Tags

, ,

Foutje van burgemeester in 1816 smetje op blazoenhistorie gemeentewapen

DE OORSPRONG VAN HET GEMEENTEWAPEN VAN HEEMSTEDE

Heemstede5

Het gemeente wapen van Heemstede met 7 rode merletten en linksboven een rood schildhoek ofwel vrijkwartier met een gouden achtergrond, geflankeerd door 2 terugziende griffioenen [ofwel grijpvogels, een fabeldier] van goud  met tong van keel = rood. Boven het wapen een kroon met 3 bladeren en 2 paarlen

In het verleden is door oplettende personen vastgesteld dat in het officiële gemeentewapen van Heemstede wisselend twee verschillende heraldische of wapenfiguren zijn toegepast. De ene keer can(n)ettes, zoals in de wapensteen op de voorgevel van het raadhuis, op een tekening uit februari 1944 en tegenwoordig op de dorpspomp. De andere keer merlettes (merletten), zoals op gemeentelijk briefpapier en gemeentelijke voertuigen e.d. Het klinkt welhaast ongelooflijk, dat in het verleden op deze tegenstrijdigheid vrijwel nooit is gewezen. Reden genoeg voor een archivalisch onderzoekje dat ik in 1988 instelde met als resultaat dat officieel canettes maar vanuit een historisch oogpunt merlettes juist zijn.

Ook de deskundigen zijn ten aanzien van Heemstede in de war geraakt. In de min of meer officiële beschrijving van Kl.Sierksma: ‘De gemeentewapens van Nederland’ wordt in de toelichting op de afbeelding bij Heemstede van canettes gesproken, doch in het register van de symbolen staat Heemstede niet onder ‘eendjes’ maar ‘meerltjes’ (merletten) gerangschikt! Nadere bestudering leert dat een historisch onjuiste opgave in 1816 van toenmalig schout Willem Hendrik Gerlings oorzaak van alle verwarring is.

CANETTES EN MERLETTES

Het begrip ‘cannette’, afkomstig uit het Frans betekent letterlijk in vertaling ‘eendje’, een vogelsoort dus, en in de heraldiek een wapenfiguur in de vorm van een eendje. Veelvuldig aangewend op familie- en gemeentewapens, onder meer van de plaatsen Boxtel en Diemen. Daarentegen zijn eenden (Frans: canards’) schaars toegepast.

merletten

Voorbeeld van merletten. Bovenstaand een wapenschild met dwarsbald en daarboven 3 merletten in sabel in een glas-en-loodraam verwerkt in een kerk te Leuven, België. Het geslachtswapen van Willem van Ruytenburgh uit Amsterdam/Vlaardingen bestond oorspronkelijk uit o.a. 2 vogels, bij het heraldisch wapen van Anna van Ruytenburgh, echtgenote van Adriaan Pauw zijn daar behalve een burcht drie merletten van gemaakt.  Zie onderstaand de foto met wapens in Oude Kerk Heemstede

blazoen

                                                                   Blazoen van Franse familie Merlet

Van ‘Merle’ ofwel meerltje, in het Frans: merlette = vrouwtje van de merle ofwel merel); Duits: Merlet; Spaans: merleta is de verouderde naam maarle. Het is de heraldische benaming voor een gestileerde vogel van onbekende soort, lijkend op een merel, voorgesteld zonder nebbe (snavel of bek) en zonder poten. Niet te verwarren met een afgeknotte vogel met wèl een snavel maar geen poten. Komt voor als zelfstandige wapenfiguur (o.a. in de wapens van Cuyck en Heemstede,  soms als breuk, dat wil zeggen voor het breken van wapens, zoals in Engeland voor de familietak, gesproten uit de vierde zoon. De rol die de merlet op het Europese vasteland speelt, wordt in de Britse heraldiek vervuld door het geknotte vogeltje, een soort van huiszwaluw, die weliswaar een bek heeft maar waaraan poten ontbreken. Ofschoon veel gelijkenis zijn merlettes eigenlijk noch eendjes noch merels. Ook al is wapenkundig geen sprake van een specifieke vogelsoort is de overeenkomst met eendjes, maar oorspronkelijk ook mereltjes meer dan frappant

De merlet komt veelvuldig voor op zowel geslachtwapens, bijvoorbeeld van de familie Van de Vegte, als in ons land op ongeveer tien gemeentewapens, onder andere van Cuyck (Noord-Brabant, teruggaande op Jan 1, Heer van Cuyck die in de slag bij Woeringen op 5 juni 1288 een schild voerde, dat getooid was met twee balken en acht merletten (1)

wapen1

                                                 Wapenschild van heer Jan van Cuyck

familiegraf

familiegraf Cuijk met 8  merletten op begraafplaats Werkendam

Het gemeentewapen van Cuyck (N.Br.)

Het gemeentewapen van Cuijk (N.Br.)

De wapens Boxtel, Grave en Vierlingsbeek tellen naast balken ook 8 merletten, van Waalre 1 balk en 3 merletten en het vroegere wapen van Uden 7 merletten. Voorts telde het wapenschild van Bergen (N.H.)  oorspronkelijk zes en is na fusie met Egmond en Schoorl met twee uitgebreid tot acht merletten.volgens overlevering door graaf Floris III is het wapen omstreeks 1189 verleend wegens de trouwe en dappere hulp aan de Hollandse graaf in de strijd tegen de Westfriezen (2).

