Tags

DE WEDUWE VAN RUDOLF MacLEOD (1ste echtgenoot van Mata Hari) GRIETJE MEIJER IN HEEMSTEDE

portret

Portret van Rudolf MacLeod

Toen ik in 1983 in Heemstede kwam, woonde tegenover mij mevrouw MacLeod-Meijer. Ze was op dat moment 91 jaar oud maar was ondanks haar leeftijd nog een zeer krasse dame. Lichamelijk was misschien niet meer zo kwiek, maar haar geest was nog goed in orde. Ze kon prachtig vertellen over het verleden en maakte ingewikkelde zinnen, die ze altijd weer tot een goed einde wist te brengen. Ik leerde een hoop over de toenmalige en vroegere bewoners van de buurt waar ik woon. Van een buurvrouw hoorde ik dat mevrouw MacLeod weduwe was van iemand die met Mata Hari [= Maleis voor Oog van de Dag] getrouwd was geweest.

advertentie

Advertentie van Rudolf MacLeod uit: Nieuws van de Dag, 11-2-1895

 

huwelijk

Het huwelijk tussen Margaretha Geertruida Zelle en Rudolf MacLeod had plaats op 11 juli 1895 in het stadhuis van Amsterdam. Zij 19 jaar, hij bijna het dubbele aantal jaren, een drinker en gokker. Margaretha Zelle viel al vroeg op uniformen.

huwelijk1

Huwelijksbericht van R.MacLeod en Margaretha Geertruida Zelle uit het Algemeen Handelsblad van 12 juli 1895

Ik vond het maar een raar verhaal. Ik dorst er tegenover mevrouw MacLeod niet over te beginnen. Het enige dat ze zich eens liet ontvallen was dat ze wel van mannen in uniform hield. Dat zou ze wel eens met Margaretha Zelle – zoals Mata Hari eigenlijk heette – algemeen kunnen hebben. In haar huis was een kamer ingericht met veel oud meubilair, het bureau van haar overleden man en veel zilveren spullen. Ze zei: als hij terugkomt, moet er alles nog zo uitzien als hij het heeft achtergelaten. Ze was toen al 55 jaar weduwe. Ik heb mevrouw MacLeod nog vijf jaar mogen meemaken. Ze was van het type dat zoveel mogelijk zelfstandig blijft. Ze deed alles zelf in haar woning en liep nog naar de supermarkt, zo’n 700 meter van haar huis verwijderd. Alleen de laatste jaren maakte ze gebruik van de service Tafeltje Dekje. Op een dag in het voorjaar van 1988 is ze gevallen en heeft ze haar heup gebroken. Ze heeft een halve dag op hulp moeten wachten en is in een verzorgingshuis terecht gekomen. Dat heeft haar waarschijnlijk geestelijk gebroken, binnen een paar dagen was ze overleden. Het verhaal van Mata Hari bleef me intrigeren. Ik besloot het uit te gaan zoeken. Mijn eerste aanknopingspunt was de encyclopedie die bij mij op de plank staat. Onder Mata Hari (geboren 7 augustus 1876 in Leeuwarden, overleden in Vincennes, 1917) trof ik het volgende aan: ‘trok na haar huwelijk met de KNIL-kapitein Rudolf MacLeod (1895) met hem naar Nederlands-Indië, maar verliet hem en vestigde zich in Parijs (1903)’.

foto6

Margaretha Geertruida Zelle, helemaal vooraan links  en achter haar echtgenoot Rudolf MacLeod aan boord van stoomschip Prinses Amalia vanuit Southampton op weg naar Nederlands-Oost Indië

Op de rouwkaart die me was toegezonden stond dat mijn buurvrouw Grietje Meijer heette. In het Nederlands Patriciaat, een boek met genealogische gegevens over mensen die zich verdienstelijk hebben gemaakt voor de Nederlandse samenleving, met al hun nazaten, vond ik haar man. Rudolf MacLeod werd geboren op 1 maart 1856 te Heukelom (ZH). Op 11 juli 1895 trouwde hij op 38-jarige leeftijd met Margaretha Geertruida Zelle, dochter van Adam Zelle en Antje van der Meulen, geboren op 7 augustus 1907. Rudolf trouwt en scheidt nog een tweede keer. Zijn derde vrouw was Grietje Meijer, geboren 5 december 1891 te Warffum, dochter van Albert Meijer en Gerritdina Schoonveld. Op 3 oktober 1917 treden zij te Rhenen in het huwelijk en op 30 januari 1921 is daar hun enige dochter, ook Jeanne Louise met roepnaam Non geboren. Weer een andere buurvrouw vertelde mij dat Mata Hari wel eens in het huis van de MacLeods is geweest. Dat is een anachronisme. Onze huizen in de Bloemenbuurt zijn omstreeks 1925 gebouwd.

