vroegere buurtgenoot – volgens wie door buurtgenoten het doodschieten van Henk Griese als een schok werd ervaren – het omkomen  dat de jonge Griese op bezoek in Heemstede door een plaatselijke politieagent  is gedood en dat de reden hiervan één op één moet worden gezocht  in het voorval zoals hierboven beschreven precies 4 jaar daarvoor,  25 december 1939. Bovendien werd hij door de politie in het vizier gehouden vanwege een beschuldiging in Amsterdam van ontvreemding, en eenmaal elders geïnterneerd wist hij te ontsnappen. Uit nader onderzoek is intussen gebleken dat in een interne mededeling van zaterdag 25 op zondag 26 december 1943 wordt gerapporteerd over de aanhouding en het overlijden van J.H.Griese. Daaruit blijkt dat bij arrestatie en overlijden uitsluitend de lokale politie betrokken was en de pers niet mocht worden geïnformeerd.  Daartoe geattendeerd door de uitbater van  Boekenrode zijn de agenten H.Brouwer en S.Salomons naar het café getogen, waar zich Henk Griese zich op dat moment bevond. Ook vader Griese is daar aanwezig geweest. Omdat men Griese junior wilde arresteren, die zich hiertegen verzette, heeft eerstgenoemde politieman een schot gelost dat uiteindelijk dodelijk was. Door een arts is op verzoek sectie verricht.

Brouwer1.jpg

Bericht uit Haarlems Dagblad van 14 juli 1984

 

Na de oorlog zijn lichte gevallen door de Bijzondere Rechtspleging in Haarlem afgehandeld; zwaardere voorvallen zoals de anti-Joodse maatregelen van de Heemsteedse NSB-burgemeester en NSB-politieluitenant zijn voor het Bijzonder Gerechtshof in Amsterdam behandeld. Dat geldt ook voor de Heemsteedse politieman die betrokken was bij het doodschieten van een vluchtende illegaal werker, Marinus Vaumont.

Voor zover kon worden nagegaan heeft het neerschieten van de jonge Henk Griese als zijnde  “een noodlottig ongeval”  na de Bevrijding geen juridisch vervolg gekregen. De agent die het dodelijk schot op zijn geweten had is na de oorlog nog zelfs bevorderd.  (5).

Griese1

In Heemstede genomen foto van Henk Griese na een (door zijn vader? )gewonnen lauwerkrans

NOTEN

(1)    O.a.: – Samenvattend verslag en chronologisch overzicht van de belangrijkste gebeurtenissen met de oorlog verband houdende in de periode 1939-1945 in de gemeente Heemstede. Gebaseerd op onderzoekingen in het Gemeentearchief van Heemstede, het bevolkingsregister van Heemstede, dagboeknotities, jaarboeken Haerlem en voorhanden zijnde krantenartikelen; – Uittreksel dagrapporten gemeentepolitie Heemstede 1939-1945 (tweede herziene uitgave, juni 1996; – Uittreksel Archief Gemeentepolitie Heemstede 1938-1945 en Notities uit het archief van Cor van Stan Haarlemmermeer; – Vic Klep. Kroniek van 60 maanden bezetting in Heemstede; herinnering aan 50 jaar bevrijding 1945-1995;- Vordering van onroerend Goed ten behoeve van de Duitse Weermacht op grond van verordening 144/1940;  – Heemstede ten voeten uit; een rondgang door Heemstede en omgeving aan de hand van monumenten en herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog (1995); – ’ Over..leven’; expositie over Heemstedenaren onder Duitse en Japanse overheersing (1995); –  De Ondergrondse pers in Heemstede 1940-1945 (Gemeentelijke Openbare Bibliotheek Heemstede 1995); – Joodse burgers in Heemstede; – Lijst van Joodse burgers die zich ingevolge de verordening 6/1941 te Heemstede hebben aangemeld; – Slachtofferregister van in Heemstede geboren personen; – In Memoriam 1940-1945 (mei 1995).

Scan1500

Vooromslag van ‘Heemstede 1940-1945, een gemeente in bezettingstijd. Haarlem,. De Vrieseborch, 1995, tweede druk 2005.

(2)  De leider van het NSB-Kringhuis in Heemstede [destijds gevestigd op het adres Raadhuisplein 2] had een dochter die in 1943 een baantje kreeg als secretaresse van de NSB-burgemeester. Twee van zijn zonen zijn geïndoctrineerd door de nazi-propaganda om de Bolsjewieken te verslaan in combinatie met de opvattingen van hun vader gaan vechten aan het Oostfront en tijdens gevechten aldaar omgekomen.