Vlijmen                           Wapen van de gemeente Vlijmen met 8 merletten in het schild

 

Bergennh

                                           huidige  gemeentewapen Bergen (Noord-Holland)

Al in 1858 constateerde de grote 19de eeuwse heraldicus J.B.Rietstap, dat ‘vele’ malen en door allerlei schrijvers zijn de “merlettes” genoemd “canettes”, doch geheel ten onrechte want deze laatste moeten met bek en poten en de eerste juist zonder die delen zijn afgebeeld. Een groter verschil is dus wel niet denkbaar en het is onbegrijpelijk hoe men in een dergelijke waling heeft kunnen vervallen, ja nog dagelijks vervalt.’ Nog in recente tijd waarschuwde ook C.Pama op te letten en deze vergissing niet te maken. In een verdere beknopte beschrijving zal worden aangetoond worden dat Heemstede vanaf het ontstaan als heerlijkheid in het laatste kwart van de 13de eeuw zeven merlettes en een vrijkwartier linksboven in het wapen voerde, teruggaand op het oud-adellijk geslacht der heren (ridders) van Heemstede, maar dat ten gevolge van een slordigheidje sinds 1816 bij de Hoge Raad van Adel canettes staan geregistreerd.

Het blazoen der Van Heemstede’s overgenomen van Holy (Vlaardingerambacht)

Bijl

Het wapen van de ridderhofstad Holy (Hoylede) met 7 merletten en een schildhoek (vrijkwartier). + kroon. Tekening door A.Bjl Mz.

De oudst overgeleverde vermelding van Heemstede (bij Haarlem) dateert uit 1284. Het grondgebied strekte zich vroeger uit van de grens met Hillegom tot het centrum van Haarlem, welke laatste gemeente in 1245 stadsrechten ontving van graaf Willem II. Tussen 1280 en 1290 vestigde zich in Heemstede vanuit Holy in het voormalige Vlaardingerambacht ene Reinier van Holy ofwel Hoylede [= een samentrekking van Hoge Liede, een hoger geleden grond gelegen aan een watering], vermoedelijk een zoon van Dirk van Holy, heer Reiniersz. een kleinzoon van Reynier van Holy.

Reinier

Naar Reinier van Holy is in 2012 een nieuwe laan in Heemstede vernoemd tussen de Bronsteeweg en Heemsteedse Dreef.

Aan het Spaarne bouwde hij een versterkt huis ofwel kasteel en volgens een verklaring – de oorspronkelijke akte ging helaas verloren – is hij met Heemstede beleend door door Graaf Floris V, dus voor 1296. Sindsdien noemde hij zich naar de plaats ‘Van Heemstede’, van wie verschillende telgen Gerrit en Jan uit dit adellijk geslacht in de middeleeuwen een rol van betekenis hebben vervuld in het Graafschap Holland.

Holy1

 De oudste afbeelding van ridderhofstad uit 1601, bestaande uit een woontoren en boerderij (in 1574 verwoest, herbouwd en definitief afgebroken in 1859/1860)

oudst

                       Voorstelling van oudst bekende tekening van het wapen der ridders van Holy

De ridderhofstede Holy bestaat allang niet meer, maar het historische toegangshek bleef bewaard. Ter plaatse van het vroegere kasteel ligt nu een nieuwe woonwijk in Vlaardingen

De ridderhofstede Holy bestaat allang niet meer, maar het historische toegangshek bleef bewaard, zij het verplaatst. Ter plaatse van het vroegere kasteel ligt nu een nieuwe woonwijk in Vlaardingen

In Archiefsprokkels’nummer 51. deelt M.C.Sigal Jr. mede: ‘Voor den ingang van de oprijlaan der hofstede Holy te Vlaardinger-Ambacht (ter plaatse stond voor 1574 het Huis Holy) bevindt zich een inrijhek, bestaande uit twee gemetselde hekposten, die elk bekroond worden door een versierd zandsteenen blok. De twee ijzeren hekken worden bekroond door een ijzeren versiering in de 18e eeuwsche stijl in welker midden het wapen van Holy, dat beschreven wordt als volgt: In een zilver schild 7 roode merletten, gerangschikt 2-2-3 en een effen roode rechter schil.’

Het geslachtswapen van de ridders van Holy aan de bovenzijde van  het toegangshek.

Het geslachtswapen van de ridders van Holy aan de bovenzijde van het toegangshek.

Voornoemde Reinier, geboren omstreeks 1265, nam het geslachtswapen van zijn familie mee naar Heemstede en het werd daarna ook het wapen van de ambachtsheerlijkheid. Hij is voor 1304 overleden en had een zoon Floris of Florentius geheten, voor wie de verplichting aan een kruistocht mee te doen voor 20 ponden was afgekocht en jong gestorven moet zijn en wiens echtgenote in en Rijnsburgse oorkonde uit 1304 ‘vrouw van Hemesteden’ wordt genoemd. De nakomelingen zegelden met het wapen van Heemstede. Dit heraldisch wapen is het volle wapen van Holy met in totaal zeven merlettes en een schildhoek, nochtans met het volgende verschil. Het schild in Holly bij Vlaardingen is vanouds zilver, in Heemstede echter van goud.

De oorspronkelijke akte van belening van Heemstede door graaf Floris V aan de heren van Heemstede ging verloren, maar moet omstreeks 1280 hebben plaatsgehad. Bovenstaande akte-vermelding uit Ntionaal Archief, uit: J.G.Kruysheer, De oorkonden van de kanselarij van de graven van Holland tot 1299, deel 2, 1971, pagina 396.

De oorspronkelijke akte van belening van Heemstede door graaf Floris V aan de heren van Heemstede ging verloren, maar moet omstreeks 1280 hebben plaatsgehad. Bovenstaande akte-vermelding uit Nationaal Archief, uit: J.G.Kruysheer, De oorkonden van de kanselarij van de graven van Holland tot 1299, deel 2, 1971, pagina 396.Voorts is bekend dat Dideric heer Reiniersz. van Hoylede, vermeld in 1281, een tiende in de Lier (Lire) bezat, gevolgd door Dideric van den Wale na overdracht door heer Vranke van Hoylede.