foto5

De laatste ambtelijk genomen foto van Margaretha Geertruida Zelle kort voordat zij in 1917 op beschuldiging van spionage voor de Duitse vijand in Frankrijk werd doodgeschoten

De vermeende spionne, voor wie sommigen nu om rehabilitatie vragen, stierf op 15 oktober 1917 voor een Frans executiepeloton, twaalf dagen na het huwelijk van Rudolph en Grietje.

René Wassenaar.

MacLeod2

Voor ‘Hotel de l”Europe’ te Koetradja. Links in het rijtuig G.J.Kugelman, eigenaar van het hotel en rechts staand in het midden kapitein [later bevorderd tot majoor] Rudolf MacLeod, 1892 (foto KITVL, Leiden)

Enige biografische aanvullingen

MacLeod

                              Rudolf MacLeod  met zijn eerste echtgenote Margaretha Zelle in 1897

Toen MacLeod vanuit Ned.Oost-Indië in Nederland op vakantie kwam, plaatste hij een huwelijksadvertentie in ‘Het Nieuws van den Dag’, waarop de 17-jarige Margaretha Zelle die bij haar oom in Den Haag logeerde, reageerde. Hun eerste ontmoeting was in maart 1895 in het Rijksmuseum en in juli van dat jaar trouwden zij. In 1897 werd hun zoon Norman John geboren en in mei 1897 vertrok het echtpaar naar Oost-Indië, waar op 2 mei 1898 dochter Louise Jeanne, Non genoemd, werd geboren. Het huwelijk verslechterde (1)mede naar aanleiding van de plotselinge dood van hun zoon werd teruggekeerd in ons land en de echtscheiding uitgesproken, waarna MacLeod met zijn dochter in Velp ging wonen.

norman

Rudolf MacLeod met zoontje Norman doe onder onopgehelderde reden overleed

MacLeodnon

Majoor R.MacLeod, hier samen met dochter van hem en ‘Mata Hari’. Hij besloot eind 1900 ontslag uit de militaire dienst te nemen en keerde in maart 1902 terug naar Nederland. Kort daarna volgde de scheiding tussen hem en Margaretha Geertruida Zelle. In 19107 hertrouwde hij met Elisabeth Martina Christina van der Mast en na een scheiding in 1917 in datzelfde jaar met Groetje Meijer.

 

                        

mata9

Mata Hari als exotisch danseres (‘danse indienne’) in Olympia Parijs, 1907 (Delcampe)

Daar is zij 10 augustus 1919 op slechts 21-jarige leeftijd overleden, maar de doodsoorzaak is helaas niet vastgesteld. Op de begraafplaats Heiderust in Rheden is een graf met een grafsteen waarop staat gegraveerd: ‘Onze Non, 2 mei 1898 – 10 augustus 1919 en haar vader 1 maart 1856 – 9 januari 1928’. 

Macleodgraf

Graf van vader Rudolf MacLeod en dochter Non in Rheden, Gelderland

In 1907 hertrouwde hij met de 20 jaar jongere Martina Christina van der Mast, met wie hij een dochter Norma kreeg, welk huwelijk in een nieuwe echtscheiding eindigde. Ten slotte hertrouwde hij in 1917 met Grietje Meijer, uit welke echtverbintenis dochter Jeanne Louise (ook Non genoemd) (2) is geboren. Op 5 juli 1939 verhuisden moeder en dochter naar Heemstede.

clivilaan

De Hortensialaan/Clivialaan te Heemstede in 1993 (NHA)

Non werd onderwijzeres in Westzaan en trouwde in 1950 te Heemstede met Dirk Hendrik van Mourik.