(3) Mevrouw Laura Corduwener is een kleinkind van J.H.Griese sr. en een dochter van Laurina Antonetta Greta. in 1938 trouwde haar moeder met de VARA radiomusicus Jan Corduwener. In haar jeugd logeerde zij menigmaal bij haar grootouders in Heemstede. Johan Hendrik Griese Junior, die in 1943 omkwam, was haar oom. Zij woont tegenwoordig in Lingen (Duitsland) en verzamelt zoveel mogelijk gegevens over het lot van haar in 1943 op tragische wijze omgekomen neef Johan Hendrik (Henk) Griese

Corduwener

Jan Corduwener (1911-1966) afgebeeld op een Philips-lp (Catawiki)

(4)  Desertie werd als ‘onvaderlands gedrag’ beschouwd en was destijds ingevolge artikel 100 van het Militair Strafrecht een  strafbaar misdrijf. Tijdens de Duitse inval bij de Grebbeberg in de meidagen van 1940 is sergesant Chris Meijer wegens desertie door de Krijgsraad ter dood veroordeeld en terechtgesteld. Deze executie is na de oorlog vaak bekritiseerd en enkele malen is  – zij het vergeefs – door politici om zijn eerherstel gevraagd.

 

Chris

Sergeant Chris Meijer (1917-1940) (Collectie Otto Spronk)

Voormalig overheidsvoorlichter en Parool-journalist  Jan F.A.Boer uit Heemstede, heeft deze zaak uitvoerig onderzocht en meende na tientallen betrokkenen te hebben ondervraagd dat het vonnis onwettig was en aan de gedeserteerde soldaat onrecht  gedaan. Hij publiceerde in 1970 een boek onder de titel ‘De zaak van sergeant Meijer’, waaraan filmmaker Hans Keller later een documentaire wijdde.  Op een monument voor de gevallen in herinnering aan 10 mei 1940 opgericht in Rheden waar Meijer woonachtig was heeft de gemeente zijn naam vermeld. Een  soldaat die de slag op de Grebbeberg had overleefd maakte daarover zoveel stampij bij het gemeentebestuur dat de naam alsnog is weggehaald. Op particulier initiatief is in 2000 op de begraafplaats waar Chris Meijer begraven ligt een gedenksteen geplaatst.

Meijer

Graf voor Johan Christiaan Meijer op de algemene begraafplaats Dieren, in de gemeente Rheden

(5) Effectief zijn de na-oorlogse straffen laag geweest. De foute ex-burgemeester van Heemstede kwam vervroegd vrij vanwege zijn zwakke gezondheid en de foute ex-politiechef wegens een voorgenomen verhuizing naar Duitsland. De politieman die (mede) Vaumont doodschoot vernam een vonnis van 3 maanden, dat gelijk stond met zijn voorarrest. Een tweede politieman die ook gericht  op een vluchtende Vaumont schoot is zelfs helemaal niet veroordeeld. Hij trad na de bevrijding onmiddellijk uit de politiedienst en verhuisde naar een onbekend adres. In de na de oorlog opgestelde zuiveringsrapporten voor ambtenaren wordt ten aanzien van beide politieagenten die hierbij betrokken waren met geen woord gerept over het doodschieten van Henk Griese in Boekenrode op 25 decmber 1943.

Vaumont

Gedenkplaat in herinnering aan verzetsman Marinus Vaumont (1896-1944) [‘Jan van Heemstede’]. Vervaardigd door Mari Andriessen, geplaatst aan een huis in de Havenstraat, hoek Jac.van Campenstraat Heemstede waar hij 25 juli 1944 is neergeschoten en vervolgens overleed in het Diaconessenhuis te Haarlem. Begraven op de erebegraafplaats in Bloemendaal.

Bronnen en literatuur: – Uittreksel dagrapporten gemeentepolitie Heemstede 1939 (-1945), tweede herziene uitgave, 1966, pagina 10; – Heemstede-Collectie Noord-Hollands Archief (locatie Kleine Houtweg); – Archief Gemeentearchief Heemstede (locatie Jansweg, NHA-toegang 2183); – levensbeschrijving J.H.Griese sr. in: Persoonlijkheden in het Koninkrijk der Nederlanden. Amsterdam, 1938, pagina 559; – krantensite ‘Delpher’  van de Koninklijke Bibliotheek; – Digitale krantenbank van het Noord-Hollands Archief (NHA); – J.F.A.Boer. De zaak van sergeant Meijer. Amsterdam, Het Parool, 1970. Met dank aan mw. drs. Godelieve Bolten, senior medewerker dienstverlening NHA, Haarlem.                    Hans Krol