Al in de 17de eeuw ontdekten genealogen als Wouter van Gouthoeven en Simon van Leeuwen dat er een overeenkomst is tussen het adellijk geslacht Holy en Heemstede, maar werd een onjuiste gevolgtrekking gemaakt ‘dat het geslacht van Holy is gesproten uit dat van Heemstede’. Dat heeft te maken met ene Allart van Heemstede, die in Holy vertoefde en in de eerste helft van de 14e eeuw leefde (3). Zowel van het middeleeuwse Holy als van Heemstede is het vrijkwartier linksboven van keel [is rood]. Dit wapen is onder meer te vinden op het gereconstrueerde inrijhek van de voormalige ridderhofstede Holy te Vlaardingen.

Als verklaring voor het vrijkwartier (schildhoek) die in de plaats kwam van een achtste merlet geeft archivaris mr.J.W.Groesbeek dat de stamvader der Holy’s en daarmee ook van de Heemstede’s een adellijke bastaard was, gesproten uit een onecht vaderschap waarbij deze onbekend wenste te blijven en een effen schild van rood voerde.

Met het overlijden van Jan van Heemstede stierf in 1472 in de mannelijke lijn het adellijk geslacht van Heemstede uit. Nochtans namen de latere heren Le Fèvre (de Fevere), afkomstig uit Vlaanderen, met een eigen familiewapen het heerlijkheidswapen over, nadat ridder Roeland huwde met erfdochter Hadewy van Heemstede en de ambachtsheerlijk Heemstede in 1486 door koop overnam van de staatsman en edelman Lodewijk van Gruythuize uit Brugge, graaf van Winchester enz. Het heerlijkheidswapen is nog te zien op een balk in een herenhuis aan het Rapenburg 65 te Leiden, aangebracht tussen 1501 en 159, waar een dochter Philippe van Roeland le Fèvre en erfdochter Hadewy van Heemstede, die was getrouwd met Gerard van Swieten, heeft gewoond.

Het marmeren pronkgraf van Roeland Le Fèvre (Heemstede) en zijn echtgenote Hadewy van Heemstede in de kerk van Temse nabij Antwerpen

Het marmeren pronkgraf van Roeland Le Fèvre (Heemstede) en zijn echtgenote Hadewy van Heemstede in de kerk van Temse nabij Antwerpen

praalgraf

Vooraanzicht praalgraf Roeland Lefevre en Hadewych van Heemstede, beiden overleden in 1517, te Temse bij Antwerpen. Boven het wapen van Lefevre en links en rechts het geslachtwapen van Heemstede

 

Adriaan Pauw

De sluitsteen met verschillende Pauw-wapens in de Duivenpoort Heemstede

De sluitsteen met verschillende Pauw-wapens in de Duivenpoort Heemstede

wapensteen

De helaas omstreeks 1950 verdwenen wapensteen op het terrein van het Oude Slot Heemstede met het samengestelde apen van Adriaan Pauw en daaroven een kekroonde helm

De pronkzuchtige ridder dr.Adriaan Pauw, die verschillende zeer gecompliceerde blazoenen voerde, gebruikte ook als onderdeel van een samengesteld wapen het oude heerlijkheidswapen, zoals nog hedentendage te zien op een wapensteen die is ingemetseld boven de ingang van de zogeheten ‘Duivenpoort’ nabij het Oude Slot. Een tweede wapensteen uit 1652 is helaas sinds de jaren vijftig van de vorige eeuw spoorloos verdwenen. Vernield of gestolen kon helaas niet worden achterhaald. Na Puw bleef het wapen in gebruik bij de ambachtsheren Hoeufft. Na de afschaffing van de heerlijke rechten in 1795 bleef de gemeente het intussen eeuwenoude wapen van de ambachtsheerlijkheid voeren. Het wordt beschreven in de ‘Stad en dorpbeschrijver van Kennemerland’; in 1796. Bovendien gegraveerd door Anna C.Brouwer onder een afbeelding van kerk en school, zijn het tamelijk onnauwkeurig waarbij de figuren eerder op merels dan op merlettes lijken.

Hoge Raad van Adel en burgemeester W.H.Gerlings

afbeelding

                                  Afbeelding bij aanvraag van burgemeester 1916 (NHA)

Vaststelling door  Hoge Raad van Adel ten aanzien van het gemeentewaoen Heemstede, 1816/1906)

Vaststelling door Hoge Raad van Adel ten aanzien van het gemeentewapen Heemstede, 1816/1906)