d1c7f081-424e-43d9-eec3-af3d7c6e99dd

Aankondiging huwelijk van Dirk Hendrik van Mourik en Non MacLeod in 1950

ddd_011019192_mpeg21_p009_image

Overlijdensbericht van Dirk Hendrik van Mourik, uit: Nieuwsblad van het Noorden, 18-12-1980; Non van Mourik-MacLeod overleed 28 juli 2000

Na de verschijning van een boek van de Duits-Amerikaanse schrijver Kurt Singer, ‘Vrouwen en spionage, van Mata Hari tot Odette’(1952), waarin Rudolf MacLeod zeer negatief werd voorgesteld, spande de weduwe een rechtszaak wegens smaad aan. Zij won weliswaar het proces maar voor het overige blijft de berichtgeving over MacLeod tot op de dag van vandaag overwegend negatief.

ddd_110585679_mpeg21_p003_image

ddd_110585679_mpeg21_p003_image (1)

‘Kurt Singer beschuldigd van haat’ (De Telegraaf 6-12-1952)

mac1

Deel uit: Algemeen Indisch Dagblad, 13-1-1953

mac

‘Vrijspraak voor uitgever van boek over Mata Hari, uit: Friese Koerier van 3-1-1953

 

 

Mevrouw Grietje MacLeod-Meijer stief in 1988 op 96-jarige leeftijd in Haarlem. Woonachtig in Arnhem is zij kort voor WO11 naar het adres Clivilaan (oorspronkelijk Hortensialaan 1) verhuisd.

 

MacLeodcondoleanceTekst van rouwkaart Grietje MacLeod-Meijer uit 1988.

mata4

Een van de nieuw opgedoken foto’s van Margaretha Zelle

mata8

In 2016 geveilde foto van Mata Hari

 

 

mata5

Mata Hari, circa 1910

mata4

Mata Hari. Foto atelier Merkelbach Amsterdam, 1915 (in bezit van Universiteitsbibliotheek Leiden)

 

 

 

Haar man Rudolf MacLeod, in Heukelom geboren en stammend uit een Schots geslacht, was in 1928 op 72-jarige leeftijd in Velp overleden. Dochter Marie Louise (Non) is in 2000 gestorven.

macleod_coatofarms-1

                                       Heraldisch wapen van het Schots clangeslacht MacLeod

jong

Rudolf MacLeod gefotografeerd als jong officier

Genealogische gegevens betreffende Grietje MacLeod-Meijer: 5 december 1891 geboren in Warffum als dochter van Albert Meijer en Gerritdina Schoonveld. Zij trouwde 3 oktober 1917 met Rudolf MacLeod. Samen kregen zij in 1921  1 dochter: Jeanne Louise ‘Non’ MacLeod (1921-2000), die in 1950 huwde met Dirk Hendrik van Mourik (13-12-1980 overleden). ‘Non’ van Mourik-MacLeod is 30 juli 2000 kinderloos gestorven.

Rudolf MacLeod was voor zijn derde huwelijk tweemaal getrouwd en gescheiden, met 1) Margaretha Geertruida ‘Griet’ Zelle (1876-1917) en 2) Louise Jeanne Elisabeth Martina Christina van der Mast (1856-1928), getrouwd in 1907 en scheiding in 1917.

Grietje MacLeod-Meijer is 29 mei 1988 op 96-jarige leeftijd  in Haarlem overleden; na eerder gewoond te hebben in Rheden, vervolgens Heemstede; crematie had plaats 2 juni 1988 in Velsen-Driehuis. 

mata8

Marijke Huisman:  Mata Hari (1876-1917): de levende legende

 

Voor een uitvoerig artikel over  haar echtgenoot, zie:  Marijke Huisman: ‘ Rudolf MacLeod, het zwarte schaap in de levensgeschiedenis van Mata Hari’, in: Biografisch Bulletin, najaar 2000, p.38-45. (ook op het internet te vinden).