In 1814 is bij besluit van koning Willem I de Hoge raad van Adel ingesteld, onder meer belast met het beheer van het Algemeen Register van de Nederlandse Adel, alsook van provincies, gemeenten publiekrechtelijke organen. Al spoedig heeft de gemeente Heemstede een officieel erkende gemeentewapen aangevraagd, wat is toegestaan de dato 26 juni 1816. Als bijlage is de oorspronkelijke aanvraag, waarin sprake is van canettes in plaats van merlettes en besluit van 1816 (vernieuwd in 1906) toegevoegd. (4). De aanvraag van burgemeester Gerlings (1783-1844), telg van een Haarlems regentengeslacht – zijn vader en beide grootvaders waren schepen/burgemeester van de stad Haarlem geweest, is een van de weinige ‘wapenfeiten’ van een burgemeester die Heemstede van 1811 tot 1837 bestuurde en tevens ruim 20 jaar burgemeester en secretaris van Bennebroek is geweest (1810-1811 en 1817-1837) Men kan hem niet bestempelen als een kleurloos persoon, maar wel als iemand zondergrote daadkracht, wiens verdiensten voor Heemstede en Bennebroek beperkt zijn en eerder als een representant van de heersende Jan Salie-geest kan worden gekarakteriseerd. Enige dynamiek komt nog tot uiting in de veelvuldige wijzing van zijn functiebetiteling: eerst schout geheten, in de Franse tijd ‘maire’, in 1813 weer schout – in dat jaar ook als notaris benoemd – en sedert 1825 tot 1838 met de titel van burgemeester. In Bennebroek is de brandweer gereorganiseerd en in 1834 kwam de Centenbrug tot stand als vaste verbinding over de Leidsevaart tussen Vogelenzang en Bennebroek. In Heemstede was hij promotor van de aanleg van een algemene begraafplaats door archit op de vroegere hofstede Westermeer en zette hij zich in voor het armenhuis. De indruk bestraat dat Gerlings zijn tijd vooral besteedde aan de lucratieve nevenfunctie van notaris. Overigens was al in 1815 een onderzoek ingesteld naar Gerlings’ functioneren door de commissaris van het arrondissement Haarlem, dat nog gunstig uitviel: Citaat: Gerlings is zeer behartigd bijzonder het interest zijner gemeente. Antwoord altijd tamelijk prompt, is onpartijdig in het geven van renseignementen als het maar niet eene zaak is waarin hij begrijpt dat de gemeente zoude kunnen lijden, doch eenmaal iets begreepen hebbende, komt hij niet gemakkelijk terug van zijn eens genomen principes.’  Toen Gerlings in 1837 een verzoek indiende om eervol te worden ontslagen als notaris schreef de procureur-generaal opmerkelijk: ‘De suppliant staat als bijzondere persoon geenszins ter goeder naam en faam ofschoon hij als notaris gene reden tot klachten schijnt te hebben gegeven’. In december 1837 berichtte de gouverneur van Holland [Noord- en Zuid-Holland waren nog één provincie] , J.M.van Tuyll van Serooskerken van Vleuten, dat hij hem in 1838 niet meer zou herbenoemen in zijn burgemeestersambten. Gerlings vroeg om een uitleg, maar de gouverneur weigerde zijn besluit toe te lichten. Hierna vroeg Gerlings om een verklaring bij de minister van binnenlandse zaken, waarin hij schreef in de 28 jaar van zijn bestuur  zijn functies altijd met ijver en zonder plichtsverzuim had vervuld, en ook persoonlijk in beroerde tijden zich meermaals geldelijke opofferingen had getroost. Zich niet bewust van enige tekortkoming. In een persoonlijk onderhoud wilde hij zich verdedigen en achtte hij het onjuist wanneer hij in zijn functies per 1 januari 1838 niet zou worden gecontinueerd. Het bleek toen dat al in november 1837 de gouverneur aan de minister had bericht dat hij Gerlings ‘ als geheel ongeschikt beschouwde en als zodanig ook niet zou kunnen  worden aanbevolen, aangezien Gerlings onder verdenking ligt van verregaande zedeloosheid. Hij zou alle achting of eerbied bij zijn geadministreerden hebben verloren en zich nimmer in het openbaar durven te vertonen.’ Hij voegde hier nog aan toe: ‘Onzedelijk is de man, zijne echtgenote verliet hem al spoedig, terwijl de vele omstandigheden tegen hem pleiten.’  Hij  schreef verder dat de ambachtsheer die nog veel invloed had ‘reeds voorlang had geklaagd over het gedrag van Gerlings’, De gouverneur drong er bij de minister op aan in het antwoord aan Gerlings niet de redenen te vermelden, omdat hij vreesde dat Gerlings dan misschien er op terug zou komen en zijn misdragingen met name genoemd wilde zien om  ‘zo een actie voor de rechter te provoceren’. Toen Gerlings op 19 januari 1838 een antwoord van de minister ontving was in Heemstede en Bennebroek al een nieuwe burgemeester benoemd, in Heemstede J.Dolleman (jr.). en in Bennebroek J.van Lith. Teleurgesteld nam Gerlings afscheid in de gemeenteraden van Heemstede en Bennebroek  en verliet hij zijn hofstede Middendorp in Bennebroek, intussen uitgebreid met Duinzicht, en verhuisde  naar Leerdam, om 17 november 1844 gescheiden van zijn vrouw en kinderloos in Gorinchem  op 61-jarige leeftijd te overlijden.In oktober 1843 had hij zijn Bennebroekse bezittingen aan zijn broer notaris Cornelis Gerlings verkocht voor 17.350 gulden.  De hofstede Middendorp is tussen Kerst en Nieuwjaar 1890 door brand verloren gegaan (5)

Bericht van overlijden Willem Hendrik Gerlings, uit Opr. Haerlemsche Courant vanb 21 november 1844

Bericht van overlijden Willem Hendrik Gerlings, uit Opr. Haerlemsche Courant van 21 november 1844. In deze krant is nooit met  1 woord gerept over zijn gedwongen afscheid als burgemeester als gevolg van privé perikelen.

Plaatsing van de merlettes

Plaatsing van de merletten (2,2,2,1) in het gemeentewapen van Heemstede

Plaatsing van de canetten/merletten (2,2,2,1) in het gemeentewapen van Heemstede. Aan de gevel van een huis in de Johannes Verhulstlaan bevindt zich een schild van gebakken aardewerk met het wapen van Heemstede

Een bijkomstigheid van ondergeschikt belang is dat de plaats van de canettes dan wel merlettes op het gemeentewapen vandaag de dag niet plaatsvindt overeenkomstig de historische traditie, die volgens J.B.Rietstap zou moeten zijn: ‘van boven twee meerltjes, aan elke schildzijde twee en van onderen drie’ ofwel 2-2-3, in plaats van 2-2-2-1, zoals in Heemstede geschiedt.

Ten slotte: heraldiek ofwel geslachtswapenkunde is een weerbarstige materie vol voetangels en klemmen. Met bovenstaand overzicht is gepoogd enige helderheid te verschaffen en aanvullingen te geven op de bestaande en niet altijd eenduidige literatuur over het gemeentewapen van Heemstede in relatie tot het roemrijke middeleuwse geslacht van dezelfde naam. Als bronnenmateriaal is gebruikt gemaakt van archivalia en literatuur afkomstig uit de gemeentelijke archieven van Vlaardingen en Heemstede, Koninklijke Bibliotheek te Den Haag, Noord-Hollands Archief en openbare bibliotheek Heemstede, o.a Rietstap’s handboek der wapenkunde (1961).

Noten

(1)In 1976 publiceerde J.B.van Heessel het boek ‘Tweeduizend jaar Uden’. De auteur stelt daarin in het zevende hoofdstuk dat het wapen van Heemstede, via Holy oorspronkelijk uit Cuijk stamt.In 1989 correspondeerde ik over deze kwestie met historicus dr. J.A.Coldewey die een standaardwerk publiceerde over de heren van Cuyck, getiteld ‘De heren Van Kuyc 1098-1400’ (Tilburg, 1981), en uitvoerig liet weten dat de veronderstelling van Van Heessel onzinnig is en hiervoor geen schijn van bewijs bestaat. Wijlen de heer van Uden was geobsedeerd door zijn hersenschim dat hij rechtmatig via een jongere lijn van de heren Van Kuijc afstamde. Coldewy liet overigens weten dat het oudste bekende wapen van de heren van Kuijc de twee dwarsbalken vertoont zonder merletten.  De naam Kuyc werd uitgesproken als kuuk, dat is volgens hem zelfs vandaag de dag nog het geval. Volgens de historicus hebben de heren van Kuyc begin 1200 hun balkenwapen ‘sprekend’ gemaakt door de toevoeging van acht kukens (= merletten). Waarom acht is onduidelijk, wellicht vanwege acht dorpen.

(2) Ook Schoorl (tegenwoordig geen zelfstandige gemeente meer) heeft een wapen met 8 merletten gedrapeerd rond de ‘Hollandse Leeuw’ van de graven van Holland, welk merletten-wapen teruggaat naar ridder Jan van Heemstede die rond 1400 tijdelijk ambachtsheer was van Schoorl. Schoorl kent bovendien een hotel-restaurant met de naam ‘Merlet’, in bezit van 1 Michelinster.

Het gemeentewapen van Schoorl, dat onder Jan van Heemstede is ingevoerd

Het gemeentewapen van Schoorl, dat onder Jan van Heemstede is ingevoerd

(3) In Vlaardingen is een scoutingclub vernoemd naar deze Allart van Heemstede, beschouwd als een van de eerste heren uit het geslacht van Holy of Hoylede [welke historische persoon in de Heemsteedse bronnen niet voorkomt ofschoon een familierelatie voor de hand ligt].

allart

                                 Het wapen van de Allart van Heemstede scoutinggroep in Vlaardingen

(4) In het verleden zijn bij de aanvraag ook elders in ons land fouten ingeslopen. Zo is bij de vaststelling van het wapen van de gemeente Boxtel door de Hoge Raad van Adel als gevolg van een onjuist advies de vergissing gemaakt dat de merletten in het oude wapen zijn vervangen door zwemmende eenden.

Boxtel

Het gemeentewapen van Boxtel , waarbij de oorspronkelijke merletten eenden zijn geworden met Sint Petrus als patroonheilige

(5) Meest uitvoerig over burgemeester Gerlings publiceerde drs.Annabelle Meddens-van Borselen in ‘De tijden veranderen; burgemeesters van Heemstede en Bennebroek 1811-1997. (Alkmaar, 1997). Rijksarchivaris mr.J.W.Groesbeek schreef zowel een monografie over de geschiedenis van Heemstede (1992) als over Bennebroek (1982). In de uitgave over Heemstede is een kort hoofdstuk opgenomen over het gemeentewapen ‘Zeven rode mereltjes en een vrijkwartier’; in het boek betreffende Bennebroek gaat hij i.t.t. Heemstede (waarin de naam van Gerlings zelfs helemaal ontbreekt) wat uitvoeriger in op burgemeester W.H.Gerlings, Hij heeft echter de ware reden van ontslag, in tegenstelling tot mevrouw Meddens, in de archieven niet kunnen achterhalen.

Muys van Holy uit Dordrecht met onterecht Holy-Heemstede wapen

Muys

De Dordtse regent Jacob Muys van Holy (circa 1540-1592), bovenstaand op een ets van Samuel van Hoogstraten naar een schilderij van A.Blokland, was een stads- en gewestbestuurder -o.a. baljuw van Zuid-Holland en vanaf 1577 burgemeester –  in en om Dordrecht. Hij pretendeerde zelf te stammen uit het geslacht der heren van Heemstede – wat achteraf niet klopt – en gebruikte het Holy/Heemstede wapen. Uit recent historisch onderzoek is gebleken dat de familie Muys van Holy tot de Schiedamse bestuurselite behoorde. De vader van Jacob, Pieter Muys van Holy uit Schiedam is in 1539 tot de vroedschap van Dordrecht toegetreden.

Muys2

Uitsnede van gravure Jacob Muys van Holy door Samuel van Hoogstraten met zijn heraldisch wapenschild met 7 (rode) merletten en linksboven een (rood) vrijkwartier

wapen11

Eerste pagina uit manuscript genealogie Muijs van Holy; door A.Bijl Mz.