 

mata1

“Die Schönheit”, Heft 5. Dresden 1997. 84 pagina’s, waarvan 22 gewijd aan Mata Hari

mata2

Uit: Die Schönheit. Mata Hari

mata7

Mata Hari omstreeks 1900 (ingekleurde foto)

mata3

Optreden van Mata Hari Oosterse dracht in Parijs, 1906 (collectie HCL)

 

tekening.gif

Tekening van Mata Hari door kunstschilder Piet van der Hem

 

 

 

mata6

Mata Hari on stage in Paris

Van de exotische danseres, courtisane en vermeend – (dubbel)spionne Mata Hari alias Margaretha Zelle wordt gezegd dat zij haar leven lang geobsedeerd was door mannen in uniform. Over haar publiceerde Sam Wagenaar op basis van o.a. twee bewaard gebleven plakboeken een biografie onder de titel: ‘De echte Mata Hari was niet zo onschuldig…’(herziene uitgave, 1981), tevens verschenen in het Engels.

mata

                     Vooromslag van een van de boeken van Sam Wagenaar gewijd aan Mata Hari

handschrift.png

Handschrift van Mata Hari; haar laatste brief geschreven vanuit de gevangenis in 1917

 

mata

Uit het plakboek van Mata Hari, tentoongesteld in het Fries Museum

postzegel

Postzegelvel Mata Hari, Sierra Leone (Catawiki)

mata10

Mata Hari op eerstedagsenveloppe uit Spanje

mata6

Beeldje van danseres Mata Hari

mata7

Bronzen beeld geïnspireerd op danseres Mata Hari

 

 

sigaar

Mata Hari op een sigarenbandje verbeeld (Catawiki)

 

mata11

Mata Hari op button verbeeld

jeugdfoto

Jeugdfoto van Margaretha Zelle

leeuwarden

Reclamekaart van een Leeuwardense vrouw die wereldbekendheid geniet

mata2

Mata Hari, de rode danseres, film uit 1927 met Magda Silvia

 

greta

Actrice Greta Garbo als Mata Hari in film uit 1931

mata12

Mata Hari de musical door Gregory J.Curtis

musical1

Nederlandse musical. Affiche Circustheater 1991 (Haags Stadsarchief)

 

mata1

Voorzijde thriller van Thomas Ross: De tranen van Mata Hari

mata2

Wereldwijd zijn over Mata Hari enige tientallen boeken verschenen in de meeste Westerse talen, o.a. Italië

mata4

Vooromslag van ‘Femmes Fatales’ door Goldmann, te beginnen met Mata Hari

mata1.jpg

Recent verschenen Franstalig boek: Les cocottes Reines du Paris 1900′ van Catherine Cognon, met Mata Hari uiteraard voorop.

mata2.jpg

Foto van Mata Hari uit het boek ‘Les cocottes’.

 

 

mata5

Russische uitgave gewijd aan danseres-spion Mata Hari

mata3

Duitse dvd gewijd aan Mata Hari

 

 

naomi

Brits topmodel Naomi Campbell als Mata Hari

 

wiegel

Een aan Commissaris van de Koningin van Friesland Hans Wiegel  in Leeuwarden aangeboden boek door balletdanseres Tessa Wijdeveld, verkleed als Mata Hari (Fries beeldarchief)

 

 

 

josine

Actrice Josine van Dalsum als Mata Hari

kristel

Filmster Sylvia Kristel als Mata Hari

 

 

 

 

 

 

 

mata13

Mata Hari als inspiratiebron voor stripboeken

Mata Hari devant le Conseil de Guerre

Mata Hari appearing before the War Council in Paris, 1917

bericht1

Bericht in Franse krant Le Petit Parisienne, 16 maart 1917 over de dood van Mata Hari

matahari14

De executie van Mata Hari buiten Parijs

overlijdensakte-van-mata-hari

Overlijdensakte van Mata Hari

 

 