Egbert

Trapportaal naar toren van Prinsenhof Delft, met afdalende man, uitgebeeld voor de moord op Willem van Oranje door  Balthasar Geerards.  Toegeschreven aan Egbert van der Poel [ in 1803 ten onrechte aan Vermeer] en was in het bezit van de familie Muys van Holy, tegenwoordig in bezit van van het Rijksmuseum.  Op het cartouche rechts boven het heraldisch wapen van Muys van Holy, overeenkomend met dat van Holy en Heemstede en ten onrechte gebruikt. J.W.Niemeijer schreef: ‘De beweerde afstamming kon de toets van het onderzoek door jhr.dr.W.A.Beelaerts van Blokland niet doorstaan.’

ILLUSTRATIES VAN  HEEMSTEDE-WAPENS IN VERLEDEN EN HEDEN

Zegel van Jan van Heemstede bevestigd aan de acte van 3 mei 1470 (Inventaris  Van Doorninck, nummer 16) de merletten zijn onduidelijk zichtbaar.

Zegel van Jan van Heemstede bevestigd aan de acte van 3 mei 1470 (Inventaris Van Doorninck, nummer 16) de merletten zijn onduidelijk zichtbaar.

totaalaanzicht

Totaalaanzicht praalgraf van Roeland Le Fèvre (van Heemstede) en Hadewych van Heemstede uit 1517 in de O.L.V.kerk van Temse, Vlaanderen

Rapenburg

Balksleutel in pand Rapenburg 65,  Leiden, was eigendom van Jan van Swieten (1472-1509) (links zijn wapen) en sinds 1501 zijn echtgenote Philippa van Heemstede (overleden in 1524)  (rechts het Heemstede-wapen met merletten)

Pontius.png

Kopergravure met portret van Adriaan Pauw uit 1648 door Paulus Pontius, naar een schilderij van Anselmus van Hulle. Bevat samengesteld wapen, rechtsboven van Heemstede met 7 merletten en een schildhoek

grenspaal

17e eeuwse grenspaal Haarlem-Heemstede, tegenwoordig geplaatst in de tuin van het Frans Hals Museum. Op deze zijde het wapen van Haar, op de achterzijde de 7 merletten en tekst ‘Heemste’

grenspaal1

Grenspaal  met wapens van Heemstede en Haarlem uit 1655,  die stond op de grens van Heemstede en Haarlem bij het Hofje van Heythuizen, tegenwoordig te vinden op het voorgazon van Sparenhout in Haarlem-Zuid.

Links het wapen van Heemstede, uit handschrift liedboek v.d.Borch uit circa 1680-1690 (Koninklijke Bibliotheek Den Haag)

Links het wapen van Heemstede, uit perkamenten handschrift liedboek H. v.d.Borch uit circa 1680-1690 (Koninklijke Bibliotheek Den Haag)

atlas

Huys te Heemstede, uit Atlas Andries Schoemaker, circa 1720 (Koninklijke Bibliotheek ‘s-Gravenhage)

 

houtsnede1

Houtsnede met wapen van ambacht Heemstede, jaar onbekend (Universiteitsbibliotheek Leiden_

 

 

Het wapen van de ambachtsheerlijkheid Heemstede uit een publicatie uit 1744

Het wapen van de ambachtsheerlijkheid Heemstede uit een 18e eeuwse publicatie (Noord-Hollands Archief)

 Ollefen

Gravure van Anna C.Brouwer – met wapen – in De Stad- en Dorp-beschrijver van L. van Ollefen uit 1796

Het wapen van Heemstede uit een circa 1930 uitgegeven HAG-album

Het wapen van Heemstede uit een circa 1930 uitgegeven HAG-album

poort

Poort naar het Oude Slot-terrein in Heemstede (naast het poortgebouw ofwel Nederhuys) met heraldisch wapenschild en twee gebeeldhouwde leeuwtjes als schildhouders

Epen

Samengesteld wapen van Adriaan Pauw, nagetekend door heraldicus D.G.van Epen (1900)

kerk

 Gewelfschildering in Ned. Hervormde Kerk Heemstede  met wapenschilden van Adriaan Pauw (links) en zijn vrouw Anna van Ruytenburgh (rechts) MET DRIE MERLETTEN!!

Een vooroorlogs tegeltje met gemeentewapen van Heemstede, waarbij de merletten eerder op zwanen lijken

Een vooroorlogs keramisch tegeltje van de Porceleyne Fles in Delft met gemeentewapen van Heemstede, waarbij de merletten eerder op zwanen lijken

wapen5

                                        Wapen Heemstede (uit: Nederlandse overheidswapens)

Het gebeeldhouwde gemeentewapen in de voorgevel van het raadhuis van Heemstede sinds 1906

Het gebeeldhouwde gemeentewapen  met kroon en aan beide zijden een griffioen in de voorgevel van het raadhuis van Heemstede sinds 1906

Nogmaals het wapen van Heemstede in de voorgevel van het raadhuis, met merletten en vrijkwartier, alsmede de schilhouders en kroon

Nogmaals het wapen van Heemstede in de voorgevel van het raadhuis, met merletten en vrijkwartier, alsmede de griiffioenen als schildhouders en daarboven kroon

De beide leeuwtjes (als Schildhouders op de linker en rechter bovenzijde van het raadhuisbalkon Heemstede met in het wapen de klimmende Hollandse Leeuw van Holland

De beide leeuwtjes op de linker en rechter bovenzijde van het raadhuisbalkon Heemstede met in het wapen de klimmende Hollandse Leeuw van Holland

kunstkaart

            Kunstfotografie met raadhuis en wapen door Diana Hannaart

 

 

 

voormalig

Voormalig (hulp)politiebureau van de gemeente Heemstede in de Boekrodestraat, sinds 1927 gemeente Haarlem. Bevat boven ramenpartij een wapensteen met wapen van Heemstede (NHA) 

eendvogels

In een tweede (voormalig) hulppolitiebureau, in 1912 gebouwd op het adres Glipperweg 83 Heemstede, tegenwoordig woonhuis, is geen wapensteen aangebracht, daarentegen aan de voorzijde in totaal 6 gevelsteentjes met voorstelling van een merlet, aangeduid als ‘eendvogel’

ambtsketen

Ambtsketen van burgemeester Heemstede met gemeentewapen, vervaardigd door edelsmid Joos van Vlijmen en in 1967 gestolen; onder de in 2001 gestolen ambtsketen van Haarlem