Beschuldigd van spionage voor de (Duitse) vijand is zij na een terdoodveroordeling door de derde krijgsraad te Parijs op 15 oktober 1917 gefusilleerd. Een telegram van het Nederlandse Ministerie van Buitenlandse Zaken aan de Franse regering om doodstraf te wijzigen in gevangenisstraf kwam te laat aan… Aan haar leven zijn sindsdien 5 films en talrijke publicaties gewijd. Nog eind vorige eeuw kwamen 2 boeken in Frankrijk op de markt. Op basis van de processtukken is een heropeningsonderzoek ingediend bij de Franse minister van justitie. In november 2000 kwam tijdens opnames van het tv-programma ‘Tussen kunst en kitsch’ in Leeuwarden een portrettekening van Mata Hari te voorschijn. Deze is vervaardigd door de Franse kunstenaar Henri Rudaux, vermoedelijk een van haar laatste minnaars. In het Fries Museum is sinds 1997 een permanente Mata Hari-tentoonstelling ingericht. Tevens zijn in het Letterkundig Museum te Leeuwarden herinneringen aan Mata Hari ondergebracht, in het huis waar Mata Hari haar jeugd doorbracht. In januari 2000 dook een tot nu toe onbekend gedicht van Margaretha Zelle op, op twaalfjarige leeftijd in het poëziealbum van een vriendin geschreven. Ook na meer dan een eeuw blijft Mata Hari internationaal tot de verbeelding van velen spreken.                               Hans Krol

gedicht

Vondst gedichtje van Mata Hari (Haarlems Dagblad, 14-11-2000)

(1) Zo snel als het huwelijk was gesloten, zo snel maakte de liefde plaats voor wederzijdse haat. MacLeod noemde Margreet een snol die al zijn geld er doorheen joeg, een loeder en een rapailleschepsel met een innig bedorven ploertennatuur. Aan zijn zuster vroeg hij: ‘Wat moet je doen om van zo’n beest af te komen? Margreet beschreef haar man in brieven aan haar vader als gierig, overspelig, bruut en wreed.

(2)            Een verhaal over de eerste ‘Non’ Louise Jeanne MacLeod en de tweede non als dochter van Grietje Meijer: Jeanne Louise is door Frans van Elk gepubliceerd in ‘Tussen Boom en Stroom’, september 2014, nummer 110. Zie ook: http://www.engelfriet.net/Alie/Gastenboek/mcleod.htm

mata1

In deze schaarse op Java geïnspireerde kledij als exotisch danseres op het toneel in Parijs  kreeg Mata Hari  bekendheid (1910)

Mata Hari

Foto van Mata Hari (Margareta Geertruida Zelle), circa 1900 (Spaarnestad Photo)

dochter1

(Onwettige?) dochter van Mata Hari is ook al als spion veroordeeld en gefusilleerd….

mata2

In de Duitse versie is Mata Hari ten onrechte veroordeeld en doodgeschoten Haags Gemeentearchief

 

mata

Aan het leven van Mata Hari zijn talrijke boeken, films en toneelstukken gewijd

paul

Cabaretier en buurtbewoner Paul van Vliet onthulde in 1982 een gedenkplaat aan de gevel van het huis, Nieuwe Uitleg 16 in Den Haag, waar Margaretha Zelle heeft gewoond (foto Haag Gemeentearchief, Ben Hansen)

beeld

Beeld van Mata Hari in haar geboorteplaats Leeuwarden

amsterdam

In Amsterdam (foto) maar ook in o.a. Lumio (Frankrijk) en Pattaya (Thailand) zijn restaurants vernoemd naar Mata Hari

outfit

Mata Hari’s bekende outfit in het Fries Museum

matahari

                Spullen van Mata Hari te koop aangeboden. (Haarlems Dagblad, 18 maart 2016)

mata5

In maart 2016 bij veilinghuis De Zwaan in Amsterdam geveilde eigendommen afkomstig van Margareta Zelle/Mata Hari

 

coelho

Vooromslag van te verschijnen boek van de Braziliaanse schrijver Paulo Coelho: De spion; Mata Hari, haar enige fout was dat ze een vrij en onafhankelijke vrouw was.

‘De van oorsprong Friese Mata Hari (1876-1917) was de meest begeerde vrouw van haar tijd: een beroemde exotische danseres die omging met grootheden. In de grote Europese en Amerikaanse steden in de theaters stonden het publiek schokte en vervoerde met haar erotisch geladen optredens. In  De spion’ gebruikt Paulo Coelho zijn verbeeldingskracht om het even glamoureuze als tragische leven van Mata Hari te herscheppen. Haar moeilijke jeugd, haar ongelukkige huwelijk dat haar naar Nederlands-Indië voerde, de trieste lotgevallen van haar kinderen, haar komeetachtige opkomst als danseres, haar intieme omgang met hooggeplaatste militairen en politici die haar uiteindelijk op een beschuldiging van spionage en hoogverraad kwam te staan. Dit is het verhaal van een vrouw die de moed had zichzellf te bevrijden van het moralisme en het bekrompen burgerfatsoen van de vroege twintigste eeuw.’