 

bodebus

                                        Gedeelte van bodebus gemeente Heemstede met wapen

vaandel1

Vaandel van  van de vereeniging van werklieden der gemeente Heemstede, opgericht in 1911 (met gemeentwapen)

Rotary2

                                            Vlaggetje Rotary Heemstede met gemeentewapen

minerva1

Affiche Heemsteedse Kunstkring met vreemde merletten

 

 

drevon

Het samengestelde wapen van ambachtsvrouwe [van 1793 tot haar overlijden] Johanna Maria de Drevon-Dutry (1746-1808), die in een van de 4 kwartieren het wapen van Heemstede had verwerkt

Symbool Rotary Heemstede-Bennebroek

wa1.jpg

                                          Linnen tas van gemeente Heemstede met heraldisch wapen

wapen

Het wapen van Heemstede op de granieten vloer gemaakt door de terrazzowerker die in het pand Raadhuisstraat 28 van restaurant-delicatessenwinkel Delizia zat (HeerlijkHeden, nummer 146, pagina 43.

wapen

In 2000 kocht een oud-inwoner van Heemstede op een veiling in het oosten van ons land een heraldisch wapen van hout met onderschrift: Heere van Heemstede XViXXX (HeerlijkHeden, nummer 110, oktober 2001, p.184-185)

 

 

stropdassen

               Stropdassen Heemstede; links met wapenschild en kroon; rechts enkel de merletten

lepel

Een in 1953 na de watersnood uitgegeven theelepel met links het gemeentewapen van Heemstede en rechts van Puttershoek

wapen9

wapen4

                                        correct wapen op briefpapier gemeente Heemstede

logo1

   Het logo zin blauw en wit zoals gevoerd op de bedrijfsauto’s van de gemeente Heemstede

wapen1

    Wapenschildje Heemstede zoals geleverd door Geerke Meijerink Heraldiek in Deventer

 

sigarenbanje

                        NEVA-sigarenbandje nummer 35 met het wapen van Heemstede

sigarenbandje2

                                             Sigarenbandje Heemstede Willem II  (Catawiki)

hudson

                                               Reclameplaat van Hudson-sigaren uit Roosendaal

sigrenbandje3

                                       Sigarenbandje Hudson Heemstede (Catawiki)

medaille

Medaille van HPC (Heemsteedse Zwem- en Poloclub) uit 1934 met het wapen van de gemeente Heemstede (Heemstedetoenennu.nl)

 

parkeerschijf

                                     Parkeerschijf  winkelcentrum Binnenweg

suikerzakjegemeente

                                     Suikerzakjes gemeente Heemstede met wapen

suikerzakjegroenendaal

                                                Suikerzakje café restaurant Groenendaal Heemstede

suikerzakjewapen

                  Suikerzakje van hotel-restaurant-café Het Wapen van Heemstede

ex1

Exlibris van Catharina Maria van der Heijden (1895-1982) met o.a. heraldisch wapen Heemstede

exlibris

Exlibris van oud-gemeentesecretaris N.Vos met rechts gemeentewapen van Heemstede

glas.jpg

Glas in lood raam van W.Bogtman, na de Bevrijding geplaatst in het raadhuis van Heemstede, met voorstellingen van o.a. verscheidene buitenplaatsen en heraldische wapens, o.a. van Heemstede

sticker1

                                               Sticker van H.S.G.-Heemstede met gemeentewapen = Heemsteeds Schutters Gilde, een schietvereniging

wa2

               Sticker en folder van de Heemsteedse Reddingsbrigade (HRB)

Theelepel

                             Verzilverde theelepel met gemeentewapen Heemstede, circa 1930

Voorbeeld van een vroeger gebruikte gaspenning met aan één zijde het wapen van Heemstede

Voorbeeld van een vroeger gebruikte gaspenning met aan één zijde het wapen van de gemeente Heemstede

hond

Hondenpenning Heemstede uit 1939 met gemeentewapen

 

hondenpenning

Hondenpenning Heemstede met wapen, 1941 (Delcampe)

speldje

Speldje gemeente Heemstede

Voorwegschool.jpg

        Wapen Heemstede door Voorwegschool met gele in plaats van rode merletten

spaarzegels

                                   Spaarzegels winkeliersvereniging Binnenweg Heemstede

 

Rotary1

Het door de Rotaryclub Heemstede-Bennebroek niet helemaal correcte wapenschild van Heemstede (links); rechts het wapen van Bennebroek.

Zandvaartbrug

De Zandvaartbrug in de Heemsteedse Dreef met gebeeldhouwd wapen van Heemstede (foto Richard Keijzer, 2015)

gedenkbord

Gedenkbord met gemeentewapens van Heemstede en Royal Leamington Spa uit 1986 (hangt in burgemeesterskamer van town hall in Leamington)

merletten

                                       Merletten-trofeeën door Ellen Wolff (Rotary)

Ellen-Wolff-merlet

                                        ontwerp merlet van graniet door Ellen Wolff

dorpspomp

Dorpspomp Heemstede in de Raadhuisstraat met gemeentewapen (foto 2015)

wapen3

                                    oude sticker met foute canettes/merlettes namelijk met snavels

sticker

                                       sticker van gemeente Heemstede met correct heraldisch wapen

wapen

Het wapen van Heemstede op promotiegadgets met opbrengst voor hulp aan gedupeerden van watersnoodramp Puttershoek in 1953

 

boekenleggers

                                                            Boekenleggers Heemstede (1)

boekenleggers2

                Boekenleggers Heemstede (2)

Bijlage 1: commotie over gemeentewapen

wapen12

                            Uit: Heemstede Centraal, 6 september  1988

Bijlage 2: mysterie rond het wapen van Heemstede nog niet opgelost

 

wapen13

Mysterie rond wapen (eendjes of mereltjes) nog niet opgelost; door Vic Klep, Heemstede Centraal, oktober 1988 (1)

wapen14

Vervolg mysterie wapen (Heemstede Centraal, oktober 1988, door Vic Klep)

Bijlage 3: Merletten

wapen6

D.van Baalen, uit: Nederlandse Historiën, nummer 2, april 1994 (1)

wapen8

Vervolg: Merletten (2)

wapen7

Slot Merletten (3) N.N. De auteur baseert zijn gegevens eenzijdig op een Duitstalig artikel. Aanvulling: door latere ridders van Holy is een kroon op het wapen geplaatst. Het Holy-ziekenhuis is intussen opgeheven ten gunste van het Vlietland ziekenhuis in Schiedam.

Bijlage 4: de mening van mr.J.W.Groesbeek In januari 1989 correspondeerde ik met mr.J.W.Groesbeek, oud-rijksarchivaris Noord-Holland en auteur van het boek ‘Heemstede in de historie’ (1972) die o.a. het volgende schreef in relatie tot het gemeentewapen ‘(…)De Hoge Raad van Adel bevestigt een gemeente, in het bezit van een wapen, na een eigen voordracht. Toen dus burgemeester Gerlings met zijn voordracht kwam, maakte bij de vergissing door in plaats van ‘merlettes’ het woord ‘canettes’ te gebruiken. De H.R. heeft helaas deze vergissing niet opgemerkt. Bij het diploma werd echter een afbeelding gevoegd (in den beginne niet altijd). In 1941 verscheen bij de uitgeverscompagnie ‘de Branding’ in De Bildt een boekwerk ‘Nederlandse wapens’, in twee delen. Volgens mededeling van de redactie zijn de wapen-beschrijvingen letterlijk overgenomen uit de officiële registers. Ik neem aan dat dit ook het geval is met de bijgevoegde wapenafbeeldingen, alhoewel dit in het voorwoord niet uitdrukkelijk gezegd wordt. Ten aanzien van het wapen van Heemstede leest men in de wapenbeschrijving ‘canettes’, doch op de afbeelding ziet men geen ‘canettes’maar ‘merlettes’. Indien deze afbeelding inderdaad rechtstreeks uit het archief van de Hoge Raad is overgenomen, dan blijkt duidelijk dat daarom geen ‘canettes’ maar ‘merlettes’ zijn afgebeeld. Er is dan geen misverstand meer: de heer Gerlings heeft het merlette-wapen laten bevestigen, maar gebruikte in de tekst ten onrechte het woord ‘canettes’. Is het vooenstaande juist, dan had men de afbeelding als basis voor latere afbeeldingen moeten gebruiken en niet de foutieve tekst. Merkwaardigerwijs heeft men in Holy (anders dan in Heemstede) de merlettes voor eendjes aangezien, want op 14 juli 1819 bevestigde de Hoge Raad de ridderhofstad Holy in het volgende wapen:'” een schild van zilver met zeven jonge eendjes van rood zonder bekken en poten, door elkander geplaatst en vergezeld van een vrijquartier van rood.” Men schreef dus eendjes maar bedoelde daarmee merlettes. De jonge eendjes dien en in dit geval als merlettes te worden afgebeeld. Vermoedelijk was het begrip merlettes destijds vrij onbekend. De heraldische woordenlijst van D.J.van Epen, de bekende genealoog en heraldicus, noemt wel ‘canettes’ maar niet het woord ‘merlettes’. Toch was het laatste woord niet onbekend, maar men sprak van merels. In 1685 beschreef Simon van Leeuwen in zijn ‘Batavia Illustrata’ het wapen van de Van Heemstede’s  aldus: “een velt van gout, beladen met een canton en seven meerlen sonder snebben en poten.”Hij schreef dus merels terwijl hij ‘merlettes’ bedoelde. Ik heb aan het wapen van Heemstede veel aandacht besteed en zelfs een vogelkenner voor in de arm genomen, de ornitoloog Jan Strijbosch, maar de gekortwiekte plaatsruimte in mijn boek liet opname niet toe. Dat er foutieve afbeeldingen in omloop gekomen zijn, daarvoor voel ik mij niet verantwoordelijk; en het verbaast mij niet. Dat gebeurt bij veel wapens. Het ontbreekt vaak aan goede voorlichters en vaak laat ook het toezicht op de vervaardigde afbeeldingen te wensen over.’

Bijlage 5: Gemeentevlag Heemstede

wapen10

Vaststelling gemeentevlag Heemstede, uit: Haarlems Dagblad van 17 augustus 1982

Bijlage 6: wapen van de ambachtsheren van Bennebroek

Bennebroek

Schildpadschild met daarop geschilderd het wapen van de heren van Bennebroek. In 1810 verworven door verzamelaar van oudheden W.Hekking (afkomstig uit de wapenzaal van het afgebroken slot), tegenwoordig in bruikleen van het Rijksmuseum Amsterdam

Bijlage 7: het wapen van vrouwencampus Heemstede in Stellenbosch, Zuid-Afrika

 

Stellenbosch

Heraldisch wapen van vrouwenstudentenhuis Heemstede [met Wassenaarse oorsprong!) in Stellenbosch, Zuid-Afrika

======================================================

Heemstede1

                      Helemaal top in Heemstede (www.wink.de)

Heemstede2

              De groeten van ons allemaal uit Heemstede (www.wink.de)