 

achteromslag

Achteromslag van nieuwe boek van Paulo Coelho: ‘De spion’. Van zijn bekendste boek ” De Alchemist’ zijn wereldwijd meer dan 200 miljoen exemplaren verkocht.

Coelho

27 september 2016  verschijnt bij de Arbeiderspers van Paulo Coelo: De spion. Ontwerp omslag door Nico Richter.

TRESOAR in Leeuwarden ontvangt bundel onbekende brieven Mata Hari. Het gaat om 48 brieven van Margaretha Zella. Ze zijn afkomstig uit de nalatenschap van Edward MacLeod, een neef van de eerste echtgenoot van Mata Hari, Rudolf MacLeod. Naast de brieven zijn 13 originele foto’s van Zelle overgedragen, welke haar en huiselijke omstandigheden tonen en voorzichtig poserend als model.

coelho

Het boek ‘de spion’ van de Braziliaan Paulo Coelho verscheen in het Portugees en behalve in het Nederlands in nog 30 vertalingen, van Albanees en Lets tot Vietnamees en Saoedi-Arabisch.  ‘Met ‘de spion’ neemt Coelho een voorschot op de herdenking van Zelles honderdste sterfjaar in 2017, als de Franse archieven over haar veroordeling opengaan. Verwacht in Nederland: nieuwe boeken over Zelles leven, waaronder een biografie door Angela Dekker en Jessica Voeten (Atlas Contact) en de vertaling van Pat Shipmans ‘Love, Lies and Unknown Life of Mata Hari’ bij de Arbeiderspers. Wederom ontworpen door Nico Richter, die in 2017 wel de vrije hand hoopt te hebben’ (De Volkskrant, 15 oktober 2016).

 

tresoar.png

Een van de aan Tresoar geschonken unieke foto’s van Margaretha Zelle, wandelend in de omgeving van Nijmegen

 

Het Fries Museum ontvangt het materiaal in bruilkeen voor de grote tentoonstelling over het leven van Margaretha Geertruida Zelle, zoals Mata Hari echt heette. Het is in 2017 precies 100 jaar geleden dat de Friezin door het Franse leger werd gedood op verdenking van spionage.  

 

coelokrol1

Danseres Jolanda Slot-Krol  uit Haarlem als Mata Hari optredend tijdens Manuscripta-manifestatie , 3 september 2016 in Amsterdam en een week daarvoor tijdens Uit- en Boekenmarkt in Amsterdam

mata-hari

Artikel over Jolanda Slot-Krol als Mata Hari uit het Haarlems Dagblad van 19 oktober 2016

Bijlage: in het boek’Spiegel van bekende Friezen’ zijn de levens en daden van 24 vermaarde Friesen beschreven (VVV Friesland, 1978). Te weten:  Greate Pier, Alma Tadema, Tjerk Hiddes, dr.J.Hiddes Halbertsma, Eise Eisinga, Titus Brandsma, Pieter Jelles Troelstra, Mata Hari, Bonifacius, Pieter Stuyvesant, Vredeman de Vries, Menno Simons, Sjoerd Sierksma, Pieter Sjoerds Gerbrandy, ’t Bokwerder Collectief, Eeltje Holtrop v.d.Zee, Bintje-Binsma, Willem Brarends, Gysbert Japicx en Menno van Coehoorn.  Onderstaand 8 pagina’s betreffende Mata Hari (Margaretha G.Zelle).

mata1

Mata Hari (1)

mata2

Mata Hari (2)

mata3

Mata Hari (3)

mata4

Mata Hari (4)

mata5.jpg

Mata Hari (5)

mata6

Mata Hari (6)

mata7

Mata Hari (7)

mata8.jpg

Mata Hari (8 en slot)

 

 

matahari-kopie

Pastiche-opera in de maak gewijd aan Mata Hari en Paul Witteman in de maak naar een libretto van Xandra Mizée (Haarlems Dagblad, 3 december 2016)